kontinente From Wikipedia, the free encyclopedia
Ti Aprika ket ti maikadua a kadakkelan ken ken ti maikadua a kaaduan ti populasion a kontinente iti lubong. Iti agarup a 30.2 riwriw km2 (11.7 riwriw sq mi) ken mairaman dagiti asideg nga isla, daytoy ket sakupenna ti innem a porsiento iti dagup a kalawa ti rabaw ti Daga ken 20.4 porsiento iti dagup a kalawa ti daga.[2] Daytoy ket addaan kadagiti 1.1 bilion a tattao manipud idi 2013, daytoy ket kadagupan iti agarup a 15% iti populasion ti tao iti lubong.[1] Ti kontinente ket napalikmutan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Kanal Suez ken ti Baybay Nalabbasit iti igid ti Peninsula Sinai iti amianan a daya, ti Taaw Indiano iti abagatan a daya, ken ti Taaw Atlantiko iti laud. Ti kontinente ket iramanna ti Madagascar ken dagiti nadumaduma a purpuro. Daytoy ket addaan kadagiti 54 napno a nabigbigan a naturay nga estado ("pagpagilian"), siam a terteritorio ken dagiti dua a de facto a nawaya nga estado nga addaan iti limitado wenno awan pannakabigbig.[3]
Aprika | |
---|---|
![]() | |
Kalawa | 30,221,532 km2 (11,668,599 sq mi), Maika-2 |
Populasion | 1.1 bilion[1] (2013, Maika-2) |
Densidad ti populasion | 30.51/km2 (agarup a 80/sq mi) |
Nagan dagiti umili | Aprikano, Taga-Aprika |
Pagpagilian | 54 (ken 2 a nasuppiatan) (listaan ti pagpagilian) |
Agkamkammatalek | Akinruar (3)
Akin-uneg (4)
|
Sasao | Listaan dagiti pagsasao |
Dagiti sona ti oras | UTC-1 aginggana ti UTC+4 |
Dagiti kadakkelan a siudad | Listaan dagiti metropolitano a lugar idiay Aprika Listaan dagiti siudad idiay Aprika ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Ti populasion ti Aprika ket isu ti kaubingan kadagiti amin a kontinente; 50% kadagiti Aprikano ket agtawen ti 19 wenno ub-ubing.[4]
Ti Arhelia ket ti kadakelan a pagilian ti Aprika babaen ti kalawa, ken ti Nigeria ket ti kadakkelan babaen ti populasion. Ti Aprika, a naisangayan ti sentral nga Akindaya nga Aprika, ket kaaduan a naaw-awat a kas ti lugar a taudan dagiti tatttao ken ti klado ti Hominidae (dagiti nalatak a bakes), a kas naebidensiaan babaen dagiti kasapaan a hominidae ken dagiti taudanda, ken dagiti pay naud-udi a napetsaanen iti agarup a pito a riwriw a tawtawen ti napalabas, a mairaman ti Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis ken H. ergaster – a dagiti kasapaan a Homo sapiens (moderno a tao) ket nabirukan idiay Etiopia ken napetsaan idi agarup a 200,000 a tawtawen ti napalabas.[5] Ti Aprika ket sakkawenna ti ekuador ken sakupenna dagiti nadumaduma a luglugar ti klima; daytoy laeng ti kontinente a gumay-at manipud iti akin-amianan a temperado aginggana dagiti akin-abagatan a temperado a sona.[6]
Ti Aprika ket naikeddeng babaen dagiti kaaduan a paleoantropologo nga isu ti kaduogan a natagtagitao a teritorio iti Daga, a ti sebbangan ti tao ket nagtaud manipud iti daytoy a kontinente.[7][8] Idi las-ud ti tengnga ti maika-20 a siglo, dagiti antropologo ket nakaduktalda kadagiti adu a posil ken ebidensia ti panagtaeng ti tao a mabalin a nasapsapa ngem 7 a riwriw a tawtawen ti napalabas. Dagiti tidda ti posil dagiti nadumaduma a sebbangan iti nasapa a kasla bakes a tattao ket naipagarup a nagbalin iti moderno a tao, kas ti Australopithecus afarensis (radiometriko a napetsaan iti agarup a 3.9–3.0 riwriw a tawtawen SK),[9] Ti Paranthropus boisei (c. 2.3–1.4 riwriw a tawtawen SK)[10] ken ti Homo ergaster (c. 1.9 riwriw–600,000 a tawtawen SK) ket naduktalanen.[2]
Kalpasan ti ebulosion ti homo sapiens sapiens idi agarup a 150,000 to 100,000 a tawtawen ti napalabas idiay Aprika, ti kontinente ket kangrunaan a natagtagitao babaen dagiti grupo ti agananup-agburburas.[11][12][13] Dagitoy nga immuna a moderno a tattao ket pinanawanda ti Aprika ken tinagtagitaoda ti amin a paset ti lubong idi las-ud ti migrasion ti Iruruar idiay Aprika a napetsaan idi agarup a 50,000 a tawtawen ti napalabas, ken rimmuar iti kontinente a mabalin a bimmallasiw iti Bab-el-Mandeb idiay Baybay Nalabbasit,[14][15] ti Lingsat ti Gibraltar idiay Morocco,[16] wennoti Ismo ti Suez idiay Ehipto.[17]
Dagiti sabali pay a migrasion dagitoy a moderno a tattao iti kaunegan ti kontinente ti Aprika ket napetsaanen iti dayta a panawen, nga adda iti ebidenisa ti nasapa a panagtaeng ti tao a nabirukan idiay Akin-abagatan nga Aprika, Abagatan a daya nga Aprika, Amianan nga Aprika, ken ti Sahara.[18]
Ti kadakkel ti Sahara ket naipakasaritaanen a nakaro nga agdumaduma, nga iti kalawana ket napardas nga agdumaduma ken dagiti dadduma a panawen ket mapukpukaw depende kadagiti klimatiko a kasasaad ti lubong.[19] Iti patingga dagiti Panawen ti yelo, a nakarkulo idi agarup a 10,500 SK, ti Sahara ket nagbalin manen a berde a nalames a ginget, ken dagiti populasion ti Aprika ket nagsubli iti uneg ken dagiti kabambantayan nga aplaya idiay Sub-Sahara nga Aprika, ken adda dagiti pinintaan iti bato a nangpakpakita ti nalames a Sahara ken dagiti adu a populasion a naduktalan idiay Tassili n'Ajjer a napetsaan iti agarup a 10 milmilenio.[20] Nupay kasta, ti panagpudpudot ken ti panagmagmaga ti klima ket kaibuksilanna a babaen idi 5000 BC, ti rehion ti Sahara ket immad-adun a nagbalbalin a namaga ken nabusor. Idi agarup a 3500SK, gapu ti pakbo ti pagtayyekan ti Daga, ti Sahara ket nakasanay ti paset ti panawen iti napardas a panagbalin iti desierto.[21] Ti populasion ket immakarda kadagiti rehion ti Sahara ken napanda idiay Ginget ti Nilo iti baba ti Maikadua a Katarata nga idiay ket nagaramidda kadagiti permanente wenno semi-permanente a pagtaengan. Napasamak ti nakaro a resesion ti klima, ken nagpabassit ti nakaro ken kankanayon a panagtudtudo idiay Sentral ken Akindaya nga Aprika. Manipud idin iti daytoy a panawen, dagiti namaga a kondision ti nagtultuloy idiay Akindaya nga Aprika ken immad-adu idi las-ud ti naudi a 200 a tawtawen, idiay Etiopia.
Ti panagpaamo ti baka idiay Aprika ket immay sakbay ti agrikultura ken mabalin nga adda a kakuyog dagiti kultura ti agan-anup ken agburburas. Naipagpagarup a babaen idi 6000 SK, ti baka ket napaamon idiay Amianan nga Aprika.[22] Idiay kompleks ti Sahara-Nilo, dagiti tattao ket nagpaamoda kadagiti nadumaduma nga ayuop, a mairaman ti burro ken ti bassit a nasaraan ti tornilio a kalding a kadawyan idi manipud idiay Arhelia aginggana idiay Nubia. Idi tawen ti 4000 SK, ti klima ti Sahara ket nangrugrugi a pimmardas a nagbalin a nagmagmaga.[23] Daytoy a panagbaliw ti klima ket taudan ti panagpabassit dagiti danaw ken dagiti karayan ken taudan ti imad-adu a panagbalin ti desierto . Daytoy ket isu ti gapuanan ti panagpaadu ti gatad ti daga a nasayaat para kadagiti pagtaengan ken nangtulong kadagiti migrasion dagiti komunidad ti agtaltalon idiayi ad-adu a tropikal a klima ti Laud nga Aprika.[23]
Babaen ti umuna a milenio SK, naipayammo ti panagobra iti landok idiay Akin-amianan nga Aprika ken napardas a naiwaras iti ballasiw ti Sahara kadagiti akin-amianan a paset ti sub-Sahara nga Aprika,[24] ken babaen idi 500 SK, ti panagobra ti metal ket nagbalinen a kadawyan idiay Laud nga Aprika. Ti panagobra ti landok ket napnon a naipundar idi agarup a 500 SK kadagiti adu a lugar iti Daya ken Laud nga Aprika, ngem dagiti dadduma a rehion ket saanda met a nangrugi iti panagobra ti landok aginggana kadagiti nasapa a siglo ti AD. Dagiti banag ti gambang manipud idiay Ehipto, Amianan nga Aprika, Nubia, ken Etiopia a napetsaan idi agarup a 500 SK ket nakali idiay Laud nga Aprika, ken mangisingasing a dagiti network ti Trans-Sahara a panagtagilako ket napundaren babaen ti daytoy a petsa.[23]
Dagiti pagilian iti daytoy a tabla ket naikategoria segun ti isbangan dagiti heograpiko a rehion nga inus-usar babaen ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken ti datos a nairaman ket naala kadagiti taudan manipud kadagiti artikulo ken no agiddiat dagitoy maikkan met dagitoy iti pakaammo.
![]() |
![]() |
![]() |
Nagan ti rehion[25] ken teritorio, nga addaan iti wagayway |
Kalawa (km²) |
Populasion[26] | Tawen | Densidad (per km²) |
Kapitolio |
---|---|---|---|---|---|
Akin-amianan nga Aprika | |||||
![]() |
2,381,740 | 34,178,188 | 2009 | 14 | Arhel |
![]() |
7,492 | 2,118,519 | 2010 | 226 | Las Palmas de Gran Canaria, Santa Cruz de Tenerife |
![]() |
20 | 71,505 | 2001 | 3,575 | — |
![]() |
1,001,450 | 82,868,000 | 2012 | 83 | Cairo |
![]() |
1,759,540 | 6,310,434 | 2009 | 4 | Tripoli |
![]() |
797 | 245,000 | 2001 | 307 | Funchal |
![]() |
12 | 66,411 | 2001 | 5,534 | — |
![]() |
446,550 | 34,859,364 | 2009 | 78 | Rabat |
![]() |
1,861,484 | 30,894,000 | 2008 | 17 | Khartoum |
![]() |
163,610 | 10,486,339 | 2009 | 64 | Tunis |
Akinlaud a Sahara[32] | 266,000 | 405,210 | 2009 | 2 | El Aaiún |
Sara ti Aprika wenno Amianan a daya nga Aprika | |||||
![]() |
23,000 | 623,891 | 2012 | 22 | Djibouti |
![]() |
121,320 | 5,647,168 | 2009 | 47 | Asmara |
![]() |
1,127,127 | 84,320,987 | 2012 | 75 | Addis Ababa |
![]() |
637,657 | 9,832,017 | 2009 | 15 | Mogadishu |
Akindaya nga Aprika | |||||
![]() |
27,830 | 8,988,091 | 2009 | 323 | Bujumbura |
![]() (Nagkaykaysa a Pagarian) |
56.13 | 3,000 | 2012 | 53.4 | Diego Garcia |
![]() |
2,170 | 752,438 | 2009 | 347 | Moroni |
![]() |
582,650 | 39,002,772 | 2009 | 66 | Nairobi |
![]() |
587,040 | 20,653,556 | 2009 | 35 | Antananarivo |
![]() |
118,480 | 14,268,711 | 2009 | 120 | Lilongwe |
![]() |
2,040 | 1,284,264 | 2009 | 630 | Port Louis |
![]() |
374 | 223,765 | 2009 | 490 | Mamoudzou |
![]() |
801,590 | 21,669,278 | 2009 | 27 | Maputo |
![]() |
2,512 | 743,981 | 2002 | 296 | Saint-Denis |
![]() |
26,338 | 10,473,282 | 2009 | 398 | Kigali |
![]() |
455 | 87,476 | 2009 | 192 | Victoria |
![]() |
619,745 | 8,260,490 | 2008 | 13 | Juba |
![]() |
945,087 | 44,929,002 | 2009 | 43 | Dodoma |
![]() |
236,040 | 32,369,558 | 2009 | 137 | Kampala |
![]() |
752,614 | 11,862,740 | 2009 | 16 | Lusaka |
![]() |
390,580 | 11,392,629 | 2009 | 29 | Harare |
Sentral nga Aprika | |||||
![]() |
1,246,700 | 12,799,293 | 2009 | 10 | Luanda |
![]() |
475,440 | 18,879,301 | 2009 | 40 | Yaoundé |
![]() |
622,984 | 4,511,488 | 2009 | 7 | Bangui |
![]() |
1,284,000 | 10,329,208 | 2009 | 8 | N'Djamena |
![]() |
342,000 | 4,012,809 | 2009 | 12 | Brazzaville |
![]() |
2,345,410 | 69,575,000 | 2012 | 30 | Kinshasa |
![]() |
28,051 | 633,441 | 2009 | 23 | Malabo |
![]() |
267,667 | 1,514,993 | 2009 | 6 | Libreville |
![]() |
1,001 | 212,679 | 2009 | 212 | São Tomé |
Akin-abagatan nga Aprika | |||||
![]() |
600,370 | 1,990,876 | 2009 | 3 | Gaborone |
![]() |
30,355 | 2,130,819 | 2009 | 70 | Maseru |
![]() |
825,418 | 2,108,665 | 2009 | 3 | Windhoek |
![]() |
1,219,912 | 51,770,560 | 2011 | 42 | Bloemfontein, Cape Town, Pretoria[33] |
![]() |
17,363 | 1,123,913 | 2009 | 65 | Mbabane |
Akinlaud nga Aprika | |||||
![]() |
112,620 | 8,791,832 | 2009 | 78 | Porto-Novo |
![]() |
274,200 | 15,746,232 | 2009 | 57 | Ouagadougou |
![]() |
4,033 | 429,474 | 2009 | 107 | Praia |
![]() |
11,300 | 1,782,893 | 2009 | 158 | Banjul |
![]() |
239,460 | 23,832,495 | 2009 | 100 | Accra |
![]() |
245,857 | 10,057,975 | 2009 | 41 | Conakry |
![]() |
36,120 | 1,533,964 | 2009 | 43 | Bissau |
![]() |
322,460 | 20,617,068 | 2009 | 64 | Abidjan,[34] Yamoussoukro |
![]() |
111,370 | 3,441,790 | 2009 | 31 | Monrovia |
![]() |
1,240,000 | 12,666,987 | 2009 | 10 | Bamako |
![]() |
1,030,700 | 3,129,486 | 2009 | 3 | Nouakchott |
![]() |
1,267,000 | 15,306,252 | 2009 | 12 | Niamey |
![]() |
923,768 | 166,629,000 | 2012 | 180 | Abuja |
![]() |
420 | 7,728 | 2012 | 13 | Jamestown |
![]() |
196,190 | 13,711,597 | 2009 | 70 | Dakar |
![]() |
71,740 | 6,440,053 | 2009 | 90 | Freetown |
![]() |
56,785 | 6,019,877 | 2009 | 106 | Lomé |
Dagup ti Aprika | 30,368,609 | 1,001,320,281 | 2009 | 33 |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.