La 19-a de septembro estas la 261-a tago de la jaro (la 262-a en superjaroj) laŭ la gregoria kalendaro. 104 tagoj restas.
Je la 19-a de septembro okazis, interalie:
- 615: Diodono iĝis papo
- 634: Arab-bizancaj militoj: Raŝiduna Kaliflando sub gvido de Ĥalid ibn Ŭalid konkeris sieĝatan Damaskon de la Bizanca Imperio
- 1188: Germana-romia imperiestro Frederiko la 1-a eldonis privilegion por Lubeko garantianta komercon kaj teritorian unuecon
- 1356: Centjara milito: venko de angla armeo kontraŭ la franca en la Batalo de Poitiers
- 1410: Pollando: armeo de Ladislao la 2-a Jogajlo finis sensukcesan sieĝon de Malbork, post venka batalo de Grunwald
- 1450: Tibero: ĉirkaŭ 200 personoj pereis sur la Ponto Sankta Anĝelo
- Tridekjara milito:
- 1652: Dum la Ĉasado de la sorĉistinoj en Nov-Anglio estis mortkondaminta per dispremego unusola viro
- 1777: Turnopunkta venko por sendependeco de usona armeo super la brita en batalo de Saratoga (Nov-Jorkio)
- 1783: En Versailles okazis unua skipa flugo de konstruita de fratoj Montgolfier varmaerbalono, en kiu troviĝis virŝafo, koko kaj anaso
- 1837: Ĉeĥa natursciencisto Jan Evangelista Purkyně unuafoje formulis sian ĉelan teorion pri strukturo de bestaj korpoj
- 1852: Itala kaj franca astronomoj Annibale de Gasparis kaj Jean Chacornac sendepende malkovris asteroidon Massalia
- 1857: Hermann Mayer Salomon Goldschmidt malkovris asteroidojn Doris kaj Pales
- 1863: Januara ribelo: de la fenestro de Palaco de Zamoyski en Varsovio okazis sensukcesa atenco kontraŭ Fjodor Berg, guberniestro de Kongresa Pollando; venĝe rusoj i.a. detruis la palacon kune kun la fama piano de Frederiko Ŝopen kaj i.a. el la loĝejo de Józef Kowalewski bruligis 40 volumojn de prilaborata mongola vortaro kune kun ĉinaj, mongolaj kaj tibetaj manuskriptoj
- 1865: Christian Heinrich Friedrich Peters malkovris asteroidon Io
- 1870: Francia-Prusia Milito: germana sieĝo de Parizo komenciĝis
- 1881: Chester A. Arthur iĝis prezidento de Usono
- 1888: En belga Spa okazis unua en la mondo beleco-konkurso
- 1891: Ukrainoj komencis elmigri al Kanado (Montrealo)
- 1893: Nov-Zelando kiel unua lando en la nuntempa mondo enkondukis universalan voĉdonrajton sekvante virinan balotrajton
- 1899: Prezidento de Francio Émile François Loubet liberigis Alfred Dreyfus, senbaze kondamnitan pro spionado favore al Germanio
- Unua Mondmilito
- 1921: Dua Pola Respubliko: unua registaro de Antoni Ponikowski ekfunkciis
- 1928: En Nov-Jorko komenciĝis konstruado de nubskrapulo Konstruaĵo Chrysler
- 1929: Dua Pola Respubliko: al naturrezervejo en la Praarbaro de Białowieża el bestoĝardenoj en Berlino kaj Kopenhago oni alveturigis 2 eŭropajn bizonojn, kiuj komencigis lokan reproduktadon de la populacio, ekstermita dum la unua mondmilito
- 1935: Staĥanov-movado: ministo Aleksej Staĥanov fiksis sian duan rekordon pri eltiro de terkarbo
- 1938: Britio kaj Francio alvokis ĉeĥoslovakan registaron retirĝi el landlimaj regionoj kun pli ol 50% de la germana loĝantaro, favore al Tria Regno
- Dua Mondmilito
- 1939: 3-a tago de la soveta invado en Pollandon (pli da eventoj): Ruĝa Armeo okupis interalie Kobrin, Kuti kaj Prużany - Defendo de Vilno finiĝis; Supera Komandanto ordonis al generalo Franciszek Kleeberg evakui polan militistaron al Rumanio - amasa transiro de soldatoj, suboficiroj kaj oficiroj al Rumanio kaj Hungario; la 10-a Brigado de Kavalerio (kiras-motora) trapasas montpasejon Przełęcz Tatarska kiel ununura unuo de la pola armeo plene armita kun disvolvitaj standardoj kaj akirita armilaro; brita registaro responde al Vjaĉeslav Molotov deklaris ke ĝi plu agnoskas la polan registaron kiel legitiman regopovon; ambasadoro de Britio en Moskvo konsentis reprezenti polan ŝtaton; Lavrentij Berija ordonis establi Oficejon pri Militkaptitoj ĉe NKVD kaj ok internigejojn, interalie en Starobilsk, kie sume restas ĉirkaŭ 41 mil polaj oficiroj kaj soldatoj; en Munkács sinmortigis vojevodo de Lvovo, rezerva majoro d-ro Alfred Biłyk, por savi la honoron kaj ne pasive vivi kiel internigito dum la tuta milito
- 19-a tago de la germana-pola milito (pli da eventoj); polaj sapeistoj eksplodigis lumturon en Hel, kiu faciligis celadon al germana artilerio; al Gdańsk alvenis triumfe Adolf Hitler, anoncante transformi Pomerion dum 10 jaroj en germanan distrikton; polaj sapeistoj eksplodigis lumturon en Hel, kiu faciligis celadon al germana artilerio; komandanto de la Defendo de Marbordo kolonelo Stanisław Dąbek sinmortigis por ne esti malliberigita de germanoj — post tiu ĉi septaga akra batalado en la okcidenta parto de la Golfo de Gdansko el ĉirkaŭ 15 000 soldatoj kaj volontuloj 5 000 mortfalis aŭ estis vunditaj; post la batalo de Bzura la lasta sukcesa kuratako de pola kavaleria regimento en Wólka Węglowa (Bielany) por trairi al apuda Varsovio; Militkrimo: en Błonie germanoj pafmortigis 50 personojn, pliparte judojn - la respondeca oficiro estis senkulpigita de Hitler
- 1940: Germana okupado de Pollando: pola oficiro Witold Pilecki permesas al germanoj sin aresti en Żoliborz dum surstrata homĉasado por registri germanajn militkrimojn en la koncentrejo Aŭŝvico kaj fondi konspiran organizaĵon — dum la sama amasa homforkapto de 2 000 viroj estis arestita Władysław Bartoszewski; Adolf Hitler decidis sendi "militistan mision" al Rumanio - plifortigita motorigita divizio, aviada unuo kaj kontraŭaviada artilerio
- 1941: En Poznań germanaj regopovoj translokis 457 polojn al malpli bonaj loĝejoj; Holokaŭsto: en litova Sereje (distrikto Alytus) germanoj kun loka polico masakris 953 judojn; komenciĝanta Ĝenerala Kunveno de la Unuigo de Polaj Asocioj en Kanado postulis revenon al Pollando de Orienta Prusio kaj Silezio, krome okcidentan landlimon laŭ la rivero Odro; batalo de Kievo: germana armeo konkeris Kievon — ĉirkaŭitaj trupoj de la Ruĝa Armeo plu batalis ĝis kapitulaco; Atlantiko: batalo pri konvojo HG-73 komenciĝis - oni ĝis la 29-a de septembro sinkigis 10 ŝipojn kaj italan submarŝipon
- 1942: Germanaj ĝendarmoj pafmortigis en Kwasówka 10 personojn, en tio 5 ukrainojn; Sovetunio: ĝis 50 jaroj kreskis aĝo de virinoj devigitaj labori en produktado kaj konstruado
- 1943: Pro kunlaboro kun partizanoj germana polico vivbruligis 8 loĝantojn de Piątków, kaj soldatoj enĵetis grenadon al kaŝejo mortigante en Narol 8 polojn; Pola Rezistomovado: membroj de rezistomovado pafmortigis en Dąbrowa Górnicza germanan policanon kaj en komunumo Miniany 2 ukrainajn policanojn; taĉmento de Kamparanaj Batalionoj frakasis kaj detruis malliberejon en Krasnystaw - malarmiligo de la skipo kun liberigo de 300 personoj, en tio 2 soldatoj de KB; Orienta Fronto: trupoj de la Kalinina Fronto liberigis Desna (urbotipa loĝloko) sude de Ĉernihivo, kaj 3 lokojn en Poltava provinco kaj Ĥarkiva provinco; komenco de amasaj reprezalioj de Itala Rezistado - en Piemonto SS-taĉmento murdis 32 loĝantojn de Boves kaj ekbruligis pli ol 350 domojn; sovetaj partizanoj komencis duan etapon de la "batalo pri reloj" malordigante ĝis la 1-a de oktobro transporton de Wehrmacht en Sovetunio; nokte de la 19-a/20-a de septembro de Doessel, per subtera tunelo, fuĝis 47 polaj militkaptitaj soldatoj - 37 estis de germanoj kaptitaj kaj mortigitaj (la plej granda dummilita forkuro de polaj soldatoj)
- 1944: Ribelo de Varsovio (pli da eventoj): 200 polaj soldatoj evakuiĝis subtere per kloakoj de kvartalo Czerniaków al Mokotów; polaj soldatoj rekonkeris parton de kvartalo Żoliborz — pola flanko retenas parton de Vistula riverbordo; germana polico pafmortigis en Prudziszki (proksime al Suwałki) ĉirkaŭ 30 personojn, en Starachowice 17 kaj en Krasnosielsk (proksime al Maków Mazowiecki) 7; Moskva armistico inter Sovetunio, Britio kaj Finnlando por fino de la daŭriga milito — finnoj komencis batali kontraŭ germanoj; Okcidenta Fronto: Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento liberigis nederlandan urbon Axel (Zelando), sur Kreta maro pola destrojero "Garland" sinkigis germanan submarŝipon U-407; en Bretonio usona 8-a Armea Korpuso purigis duoninsulon Crozon - fino de la bataloj pri Brest; Dana rezistomovado: pere de falsa alarmo germanaj okupaciaj regopovoj dislokiĝis en gardejoj de la dana polico - 2 000 policanoj estis arestitaj kaj senditaj al Buchenwald, sekve plifortiĝis la rezistomovado aktivigante sabotadon kaj strikojn; Bulgario: anonco de universala mobilizo
- 1945: En Germanio establiĝis lando Hesio
- 1946: Usona armeo retiriĝis de Islando
- 1951: Mondfederacio de Surduloj estis fondita
- 1955: Prezidento de Argentino Juan Domingo Perón estis faligita dum armea puĉo kaj fuĝis de la lando
- 1957: Nevado: unua usona subtera nuklea testo okazis
- 1965: En Poznań oni malkovris monumenton al la Ribelo de Grandpolujo
- 1969: Testoflugo de soveta surterataka helikoptero Mil Mi-24
- 1970: Italio: greka studento Kostas Georgakis ekbruliĝis en Ĝenovo en protesto kontraŭ diktaturo de la koloneloj
- 1973: Karolo la 16-a Gustavo estis kronita kiel reĝo de Svedio
- 1975: Slovenio: fondo de universitato en Mariboro
- 1978: Insularo Salomonoj aniĝis al Unuiĝintaj Nacioj
- 1979: Svislando: en Berno oni subskribis Konvencion pri protekto de sovaĝa faŭno kaj floro ĉefe en Eŭropo - ekvalidis la 1-an de junio 1982
- 1982: Scott E. Fahlman ekproponas uzi tajpajn mienojn :-) = ☺ kaj :-( = ☹
- 1983: Sankta Kristofo kaj Neviso fariĝis sendependa (kiel konstitucia monarkio kadre de la Komunumo de Nacioj; kun ĉirkaŭ 56 000 loĝantoj, unu el la dek plej malgrandaj ŝtatoj en la mondo)
- 1985: Forta tertremo mortigis milojn detruante ĉirkaŭ 400 konstruaĵojn en Meksik-urbo
- 1990: Nacia domajno de plej alta nivelo registrita por Sovetunio (.su)
- 1991: Ĉe itala-aŭstra limo en Venostaj Alpoj oni trovis glaciigitan korpon de Ötzi
- 1991: Ukrainio: reaktivigo de Kijiva Mohila Akademio
- 1991: Estas aprobitaj flago kaj blazono de Belorusio kaj nova landonomo — Respubliko Belorusio
- 1994: Usona armeo alteriĝis sur Haitio por kontroli transdonon de regopovoj fare de junto al laŭleĝe elektita prezidento Jean-Bertrand Aristide
- 1995: "The Washington Post" kaj "The New York Times" publikigis Manifeston de atencisto Theodore Kaczynski
- 2002: En Ebur-Bordo eksplodis interna milito
- 2006: En Tajlando okazis armea puĉo - Taksin Ĉinaŭat cedis de regopovoj
- 2007: Israela registaro proklamis Gazan Sektoron malamika teritorio kaj limigis liveradon de brulaĵo kaj elektra energio
- 2008: Granda Koliziigilo de Hadronoj - paneo en la centro de CERN apud Ĝenevo; riparo daŭris 14 monatojn
- 2010: Elfluo de nafto post la ekokatastrofo en la Meksika Golfo estis ŝtopigita
- 2015: Ŝerif Ismail iĝis ĉefministro de Egiptio
- 2019: Laŭ iniciato de Litovio Eŭropa Parlamento aprobis rezolucion pri kontraŭstaro al falsa interpreto flanke de Rusio de la pakto Ribbentrop-Molotov kun ties esenca sekreta aldona protokolo
- 2022: Londono: en Abatejo Westminster okazis ŝtata entombigo de Elizabeto la 2-a, plurjardeka reĝino de Unuiĝinta Reĝlando
- Invado de Rusio en Ukrainion
- 2023: Internacia dutaga konferenco pri polaj perdoj dum la soveta mondmilita okupacio komenciĝis en Pruszków — en la unuaj tri monatoj Pollando perdis du universitatojn en Lvovo kaj Vilno
- 86: Antonino Pia, imperiestro de Romio (m. 161)
- 1386: Ambrogio Traversari, itala humanisto, presbitero, teologo, kaj ĝenerala prioro de la Kamaldula Ordeno (m. 1439)
- 1551: Henriko la 3-a, la unua ekstertronsukceda reĝo de Pollando-Litovio kaj reĝo de Francio (m. 1589)
- 1560: Thomas Cavendish, angla esploristo kaj korsaro (m. 1592)
- 1759: Ludwig Heinrich Ferdinand Olivier, svisa pedagogo, instruisto de posta imperiestro Vilhelmo la 1-a (Germana Regno) (m. 1815)
- 1767: Elek Cserey, hungara ĵurnalisto redaktanta kun Dániel Fábián la miksteman semajngazeton "Erdélyi Magyar Hírvivő" (m. 1795)
- 1772: Vicente López Portaña, hispana pentristo (m. 1850)
- 1781: Ludwig Gottfried Blanc, germana romanistikisto (m. 1866)
- 1784: Gábor Keglevich, hungara politikisto, juristo, direktoro de Hungara Scienca Akademio (m. 1854)
- 1799: René Caillié, franca esploristo de Okcidentafriko (m. 1838)
- 1802: Lajos Kossuth, hungara politikisto, juristo, ĵurnalisto, ĉefredaktoro de "Pesti Hírlap" (Peŝta Gazeto), nacia heroo (m. 1894)
- 1813: Christian Heinrich Friedrich Peters, usona astronomo (m. 1890)
- 1827: Leo Herzberg-Fränkel, aŭstra ĵurnalisto (m. 1915)
- 1841: Bronisław Teodor Grabowski, pola etnografo, slavisto kaj verkisto (m. 1900)
- 1849: Josef Boleslav Pecka, ĉeĥa laborista poeto, ĵurnalisto (m. 1897)
- 1851: Hedwig Kettler, germana feministino (m. 1937)
- 1877: Louis Fauvart-Bastoul, franca leĝosciencisto, esperantisto (m. 1914)
- 1888: Sofja Zaĥarovna Fedorĉenko, rusia, soveta flegistino kaj verkistino (m. 1957)
- 1892: Jan Piekałkiewicz, pola ekonomikisto, politikisto, Landa Registar-Delegito en Ekzilo organizinta civilan memdefendon pere de "Biuletyn Informacyjny", aprobinta la Konsilantaron por Helpo al Judoj kaj dokumentinta germanajn krimojn en okupata Pollando, murdita (m. 1943)
- 1896: Károly Kudelász, rumania hungara pentristo, skulptisto (m. 1973)
- 1896: Arend Veen, nederlanda esperantisto, prezidanto de Federacio de Laboristaj Esperantistoj kaj gravulo en rondoj de Sennacieca Asocio Tutmonda (m. 1946)
- 1898: Giuseppe Saragat, prezidento de Italio, fondinto de politika partio (m. 1988)
- 1900: Géza Cziffra, hungara filmreĝisoro, poeto kaj verkisto (m. 1989)
- 1908: Mika Waltari, finna verkisto (m. 1979)
- 1911: William Golding, brita Nobelpremiita verkisto (m. 1993)
- 1913: Frances Farmer, usona film-aktorino (m. 1970)
- 1916: Charles Fleming, novzelanda plurfaka sciencisto (tutfakulo) (m. 1987)
- 1921: Paulo Freire, brazila pedagogo kaj teoriisto pri edukado (m. 1997)
- 1922: Erik Majtényi, rumania hungara poeto, publicisto, tradukisto (m. 1982)
- 1922: Dana Zátopková, ĉeĥa atletino - lancoĵetistino, plurfoja olimpika ormedalistino (m. 2000)
- 1922: Emil Zátopek, ĉeĥa atleto pri longdistanca kurado, plurfoja ora medalisto de Olimpikoj (m. 2000)
- 1926: Koshiba Masatoshi, japana Nobelpremiita fizikisto, esploristo de kosmaj neŭtrinoj
- 1928: Wolfram Siebeck, germana ĵurnalisto kaj gastronomia kritikisto (m. 2016)
- 1928: Adam West, usona aktoro kaj sinkronvoĉulo (m. 2017)
- 1931: Márta Mészáros, hungara reĝisorino kaj scenaristino
- 1935: Milan Antal, slovaka astronomo (m. 1999)
- 1937: Slavko Šimunić, jugoslava esperantisto, ĵurnalisto, tradukisto kaj eldonisto, kroatiginta poemojn de Julio Baghy (m. 1997)
- 1941: Umberto Bossi, itala politikisto, iniciatinto kaj gvidanto de Norda Ligo
- 1944: György Aranyossy, hungara pentristo, grafikisto
- 1948: Mihai Timofti, direktoro, aktoro, kaj muzikisto
- 1948: Jeremy Irons, angla aktoro
- 1953: Probal Dasgupta, barata lingvisto kaj tradukisto, prezidanto de la Federacio Esperanto de Barato kaj de UEA, kunredaktoro de "Language Problems and Language Planning" kaj de "Beletra Almanako"
- 1954: Attila Nagy, rumania hungara kuracisto, poeto
- 1954: Eleni Vitali, greka kantistino kaj komponistino el muzika familio
- 1960: Rozália Rekita, rumania hungara aktorino
- 1960: Oksana Zabuĵko, ukraina verkistino, poetino, eseistino
- 1965: Alexandra Vandernoot, belga aktorino de teatro, kino kaj televido
- 1968: Lila Downs, meksika kantistino
- 1969: Mariusz Błaszczak, pola politikisto, ministro pri internaj aferoj
- 1970: Wolfgang Kofler, sudtirola filologo klasika
- 1970: Zsuzsa Sárközi, rumania hungara fizikistino
- 1972: Loránd Váta, rumania hungara aktoro
- 1978: Árpád Barabás, rumania hungara aktoro
- 1985: Song Joong-ki, sudkorea aktoro kaj prezentisto de televidaj programoj
- 690: Teodoro de Tarso, angla reformisto, ĉefepiskopo de Canterbury (n. 602)
- 1356: Valtero la 6-a, franca nobelo kaj generalo (n. ĉirkaŭ 1302)
- 1356: Gotfredo de Charny, franca militisto kaj verkisto (n. 1305)
- 1535: Ägidius Rehm, episkopo de Chiemsee, germana juristo (n. 1486)
- 1636: Francisko el Dietrichstein, ĉeĥa politikisto, episkopo de Olomouc (n. 1570)
- 1678: Christoph Bernhard von Galen, germana kleriko, Princo-Episkopo de Münster (n. 1606)
- 1686: Johano Georgo la 1-a, duko de Saksio-Eisenach (n. 1634)
- 1710: Ole Rømer, dana astronomo pritaksinta lumrapidon (n. 1644)
- 1742: Incze Máté Baconi, hungara instruisto kaj reformita pastro (n. 1679)
- 1761: Pieter van Musschenbroek, nederlanda fizikisto konstruinta la botelon de Leiden (n. 1692)
- 1820: Johann Georg Meusel, germana historiisto, bibliografo kaj leksikografo (n. 1743)
- 1827: Morten Thrane Brünnich, dana zoologo kaj mineralogo (n. 1737)
- 1845: Friedrich Wilhelm Riemer, germana teologo, filologo, bibliotekisto kaj verkisto (n. 1774)
- 1881: James A. Garfield, prezidanto de Usono, murdita (n. 1831)
- 1887: Rudolf Pokorný, ĉeĥa verkisto, redaktoro (n. 1853)
- 1893: Alexander Tilloch Galt, kanada politikisto, unu el Patroj de la Konfederacio (n. 1817)
- 1902: Masaoka Shiki, japana poeto, kritikisto kaj ĵurnalisto, majstro de hajko (n. 1867)
- 1924: Theodor Ilgen, germana arĥivisto kaj historiisto (n. 1854)
- 1935: Konstantin Ciolkovskij, rusia inventisto, filo de polaj ekzilitoj, pioniro de kosmoesplorado (n. 1857)
- 1943: Imre Szabó, rumania hungara verkisto, ĵurnalisto (m. 1882)
- 1958: Rudolf Rocker, germana verkisto kaj anarkiisto (n. 1873)
- 1965: Andor Kálmán, hungara komponisto, ĵurnalisto (n. 1887)
- 1967: Zinaida Serebrjakova, rusia, soveta pentristino loĝinta en Francio (n. 1884)
- 1970: Johannes Heinrich Schultz, germana neŭrologo (n. 1884)
- 1978: Étienne Gilson, franca filozofo kaj historiisto, kunkreinto de novtomismo, spertulo pri mezepoko (n. 1884)
- 1979: Václav Zelenka, ĉeĥa lerneja instruisto, vojaĝanto, orientalisto, arabisto, muzikisto kaj esperantisto (n. 1892)
- 1984: Lajos Tamás, hungara lingvisto, akademiano (n. 1904)
- 1985: Italo Calvino, itala verkisto, tradukisto kaj ĵurnalisto (n. 1923)
- 1987: Einar Gerhardsen, ĉefministro de Norvegio (n. 1897)
- 1991: József Ady, hungara grafikisto kaj scenejdekoraciisto de Ŝtata Hungara Operejo de Kluĵo (n. 1950)
- 1996: Czesław Petelski, pola filmreĝisoro kaj aktoro (n. 1922)
- 1993: András Mihály, hungara komponisto kaj violonĉelisto (n. 1917)
- 2007: Ján Režňák, slovaka piloto, flug-aso de Luftwaffe (n. 1919)
- 2010: José Antonio Labordeta, hispana kanzonisto, verkisto, instruisto kaj politikisto el Aragono (n. 1935)
- 2010: László Polgár, hungara operkantisto (baso) (n. 1947)
- 2012: Zofia Banet-Fornalowa, pola historiistino pri Esperanta teatro kaj Zamenhofo, kunlaborantino de "Monato", "Sennaciulo", "Sennacieca revuo", "Heroldo de Esperanto", "Literatura Foiro", "Pola Esperantisto", "Beletra Almanako", prelegantino (n. 1929)
- 2015: Georg Eder, aŭstra ĉefepiskopo de Salzburg (n. 1928)
- 2019: Zine El Abidine Ben Ali, tunizia generalo, politikisto, ĉefministro kaj prezidento, gvidanto de socialisma Konstitucia Demokratia Kolektiĝo (n. 1936)
- 2021: Jerzy Targalski, pola historiisto, politologo, orientalisto, publicisto, poligloto, spertulo pri geopolitiko, kontraŭkomunisto (n. 1952)
- 2022: Valerij Poljakov, rusa kuracisto kaj kosmonaŭto (n. 1942)
- 2023: Augusto Casquero de la Cruz, hispana esperantisto (n. 1945)
La 19-a de septembro estas (laŭ gregoria kalendaro):