Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej – czystki etniczne ludności polskiej i jej eksterminacja o znamionach ludobójstwa, dokonane na terenie województw tarnopolskiego, stanisławowskiego i lwowskiego II Rzeczypospolitej podczas okupacji wojskowej tych ziem przez III Rzeszę i ZSRR w latach 1943-1945. Zbrodni na Polakach dokonywały oddziały UPA, politycznie podporządkowane OUN-B[1], a następnie UHWR, pod naczelnym dowództwem Romana Szuchewycza[2], a także oddziały SKW i Służby Bezpeki OUN-B. Zbrodnie na Polakach popełniały również formacje, w skład których wchodzili nacjonaliści ukraińscy, podporządkowane okupantowi niemieckiemu: Ukraińską Policję Pomocniczą i 4 pułk policji SS złożony z ukraińskich ochotników do SS-Galizien.
W konsekwencji według ustaleń historyków zostało zamordowanych od 20-25[3] do 60 tys.[4] Polaków. Od 300-400 tys. Polaków uciekło z terenów Małopolski Wschodniej wiosną i latem 1944[5], w obawie przed mordami, a także by uchronić się przed powrotem okupacji sowieckiej i terroru NKWD[6], wobec wkroczenia w styczniu 1944 Armii Czerwonej na terytorium II Rzeczypospolitej[7] i zbliżającego się frontu sowiecko-niemieckiego.
W wyniku agresji Niemiec i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r, po okupacji całości terytorium II Rzeczypospolitej przez Wehrmacht i Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 r. w pakcie o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR granicy niemiecko-sowieckiej na okupowanym terytorium Polski, tereny województw tarnopolskiego i stanisławowskiego, oraz wschodnia część województwa lwowskiego z miastem Lwowem znalazły się pod okupacją ZSRR. Aby uzasadnić aneksję okupowanych terenów Polski, Sowieci przeprowadzili 22 października 1939 r. w atmosferze terroru fikcyjne wybory do lokalnego Zgromadzenia Ludowego. 27 października Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Ukrainy ogłosiło włączenie obszaru Małopolski Wschodniej w skład Ukraińskiej SSR, co potwierdziło Prezydium Rady Najwyższej 1 listopada 1939 r.[8].
Po ataku Niemiec na ZSRR, 30 czerwca we Lwowie działacze OUN-B ogłosili akt odnowienia państwa ukraińskiego. Niemcy, zaskoczeni ogłoszeniem niepodległości przez Ukraińców, już 5 lipca rozwiązali rząd Stećki, a wobec członków OUN-B zastosowali represje i aresztowania. Przywódca OUN-B Stepan Bandera i Jarosław Stećko po udzielonej we wrześniu 1941 ostatecznej odmowie odwołania deklaracji niepodległości Ukrainy zostali osadzeniu w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen[9], gdzie przebywali do jesieni 1944. Hitler zgodnie ze swoją polityką wschodnią traktował Ukrainę jako zaplecze materialne III Rzeszy i nie przewidywał istnienia tam administracji innej niż niemiecka. Głównym jego celem była eksploatacja gospodarcza, której podstawą były wysokie kontyngenty nakładane na ludność[10][11]. 1 sierpnia 1941 r. Adolf Hitler wcielił dekretem zajęte przez Wehrmacht tereny województw lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego do Generalnego Gubernatorstwa jako tzw. Dystrykt Galicja.
Po dwóch falach masowych aresztowań przez Gestapo działaczy OUN-B (w lipcu, a następnie od września do grudnia 1941)[12], OUN-B przyjęła taktykę niewchodzenia z Niemcami w konflikty, starając się obsadzić swoimi ludźmi urzędy, organizacje i przedsiębiorstwa. Ukraińcy masowo zgłaszali się też do organizowanej i dowodzonej przez niemieckiego okupanta Ukraińskiej Policji Pomocniczej. Uczestniczyła ona niejednokrotnie wraz z SS i policją niemiecką w egzekucjach ludności żydowskiej i obławach. Po rozpoczęciu likwidacji gett i masowej zagłady ludności żydowskiej w Galicji (początek 1942), Ukraińska Policja Pomocnicza współdziałała z SS i policją niemiecką przy obławach w gettach i konwojowaniu Żydów do załadunku do transportów do obozów śmierci (głównie Belzec), lub miejsc egzekucji, również niejednokrotnie uczestnicząc w egzekucjach. W Holocauście zostało zamordowanych przez aparat przemocy III Rzeszy około 150 tys. Żydów na Wołyniu i 455 tys. w Małopolsce Wschodniej. Ludobójstwo dokonane publicznie przez niemieckiego okupanta na Żydach, było kolejnym - po masowych deportacjach, aresztowaniach i masowych morderstwach ludności Kresów Wschodnich dokonanych również publicznie w okresie okupacji sowieckiej 1939-1941 przez NKWD - dowodem na amoralność i "skuteczność" masowych prześladowań i zbrodni dokonywanych instytucjonalnie przez państwa-okupantów i skierowanych przeciw całym grupom narodowościowym, czy społecznym. Stwarzało to w konsekwencji klimat społecznej obojętności dla przemocy, zbrodni i wreszcie zbrodni na skalę masową - ludobójstwa[10][11][13].
W 1943 roku OUN-B i Ukraińska Powstańcza Armia rozpoczęły na Wołyniu (włączonym wówczas do Komisariatu Rzeszy Ukraina) tzw. rzeź wołyńską – czystkę etniczną o znamionach ludobójstwa na Polakach [14][15]. Kulminacja przypadła na 11 lipca 1943 r., niedługo po wydaniu przez Dmytra Kljaczkiwśkiego tajnej dyrektywy dowództwa UPA-"Piwnicz" w sprawie przeprowadzenia wielkiej akcji likwidacji polskiej ludności męskiej w wieku od 16 do 60 lat[16]. W efekcie na Wołyniu zostało zamordowanych około 60 tys. Polaków, większość polskiej ludności uciekła z zagrożonych terenów wiejskich do miast, gdzie stacjonowały garnizony niemieckie, lub została wywieziona na roboty przymusowe do Rzeszy. Ludność polska na Wołyniu przetrwała jedynie w miastach oraz w kilku silnie bronionych bazach samoobrony (m.in. Przebraże)[17]. W tym czasie – do końca 1943 r. sąsiadujące z Wołyniem tereny Małopolski Wschodniej pozostawały bardziej spokojne.
Wiarygodnie brzmi hipoteza Grzegorza Motyki, że przynajmniej w części przypadków tak krwawy przebieg akcji był zamierzony, mordy bowiem miały przerazić Polaków, uniemożliwić im stworzenie efektywnej samoobrony i zmusić Ukraińców do walki do upadłego, bez możliwości odwrotu. Zdaje się to potwierdzać informacja zamieszczona w jednym ze sprawozdań podziemia polskiego, że ulotki wzywające do opuszczenia Wołynia pojawiły się tylko w powiecie dubieńskim i krzemienieckim.[18]
W sierpniu 1943 r. na III zjeździe OUN(B) delegacja wołyńska zaproponowała przeniesienie doświadczeń wołyńskich do Wschodniej Małopolski, co znalazło poparcie większości delegatów. Zdaniem Grzegorza Motyki zjazd podjął decyzję o antypolskiej czystce w Małopolsce lub też pozostawił decyzję dowódcy UPA Romanowi Szuchewyczowi, który po wizycie na Wołyniu podjął ją najpóźniej jesienią 1943 roku. Motywem decyzji, było przekonanie o nieuchronności konfliktu polsko-ukraińskiego o sporne ziemie po zakończeniu wojny światowej i rozstrzygnięcie ich statusu terytorialnego przez międzynarodową konferencję pokojową, analogicznie do sytuacji po zakończeniu I wojny światowej. Aby uniemożliwić ewentualne plebiscyty ludności na terenach etnicznie mieszanych, zdecydowano się usunąć polską ludność z tych ziem[11][19].
Najpóźniej w marcu 1944 r. Główne Dowództwo UPA wydało rozkaz wypędzania Polaków pod groźbą śmierci. W razie pozostania Polaków na miejscu polskich mężczyzn miano zabijać, a chaty i majątek palić. W praktyce ograniczenie to najczęściej nie było przestrzegane i oddziały UPA zabijały także kobiety i dzieci[11].
Także Lucyna Kulińska twierdzi, że w przypadku Małopolski Wschodniej operacja ludobójcza była często poprzedzona zastraszaniem i wezwaniami do opuszczenia miejsca zamieszkania przez Polaków pod groźbą śmierci. Wiele rodzin mieszkających od wieków na tej ziemi nie chciało się im podporządkować, gdyż oznaczało to stratę ich życiowego dobytku, bez którego trudno było przeżyć. Ponadto w warunkach okupacyjnych takie przemieszczenia bez zgody władz były nielegalne[20].
Od połowy 1943 roku zaczęły narastać wśród Ukraińców w Małopolsce Wschodniej nastroje antypolskie i oddolny nacisk na przeprowadzenie depolonizacji. Wstępem do niej była fala pojedynczych zabójstw, często osób o znaczącej pozycji w społeczności polskiej – inteligentów, byłych wojskowych i policjantów, księży, leśników[11][21].
We wrześniu 1943 r. sytuacja uległa dalszemu pogorszeniu. Powszechne stały się morderstwa całych rodzin, nierzadko przeprowadzane ze szczególnym okrucieństwem[22]. Zaczęło dochodzić do mordów masowych, większość z nich była udziałem oddziałów UPA atakujących z terenu Wołynia. Jedną z pierwszych miejscowości zaatakowanych przez UPA była Netreba leżąca niedaleko granicy. 8 października 1943 r. przed całkowitym zniszczeniem wieś uratował oddział Grenzschutzu. Zginęło 17 Polaków. W Wigilię w Kruhowie, powiat Złoczów, upowcy udając kolędników zabili piętnastu Polaków, w tym dowódcę samoobrony oraz dwóch Ukraińców. W sumie w różnych napadach OUN w 1943 r. zginęło 1000[11] - 2000[23] osób.
Ukraińskie podziemie zwalczało szczególnie Polaków w służbie leśnej, których traktowało jako zagrożenie dla opanowania lasów. Na początku 1944 r. w sumie zostało zamordowanych 73 leśniczych, gajowych z kobietami i dziećmi. Następny napad na leśniczówki miał miejsce nocą z 3 na 4 lutego 1944 r. w powiatach brodzkim, kamioneckim i sokalskim, kiedy jednocześnie zaatakowano w 120 miejscach[11].
W nocy z 15 na 16 stycznia 1944 r. napadnięto Markową w powiecie podhajeckim. Mimo że sprawcy byli uzbrojeni w broń palną, mordowali siekierami. Zginęło 55 osób, w tym ks. Mikołaj Ferenc. 22 stycznia o godz. 19.00 około stu upowców przybyło saniami do wsi Buszcze (powiat brzeżański). Napastnicy rozeszli się grupami po domach i mordowali mieszkańców, zginęło 23 osoby, trzynaście było rannych[11].
W lutym 1944 Armia Czerwona spychając wojska niemieckie na zachód dotarła do granic II Rzeczpospolitej. To był w głównej mierze czynnik, który zadecydował o rozpoczęciu masowej czystki etnicznej. Lwowska AK przechwyciła w tym czasie rozkaz UPA nakazujący:
Wobec postępów bolszewików na froncie wschodnim, należy przyspieszyć likwidację elementu polskiego. Akcję wytępienia przeprowadzić należy na zasadach następujących: Wsie polskie mają być palone, ich zaś ludność wycinana w pień[24].
Od lutego liczba napadów zaczęła lawinowo rosnąć, zwłaszcza w powiecie rohatyńskim województwa stanisławowskiego: w Słobódce Bołszowieckiej zabito 19 osób, w Firlejowie 75 osób, we Fradze 33 Polaków. Eskalacja miała miejsce również w województwie tarnopolskim, gdzie zamordowano: w Horodnicy 11 osób, w Czyżowie 20 osób, w Bokowie 60 osób, w Słobódce Wasylkowieckiej 8 osób, gdzie bestialstwo nie ominęło nawet niemowląt, w Burkanowie 15 osób, w Hadyńkowicach 15 osób, a w Wasylkowie 30[11]. 2 lutego 1944 kilkuset upowców zaatakowało Hanaczów w powiecie Przemyślany, zabijając 63 osoby i około stu raniąc[11]. W nocy z 22 na 23 lutego bojówka UPA przybyła z Wołynia zabiła 131 Polaków z Berezowicy Małej koło Zbaraża[25].
28 lutego UPA zaatakowała Korościatyn wraz z stacją kolejową, gdzie siekierami zamordowano urzędników kolejowych z rodzinami oraz podróżnych. W tym samym czasie zaskoczeni Polacy byli zabijani również we wsi. Dopiero przybyła z Puźnik odsiecz polskiego oddziału partyzanckiego powstrzymała rozlew krwi. Zginęło 156 osób. Wg. ks. Isakowicza-Zaleskiego w napadzie uczestniczyła też miejscowa ludność ukraińska a dużą rolę w uratowaniu miejscowych odegrała samoobrona, która po początkowym zaskoczeniu stawiła opór[26].
Najpóźniej w marcu Główne Dowództwo UPA wydało rozkaz wypędzenia Polaków. Członkowie OUN(B) służący w policji ukraińskiej mieli doprowadzić do dezercji do partyzantki policjantów. Wraz z UPA do walki rzucono Służbę Bezpieki OUN[11].
W marcu 1944 ataki na polskie wsie były kontynuowane. 9 marca 1944 r. w Szerokim Polu spalono 24 domy i zabito 58 osób[27] (według Sz. Siekierki 110 osób[28]). Również w marcu UPA czterokrotnie napadała na wieś Huta Wierchobuzka, gdzie zginęło około 100 mieszkańców, pozostali przy życiu ewakuowali się[29]. W nocy z 24 na 25 marca z Białych zamordowano 80 osób[30]. Tego samego dnia 102 osoby zginęły w Szeszorach[31] a 28 marca 140 osób w Wołczkowie[32]. W bestialski sposób – rozpruwając brzuchy, obcinając głowy, rozprawiono się ze 112 Polakami w Płauczy Wielkiej[33]. Fala ataków zaczęła przesuwać się na zachód, na tereny województwa lwowskiego. 25 marca sotnia „Jahody” współdziałając z ukraińską policją zamordowała 141 Polaków w Wasylowie (pow. Rawa Ruska)[34]. Ponad 100 osób zginęło także w Bełzie (pow. Sokal), gdy bojówki UPA wycofujace się z Wołynia napadły na miasteczko[35].
W kwietniu liczba ataków na Polaków jeszcze wzrosła. Sotnia Hajdamaki wraz z bojówką OUN napadły na kolonię Ziemianka, paląc 52 gospodarstwa i zabijając 40 Polaków, a dwa dni później, 4 kwietnia, te same siły zaatakowały kilka kolonii polskich koło Perkozów. W powiecie kamioneckim woj. tarnopolskiego zniszczono: Berebeki (zginęło 16 osób), Turki (zginęło 15 osób), Strychankę (zginęło 5 osób), Lisko (zginęło 18 Polaków), Jazienicę Polską (zginęło 16 osób), Horpin (zginęło 31 osób) w powiecie stryjskim woj. stanisławowskiego zabito kilka polskich rodzin w Żulinie. W powiecie żółkiewskim UPA napadła na wsie: Fujna, Wola Wysocka, Wiązowa, Lipina, Janówka, Majdanek, Dziebułki, Żuzy, Macoszyn, Skwarzawa, Mosty i Zameczek. 7 kwietnia 1944 r. pododdział SS-Galizien lub dezerterzy z tej jednostki zamordowali 22 osoby we wsi Chatki[11].
Zdaniem Grzegorza Motyki kulminacja rzezi nastąpiła w Wielkim Tygodniu. W noc wielkanocną z 9 na 10 kwietnia przystąpiono do mordów na froncie od Hanaczowa na północy aż po wsie na południu woj. stanisławowskiego. W Tomaszowcach spalono trzysta gospodarstw i zabito 40 Polaków, spalono Pniaki, Sokołów, Zady. W samym kwietniu 1944 r. liczba ofiar wyniosła 8 tys. osób[11].
W następnych miesiącach akcję kontynuowano, bojówka SB OUN spaliła Kupcze mordując 17 Polaków, 22 maja UPA napadła Bryńce Zagórne gdzie okrutnie zamordowano od 120 do 145 osób. W czerwcu w powiecie rudeckim spalono 6 polskich wsi, w nocy z 16 na 17 lipca zginęło 52 Polaków we wsi Krasne. 19 sierpnia 1944 r. SB OUN spaliła wieś Grabowa wraz z 10 osobami. Próbowano także atakować miasta: Dolinę, Busk, Łopatyn, Komarno, Chyrów[11].
23 lutego 1944 w Hucie Pieniackiej pojawił się patrol niemiecki złożony z Ukraińców. Doszło do potyczki z oddziałem samoobrony wspartym przez 2 pluton AK z Huty Wierchobuzkiej. Polacy sądzili, że mają do czynienia z przebranymi upowcami. Przed całkowitym rozbiciem uchroniła oddział SS sotnia UPA "Siromanci", która zaatakowała Polaków z boku. 28 lutego 1944 żołnierze 4 pułku policji SS złożonego z ukraińskich ochotników do SS-Galizien, wraz z okolicznym oddziałem UPA i oddziałem paramilitarnym składającym się z nacjonalistów ukraińskich, pod dowództwem Włodzimierza Czerniawskiego dokonali pacyfikacji polskiej ludności cywilnej. Mieszkańców wsi zapędzono do szop i spalono. Śmierć poniosło od 600 do 1500 osób[36].
Kureń UPA dowodzony przez Maksa Skorupśkiego ps. "Maks" 12 marca 1944 r., przy współdziałaniu policjantów tego samego 4 pułku policji SS, dokonał napadu na Podkamień i pobliskie Palikrowy. W Palikrowach rozstrzelano 365 bezbronnych Polaków, w Podkamieniu grupka samoobrony ochraniająca dużą grupę kobiet i dzieci stawiła opór w klasztorze. Został on jednak zdobyty, a uciekinierzy, którzy nie zdołali uciec zamordowani. Napastnicy przebywali w okolicy aż do 16 marca 1944 wyszukując i zabijając ukrywających się cywilów. Tego dnia UPA wycofała się z powodu zbliżania się Armii Czerwonej.
W Chodaczkowie Wielkim samoobrona na początku 1944 r. trzykrotnie udaremniła upowski napad na wieś. Była jednak bezradna wobec pododdziału SS-Galizien, który w kwietniu 1944 r. wtargnął do wsi. Napastnicy podpalali domy i zabudowania gospodarcze, wrzucali granaty do budynków i piwnic. Uciekający byli wrzucani do płonących domów. Zginęło 862 osób, niemal cała wieś spłonęła za wyjątkiem kościoła i plebani oraz budynków położonych blisko domów Ukraińców. Istnieją poszlaki wskazujące na uzgodnienie tej akcji z oddziałami terenowymi OUN i UPA[37].
Wieści napływające z Wołynia, późniejszy okres rozpoczęcia ludobójstwa i większe nasycenie polską ludnością spowodowały, że na terenie na terenie Małopolski Wschodniej powstały liczne ośrodki samoobrony. Szczególnie bezpiecznie było w najbliższej okolicy Lwowa, centrum polskiego ruchu oporu na tych terenach. Do większych baz samoobrony należały:
Do największych walk polskiej samoobrony z UPA doszło w Hanaczowie położonym w powiecie przemyślańskim. Już od początku 1943 r. dowództwo AK wyznaczyło warty, których zadaniem była obserwacja banderowców. W tamtym czasie wieś liczyła ok. 3000 mieszkańców, w tym około 1000 uchodźców z Wołynia. 2 lutego 1944 r. silna hanaczowska samoobrona z trudem odparła atak UPA. Banderowcy spalili 70 gospodarstw, zabili 110 osób. Po napadzie przystąpiono do budowy umocnień i tworzenia „trójkąta obronnego” (kościół-szkoła-klasztor). 9 kwietnia UPA ponownie zaatakowała Hanaczów. Szturm został odparty kosztem 66 zabitych (wliczając ludność cywilną). Mimo zwycięstwa znaczna część wsi uległa spaleniu. Po tym napadzie przez cały kwiecień trwała ewakuacja Hanaczowian do innych miejscowości. Na początku maja 1944 r. we wsi zostało ok. 60 obrońców oraz 110-140 cywili, którzy nie mogli bądź nie chcieli jej opuścić. Hanaczowscy akowcy nie ograniczali się do samoobrony, przeprowadzali również antyniemieckie akcje dywersyjne, co sprowadziło 2 maja 1944 na wieś pacyfikację przeprowadzoną przez dwie kompanie SS, żandarmerię i gestapo z 3 czołgami, działami i granatnikami. Wobec takiej przewagi wroga akowcy ograniczyli się do prób przebicia z okrążenia lub ukrycia w zamaskowanych bunkrach. Zginęło 16 polskich żołnierzy i ok. 30 cywilów, wieś została całkowicie zniszczona.
Wraz z wkroczeniem Armii Czerwonej w granice II RP, polska partyzantka przeprowadziła Akcję Burza. Choć nie spełniła ona założonego celu to udowodniła, że w razie polsko-ukraińskiego konfliktu AK byłaby w stanie obronić Lwów i inne duże miasta przed UPA. A zatem działania UPA skierowane przeciwko Polakom nie przyniosły taktycznego sukcesu, ale wyłącznie spustoszenie wśród polskiej ludności[11].
Sowieci w przeciwieństwie do Niemców, nie tolerowali autonomicznych samoobron. Dlatego Polacy wstępowali do Istriebitielnych Batalionów, czasem byli do tego zmuszani. Były one podporządkowane NKWD i brały udział w obronie wsi przed UPA, operacjach bojowych przeciwko ukraińskim nacjonalistom, aresztowaniach i pacyfikacjach ukraińskich wsi. Szacunkowa liczba Polaków w tych oddziałach samoobrony to 23 tys. Z czasem Sowieci pozbywali się Polaków wysyłając ich z rodzinami do Polski[11].
Dowództwo UPA od czerwca 1944 r. starało się powstrzymać zabijanie kobiet i dzieci. Wydano odpowiednie rozkazy, nie były one jednak do końca przestrzegane. We wrześniu 1944 zdecydowano się wstrzymać antypolskie akcje we Wschodniej Małopolsce, jednak już na przełomie 1944/1945 roku wzmogły się one z nową siłą, szczególnie w na terenach woj.tarnopolskiego. Wzięły w nich udział sotnie:
W sumie oddziały liczyły około tysiąca osób plus bojówki SB OUN i SKW[11].
23 października 1944 r. zamordowano 58 Polaków i 14 Ukraińców we wsi Trójca. 23 listopada napadnięto na Sorock. Był to odwet za zniszczenie przez oddział IB bojówki upowskiej, która w latach 1941-1944 zabiła 20 Polaków, 4 Żydów i 3 czerwonoarmistów. W zasadzce zginęło kilku żołnierzy IB, a w wiosce rozstrzelano kilkadziesiąt osób. 21-22 grudnia zaatakowano jednocześnie 3 wsie: Zawadówkę, Korzową i Toustobaby, zabito odpowiednio 47 i 15 cywili a w Toustobabach 72 Polaków, w tym szesnastu broniących wsi polskich istriebków. Po napadzie wyruszyli oni w pościg zakończony schwytaniem 40 upowców, w tym 2 dowódców kompanii, których powieszono[11].
Szczególnie okrutnym napadem był wigilijny mord w Ihrowicy. Sotnia "Burłaky" obległa posterunek IB, a jednocześnie zaatakowała wieś. Polacy, którzy zasiadali właśnie do wigilijnej wieczerzy, byli mordowani siekierami i nożami. Duża część mieszkańców uratowała się dzięki ks. Stanisławowi Szczepankiewiczowi, który zaalarmował wieś dźwiękiem sygnaturki. Swój czyn przypłacił życiem. Zginęło 89 Polaków.
Ta sama sotnia w nocy z 28 na 29 grudnia uderzyła na Łozową. Upowcy otoczyli wieś i podzieleni na małe grupy atakowali pojedyncze domy. Polacy stawili opór, a po kilku godzinach z odsieczą przybył oddział sowiecki. Mimo to zamordowano około 122 osób. 26 stycznia 1945 r. celem ataku była wieś Majdan w powiecie kopyczynieckim. Wszystkie zagrody zostały spalone, a Polacy, którzy schronili się w kościele zarąbani siekierami. Zginęło 118 osób[11].
Nie wszystkie napady kończyły się sukcesem. 2 lutego 1945 r. atak kurenia czortkowskiego UPA pod dowództwem "Bystrego" został odparty przez IB we wsi Czerwonogród. Upowcy zdobyli wprawdzie zamek, ale Polacy zdołali odeprzeć ataki w Domu Ludowym i kościele. Zginęło około 50 Polaków. Ten sam kureń w nocy z 5 na 6 lutego zaatakował Barysz. Po zaciętej walce IB odparła napad. Po obu stronach było po kilkudziesięciu zabitych. W nocy z 12 na 13 lutego ten sam kureń wymordował około stu ludzi we wsi Późniki[11].
Od wiosny 1945 r. mordy na Polakach w Małopolsce Wschodniej stawały się rzadsze. Główną tego przyczyną było wysiedlanie Polaków. Do końca 1945 r. wyjechało ok. 800 tys. Polaków (na terenie USRR pozostało 150-250 tys.). Ciężar działań antypolskich UPA przeniosła na tereny obecnej Polski[11].
Jednym z celów czystki etnicznej przeprowadzonej przez nacjonalistów ukraińskich było duchowieństwo rzymskokatolickie. Likwidacja polskich kapłanów i zniszczenie świątyń obrządku łacińskiego miała złamać polskiego ducha oporu. Ofiarą masowych mordów padło w latach 1939-1945 łącznie 35 kapłanów archidiecezji lwowskiej, a 16 innych doświadczyło różnorodnych szykan i cierpień[38].
Postawa duchownych greckokatolickich wobec tych wydarzeń była niejednoznaczna. Wiele było przypadków solidarności i pomocy dla prześladowanych, np.:
Znane są jednak przypadki, gdy kapłani greckokatoliccy namawiali do pozbycia się Polaków:
Odnotowano nawet przypadki osobistego zaangażowania duchowieństwa greckokatolickiego w akcję antypolską:
Na czele archidiecezji lwowskiej obejmującej tereny Małopolski Wschodniej stał od 1923 r. arcybiskup metropolita Bolesław Twardowski. Zwracał się on wielokrotnie do metropolity greckokatolickiego Andrzeja Szeptyckiego z prośbami o powstrzymanie zbrodni. Ten wprawdzie opublikował dwa listy pasterskie (Nie zabijaj z 21 XI 1942 r. i Posłanie do duchowieństwa i wiernych greckokatolickiej archidiecezji lwowskiej z 10 VIII 1943 r.[43]), ale w listach do abp. Twardowskiego twierdził, że eksterminację Polaków poprzedziły: [...] bardzo liczne zabójstwa Ukraińców tylko dlatego, że byli Ukraińcami na Wołyniu, Lubelszczyźnie, Chełmszczyźnie i w okolicach Leżajska. Ponadto wskazywał on, że mordy na Polakach to również dzieło band dezerterów i porachunków[44]. Taka postawa abp. Szeptyckiego zniechęciła metropolitę Twardowskiego do kontynuacji wymiany listów.
Arcybiskup metropolita Twardowski podjął również próbę interwencji u generalnego gubernatora Hansa Franka, ale nie przyniosła ona skutku[38].
Polacy nie ograniczali się do obrony, wysyłano także podobnie jak UPA ulotki z żądaniem wyjazdu. Dopuszczano się również zbrodni na Ukraińcach. 8 marca 1944 r. w napadzie na wieś Błyszczywody zastrzelono kilkunastu Ukraińców. W tym samym miesiącu lwowscy żołnierze Kedywu zastrzelili w Sorokach 17 osób i miejscowego księdza grekokatolickiego z rodziną. W leżącej niedaleko leśniczówce zabito 6 osób a w Gniłej 9[11].
9 marca 1944 r. z Inspektoratu Południowego zostały wysłane dwie grupy Kedywu celem dokonania akcji odwetowych na Ukraińcach. W nocy z 15 na 16 marca zaatakowały one Chlebowice Świrskie, gdzie spalono 12 ukraińskich gospodarstw, zastrzelono 60 mieszkańców, w tym księdza greckokatolickiego. 20 marca zaatakowano również Czerpin. W Łopusznej wymordowano jadących po drewno 48 ukraińskich furmanów. W sumie w tych akcjach zginęło 130 Ukraińców. Odwet Kedywu spowodował chwilowe ustanie napadów UPA, jednak po powrocie oddziałów do Lwowa, napady UPA w powiecie przemyślańskim jeszcze się nasiliły[45].
W łonie podziemia polskiego toczyła się dyskusja co do przyjęcia taktyki wobec Ukraińców. Endecy stali na stanowisku, że do walki należy rzucić wszelkie siły, nawet korzystając z niemieckiej pomocy. Zwyciężyła jednak koncepcja reprezentowana przez Jana Rzepeckiego, która zakładała jedynie samoobronę. Obawiano się że intensywne działania przeciw UPA mogły by być wykorzystane politycznie przez Sowietów do postawienia zarzutu unikania walki z Niemcami[11].
Ogólna liczba ukraińskich ofiar polskich akcji odwetowych na terenie Małopolski Wschodniej (bez terenu obecnej Polski i Wołynia) zamyka się w przedziale 1-5 tys. Przy czym zdaniem Grzegorza Motyki liczba ta jest bliższa 1 tys.[46]
Akcja Burza we Wschodniej Małopolsce pokazała szczupłość polskich sił. Wprawdzie Lwów został wyzwolony wraz z Armią Czerwoną, ale ta demonstracja siły wojskowej była zbyt mało znacząca i ograniczona do Lwowa. Polskość Małopolski Wschodniej mogła zademonstrować głównie osiadła polska ludność, lecz ta w ciągu wiosennych miesięcy 1944 r. pod naciskiem UPA w znacznej części opuściła te tereny[47]. W sumie według ustaleń historyków zostało zamordowanych od 20-25[48] do 60 tys.[49] Polaków a około 300-400 tys. uciekło z terenów Małopolski Wschodniej wiosną i latem 1944 r.[50]
Po wyparciu przez Armię Czerwoną Wehrmachtu z Kresów Wschodnich, Sowieci przystąpili do ostatecznej depolonizacji Kresów. Na mocy porozumienia PKWN z ZSRR stopniowo aż do końca 1946 r. Polacy z tych terenów byli wysiedlani do Polski w obecnych jej granicach. Porozumienia polsko-ukraińskie i polsko-białoruskie ustalające warunki przesiedleń zostały podpisane w Lublinie 9 września 1944[51][13]. W sumie z terenów obecnej Ukrainy w ramach "repatriacji" 1944-1946 wysiedlono 772.564 osoby.
W komunikacie po zakończeniu konferencji jałtańskiej 11 lutego 1945 ujawniono podjętą na konferencji w Teheranie decyzję trzech mocarstw o wytyczeniu granicy sowiecko-polskiej wzdłuż tzw. Linii Curzona, przy pozostawieniu Lwowa po stronie sowieckiej[52]. Pomimo, że Polacy nie mogli mieć już wpływu na dążenia niepodległościowe Ukraińców, tępienie polskości trwało nadal o czym świadczą wydarzenia z 1945 r. m.in. w Weleśniowie gdzie spalono żywcem 46 mężczyzn podstępnie zabranych przez UPA pod pozorem rejestracji na wyjazd czy w Czerwonogradzie napadniętym przez UPA w noc poprzedzającą ekspatriację, kiedy to zginęło 38 osób a miejscowość została spalona[13].
Zdaniem Ewy Siemaszko organizacja mordów, ich przebieg, zasięg terytorialny i rozmiary, propagowana przy tym ideologia nacjonalistyczna nawołująca do wyniszczenia Polaków jako grupy narodowościowej niezbicie świadczą, że była to zamierzona i zorganizowana akcja fizycznej eksterminacji ludności polskiej – w świetle konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r. kwalifikowana jako ludobójstwo, połączona z niszczeniem śladów kultury polskiej - domostw, kościołów i innych zabytków[13]. Również zdaniem Grzegorza Motyki termin ludobójstwo dobrze oddaje kwalifikacje prawną ówczesnych wydarzeń, gdyż Polacy ginęli tylko z powodu swojej narodowości[11].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.