Loading AI tools
miasto w województwie małopolskim Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Nowy Sącz – miasto na prawach powiatu w Polsce, położone w województwie małopolskim, siedziba ziemskiego powiatu nowosądeckiego. Trzecie pod względem liczby mieszkańców i piąte pod względem powierzchni miasto[2] w województwie małopolskim i największe miasto Beskidu Sądeckiego, stolica Sądecczyzny. Jedno z najstarszych miast w Małopolsce – lokowane 8 listopada 1292 roku jako miasto królewskie na ziemi krakowskiej[3].
miasto na prawach powiatu | |||||
![]() Widok Nowego Sącza | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Data założenia |
XIII wiek | ||||
Prawa miejskie |
8 listopada 1292 | ||||
Prezydent | |||||
Powierzchnia |
57,6 km² | ||||
Wysokość |
272–475 m n.p.m. | ||||
Populacja (30.06.2022) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna |
18 | ||||
Kod pocztowy |
33-300 do 33-308, 33-310, 33-320 | ||||
Tablice rejestracyjne |
KN | ||||
Położenie na mapie województwa małopolskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) |
1262011 | ||||
SIMC |
0959435 | ||||
Urząd miejski Rynek 133-300 Nowy Sącz | |||||
Strona internetowa | |||||
BIP |
Według danych GUS z 30 czerwca 2022 r., miasto było zamieszkiwane przez 80 756 osób[4].
Nowy Sącz położony jest w płaskim dnie Kotliny Sądeckiej, w widłach rzek Dunajca i Kamienicy Nawojowskiej na zróżnicowanej wysokości od 272 n.p.m. (Wielopole) do ok. 475 m n.p.m. (wzgórze Majdan). Najstarsza część miasta leży na płaskim wyniesieniu pomiędzy korytami obu rzek, które posiada naturalne walory obronne, co zadecydowało o lokowaniu miasta przez króla Wacława II właśnie w tym miejscu. W dawnych czasach wzgórze miejskie było poprzecinane parowami (obecnie zasypanymi) pełniącymi role dodatkowych fos. Położenie w Kotlinie Sądeckiej powoduje pewną izolację Nowego Sącza od innych ośrodków osadniczych, jednak przebiegający tędy szlak komunikacyjny na południe Europy spowodował, że miasto znalazło w średniowieczu dogodne warunki do rozwoju i wymiany handlowej – głównie z Węgrami.
Nowy Sącz położony jest u podnóża masywów górskich: na południu znajduje się Beskid Sądecki, na zachodzie Beskid Wyspowy, na wschodzie wcina się wąskim klinem Beskid Niski, a od północy przylega Pogórze Rożnowskie. W niewielkiej odległości znajduje się Jezioro Rożnowskie.
Przed reformą administracyjną w 1998 r. stolica województwa nowosądeckiego. W latach 1973–1977 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Nowy Sącz. W latach 1969–1972 miasto było siedzibą gromady Nowy Sącz.
Zanieczyszczenie powietrza: Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Nowy Sącz został sklasyfikowany jako czternaste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[5][6].
Klimatogrami dla Nowego Sącza | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
33
8
-18
|
28
10
-16
|
35
18
-10
|
53
23
-3
|
78
26
0
|
109
29
4
|
108
31
7
|
95
30
5
|
56
28
1
|
39
23
-2
|
41
16
-8
|
41
11
-15
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Temperatury w °C Opad całkowity w mm Źródło: Weatherbase[7] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
Zgodnie ze Statutem Nowego Sącza w mieście wyznaczono 25 jednostek pomocniczych gminy zwanych osiedlami[8]:
Lp. | Osiedle | Powierzchnia [km²] | Liczba mieszkańców (31.12.2018)[9] | Gęstość zaludnienia [os./km²] |
---|---|---|---|---|
1. | Barskie | 0,38 | 5867 | 15 439 |
2. | Biegonice | 6,23 | 1449 | 233 |
3. | Centrum | 0,43 | 1657 | 3853 |
4. | Chruślice | 1,03 | 691 | 671 |
5. | Dąbrówka | 4,05 | 1954 | 482 |
6. | Falkowa | 4,62 | 1440 | 312 |
7. | Gołąbkowice | 1,99 | 4146 | 2083 |
8. | Gorzków | 1,55 | 3704 | 2390 |
9. | Helena | 4,46 | 4477 | 1004 |
10. | Kaduk | 1,57 | 3163 | 2015 |
11. | Kilińskiego | 0,46 | 653 | 1420 |
12. | Kochanowskiego | 3,44 | 6284 | 1827 |
13. | Millenium | 0,24 | 4206 | 17 525 |
14. | Nawojowska | 2,61 | 4486 | 1719 |
15. | Piątkowa | 2,08 | 1763 | 848 |
16. | Poręba Mała | 5,13 | 2605 | 508 |
17. | Przetakówka | 2,47 | 4121 | 1668 |
18. | Przydworcowe | 0,30 | 3467 | 11 557 |
19. | Stare Miasto | 0,82 | 2239 | 2730 |
20. | Szujskiego | 0,60 | 4398 | 7330 |
21. | Westerplatte | 0,27 | 3271 | 12 115 |
22. | Wojska Polskiego | 0,99 | 6707 | 6775 |
23. | Wólki | 3,19 | 3554 | 1114 |
24. | Zabełcze | 3,55 | 1211 | 341 |
25. | Zawada | 5,05 | 4844 | 959 |
Początkowo osada w miejscu dzisiejszego Nowego Sącza nosiła nazwę Kamienica.
Nazwa miasta aktem lokacyjnym nadanym przez Wacława II, została przeniesiona z sąsiadującego Sandecz – Sącza (dzisiaj Starego Sącza).
Aby odróżnić od poprzedniego miasta, dodano przymiotnik „Nowy”, a miasto zaczęło nosić nazwę „Nova Sandecz”.
W XIII wieku na terenie dzisiejszego miasta powstała wieś Kamienica, która od 1280 r. była własnością biskupa krakowskiego. Za sprawą biskupa Pawła z Przemankowa Nowy Sącz został lokowany 8 listopada 1292 na mocy dokumentu wydanego przez króla czeskiego Wacława II. Było to jedyne miasto, które zostało założone na kontrolowanych przez niego ziemiach polskich[11]. Miejscowość zawdzięczała szybki rozwój licznym przywilejom oraz położeniu na szlaku handlowym na Węgry. W XIV w. – za panowania Kazimierza Wielkiego – wybudowany został zamek i mury obronne. W zamku sądeckim odbywały się liczne spotkania polskich władców z władcami innych narodów. W 1409 król Władysław Jagiełło oraz książę litewski Witold układali tutaj plany wojny z zakonem krzyżackim. W średniowieczu miasto kilkakrotnie nawiedzały powodzie, pożary oraz epidemie, co częściowo zahamowało jego rozwój. Od początku panowania Jagiellonów aż do rozbiorów miasto było siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[12].
W 1554 roku Nowy Sącz uzyskał prawo składu[13].
W XVI i XVII w. w okolicach Nowego Sącza rozwijali działalność bracia polscy (m.in. Jonasz i Wespazjan Schlichtyngowie). W mieście w latach 1556–1616 funkcjonowały szkoła i zbór ariański ukierunkowane na dyteizm.
13 grudnia 1655 mieszczanie sądeccy, pod dowództwem braci Wąsowiczów i przy wsparciu oddziałów Gabriela Wojniłłowicza, uwolnili miasto (jako jedno z pierwszych w Rzeczypospolitej) od najeźdźców szwedzkich. Tym samym rozpoczął się zryw narodu polskiego przeciwko najeźdźcy z północy. Odwrót Szwedów spod Jasnej Góry rozpoczął się 13 dni po tym fakcie. 3 stycznia 1656 Król Jan Kazimierz przebywający w Krośnie, datował list z podziękowaniem dla ludności Nowego Sącza za obronę Polski. W 1683 leżący nieopodal Stary Sącz odwiedził Jan III Sobieski, powracający do kraju po zwycięskiej bitwie pod Wiedniem. Tam spotkał się ze swoją żoną – królową Marią Kazimierą.
W 1770, a więc jeszcze przed I rozbiorem Polski, Austria zaanektowała powiaty spiski, nowotarski i sądecki, w wyniku czego Nowy Sącz znalazł się w granicach Austrii w Galicji – urzędowa niemiecka nazwa miasta brzmiała Neu Sandez. W 1876 utworzono C.K. Warsztaty Kolejowe, a rok później oddano do użytku sądecki odcinek kolei tarnowsko-leluchowskiej. 3 lipca 1893 w Nowym Sączu powstał Związek Stronnictwa Chłopskiego (ZSCh) – pierwsza w Europie polityczna organizacja chłopska. Utworzona została przez Jana i Stanisława Potoczków.
W 1889 Nowy Sącz stał się gminą miejską. W 1912 jako w jednym z pierwszych miast w Polsce wybudowano w rekordowym tempie własną elektrownię. 11 marca po raz pierwszy zapaliły się lampy elektryczne.
Podczas I wojny światowej, w latach 1914–1915, miasto przejściowo okupowali Rosjanie, następnie ponownie zajęte zostało przez wojska państw centralnych. Wyzwolone w 1918 powróciło do odrodzonej Rzeczypospolitej. 31 października 1918 w Nowym Sączu (3 dni po powołaniu Polskiej Komisji Likwidacyjnej), po raz pierwszy w niepodległej Polsce, orkiestra oficjalnie odegrała Mazurka Dąbrowskiego, który później stał się hymnem państwowym.
21 czerwca 1934 na „starym cmentarzu” został pochowany minister spraw wewnętrznych gen. Bronisław Pieracki. W tym dniu Polskie Radio przeprowadziło pierwszą w historii bezpośrednią transmisję wydarzenia spoza Warszawy.
6 września 1939 Nowy Sącz został zajęty przez wojska niemieckie. W latach okupacji niemieckiej przez Nowy Sącz prowadziły szlaki przerzutu żołnierzy na Węgry do organizowanych we Francji, a potem Wielkiej Brytanii Polskich Sił Zbrojnych. 20 stycznia 1945, po trzydniowych walkach, do miasta wkroczyły jednostki 38 Armii (gen. płk. Kiryła Moskalenki) 4 Frontu Ukraińskiego. Poległym podczas zdobywania miasta żołnierzom radzieckim wzniesiono Pomnik Wdzięczności na kwaterze żołnierzy Armii Czerwonej na cmentarzu komunalnym oraz Pomnik Braterstwa Broni w Alei Wolności[14]. Uchwałą Prezydium Krajowej Rady Narodowej z 6 września 1946 miasto Nowy Sącz zostało odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy za wydatny udział ludności w konspiracji w okresie okupacji[15].
6 kwietnia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło Centralne Obozy Pracy dla byłych żołnierzy AK i podziemia niepodległościowego. Obóz pracy nr 143 powstał w Nowym Sączu[16].
W 1951 Nowy Sącz został uznany za miasto na prawach powiatu. W latach 1958–1975 miał miejsce tzw. „eksperyment sądecki”. W latach 1975–1998 był stolicą województwa nowosądeckiego. W wyniku reformy administracyjnej od 1 stycznia 1999 Nowy Sącz jest powiatem grodzkim, będąc jednocześnie siedzibą powiatu nowosądeckiego ziemskiego.
W 2017 z okazji 725. rocznicy lokacji miasta została wydana Nowa Encyklopedia Sądecka, której autorem jest Jerzy Leśniak. Encyklopedia na 1012 stronach zawiera biogramy osób związanych z Nowym Sączem, opisy obiektów historycznych i znaczących budynków użyteczności publicznej, szczegółowe opisy ważnych wydarzeń, jakie miały miejsce w Sądecczyźnie w ciągu ostatnich setek i dziesiątków lat. Integralną część stanowi bogata ikonografia dobrze zespolona z tekstem słownym[17].
Największą populację Nowy Sącz odnotował w 2005 r. – według danych GUS 84 729 mieszkańców[20].
Lista przedsiębiorstw w mieście zatrudniających ponad 500 osób:
Miasto jest gospodarzem Targów Budownictwa oraz Targów Stolarki Budowlanej. W roku 2011 odbyła się 15 edycja Sądeckich Targów „Dom i Otoczenie”, które skupiają branże: budownictwo, instalacje i wyposażenie wnętrz. Dodatkowo od kilku już lat z powodzeniem imprezie towarzyszy Wystawa Motoryzacyjna.
Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University i miasto Nowy Sącz są corocznym organizatorem Światowego Forum Ekonomicznego dla Młodzieży (równoległego do Forum Ekonomicznego w Krynicy-Zdroju).
Miasto stanowi węzeł komunikacyjny, gdzie krzyżują się drogi krajowe 28, 75 i 87 oraz linie kolejowe nr 96 i 104.
Przez Nowy Sącz przechodzą drogi krajowe nr:
Droga | Trasa | Ulica |
---|---|---|
28 | Zator – Wadowice – Nowy Sącz – Krosno – Przemyśl – Medyka – granica państwa | ul. Krakowska, ul. Legionów, ul. Bulwar Narwiku, ul. Kilińskiego, al. Prażmowskiego, ul. Lwowska |
75 | Kraków – Nowy Sącz – Muszynka – granica państwa | ul. Tarnowska, ul. Witosa, ul. Pieczkowskiego, ul. Nowochruślicka, al. Prażmowskiego, al. Piłsudskiego, ul. Nawojowska |
87 | Nowy Sącz – Piwniczna-Zdrój – granica państwa | ul. Królowej Jadwigi, ul. Limanowskiego, ul. Zygmuntowska, ul. św. Kunegundy, ul. Węgierska |
W bezpośrednim sąsiedztwie granic miasta kończą swój przebieg drogi wojewódzkie prowadzące ruch w kierunku Nowego Sącza:
Komunikację miejską stanowią autobusy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego.
Początki organizowania komunikacji na terenie miasta sięgają Uchwały Miejskiej Rady Narodowej z 17 lipca 1947 roku, w której Miejski Zakład Komunikacyjny przystąpił do MRN. W 1948 pojawił się pierwsza linia autobusowa kursująca na trasie Rynek – Dworzec PKP.
Po licznych przemianach, ostatecznie w 1995 roku MZK przekształciło się w Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne, którego jedynym właścicielem jest miasto Nowy Sącz.
Obecnie MPK obsługuje linie o numerach: od 1 do 52 oraz 101 (nocna), będące zarówno trasami na terenie miasta, jak również pobliskich miejscowości.
Przez Nowy Sącz przechodzą 2 szlaki kolejowe:
W mieście znajduje się stacja kolejowa Nowy Sącz oraz przystanki osobowe:
Aktualnie bezpośrednie połączenia kolejowe z Nowego Sącza oferowane są w kierunkach: Warszawa, Kraków, Krynica, Rytro, Tarnów.
Na terenie Nowego Sącza działają: 23 szkoły podstawowe, 25 szkół ponadgimnazjalnych dla młodzieży, 6 szkół ponadgimnazjalnych dla dorosłych oraz 16 szkół policealnych[26].
Swoją siedzibę mają tu również uczelnie:
oraz ośrodek zamiejscowy uczelni:
W 2007 r. Wyższa Szkoła Biznesu – National-Louis University została pierwszym partnerem firmy Google w Europie Środkowej. Współpraca polega m.in. na rozwijaniu nowych systemów komunikacji w WSB-NLU.
Na terenie miasta znajduje się jedna z dwóch w Polsce szkół należących do jezuitów – Jezuickie Centrum Edukacji, w którym znajduje się liceum akademickie.
Nowy Sącz jest ośrodkiem kulturalnym ziemi sądeckiej i w Małopolsce.
W Nowym Sączu znajduje się szereg instytucji i placówek, mających istotny wpływ na życie kulturalne regionu.
Muzea i galerie sztuki:
Biblioteki:
Kina:
Wybrane zespoły teatralne i kabarety:
Wybrane kluby literackie i stowarzyszenia:
W Nowym Sączu działają m.in. zespoły muzyczne, orkiestry, chóry, zespoły folklorystyczne, zespoły taneczne.
Sądecki Park Etnograficzny jest jednym z oddziałów Muzeum Ziemi Sądeckiej. Jest to skansen regionalny o powierzchni ok. 20 hektarów, posiadający 68 obiektów tradycyjnego budownictwa wiejskiego i mieszczańskiego (prezentujących kulturę ludową historycznej Sądecczyzny) oraz amfiteatr leśny.
Na terenie parku znajdują się m.in.: zagrody chłopskie, dwór szlachecki, folwark dworski, kościół rzymskokatolicki, cerkiew greckokatolicka, zbór protestancki.
Prasa:
Radio:
Telewizja:
Portale informacyjne
Od 2018 roku prezydentem miasta jest Ludomir Handzel.
Nowy Sącz jest siedzibą sądu okręgowego oraz prokuratury okręgowej. W mieście znajduje się także Urząd Celny
W Nowym Sączu mieści się Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej, w której strukturach działają dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze PSP
Prócz tego w strukturach komendy działa Jednostka Ratowniczo-gaśnicza w Krynicy-Zdroju.
Przy JRG 2 swoją siedzibę ma Małopolska Grupa Poszukiwawczo-ratownicza (MGPR).
Działania pożarnicze wspomagają także OSP Biegonice i OSP GRS Nowy Sącz[32]
Bezpieczeństwa publicznego i prawa strzeże Komenda Miejska Policji w Nowym Sączu. Działania te wspomaga straż miejska, a także znajdujący się tutaj Karpacki Oddział Straży Granicznej.
Na terenie miasta znajduje się zakład karny.
Miasto ma 3 szpitale Szpital Specjalistyczny im. Jędrzeja Śniadeckiego, Szpital Ginekologiczno – Położniczy MEDIKOR oraz Centrum Kardiologii Inwazyjnej, Elektroterapii i Angiologii INTERCARD Sp. z o.o.[33]
Dyspozytornia pogotowia ratunkowego znajduje się w Tarnowie, Sądeckie Pogotowie Ratunkowe poza karetkami w Siedzibie w Nowym Sączu posiada podstacje pogotowia ratunkowego w miejscowościach:
Na terenie Nowego Sącza działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:
Zbory te korzystają z jednej Sali Królestwa (ul. Węgierska 213)[42][43][44][45]. Pierwszy zbór w mieście powstał pod koniec lat 20. XX wieku.
Nowy Sącz w XX w. wielokrotnie gościł najlepszych kolarzy. W roku 1960 w mieście była meta IV etapu Tour de Pologne z Rzeszowa oraz start V etapu do Zakopanego. 6 lat później Nowy Sącz ponownie był jednym z miast gospodarzy. Podczas Tour de Pologne 1966 kończył się tutaj IV etap z Rzeszowa, oraz zaczynała się jazda indywidualna na czas do Krynicy, którą wygrał pochodzący z Sądecczyzny Jan Magiera. Po raz trzeci kolarze finiszowali w Nowym Sączu podczas Tour de Pologne 1974. Na VIII etapie z Oświęcimia najszybszy okazał się medalista olimpijski i mistrz świata Stanisław Szozda. Dzień później odbył się tutaj start do IX etapu z metą w Mielcu. W roku 1979 Nowy Sącz gościł Wyścig Pokoju. Najpierw odbyła się tutaj czasówka indywidualna ze startem w Naściszowej, a następnie tego samego dnia start etapu z metą w Rzeszowie. Podczas Tour de Pologne 1983 w Nowym Sączu była meta VI etapu z Wisły. Po raz ostatni miasto w podwójnej roli organizatora startu i mety etapu wystąpiło w Tour de Pologne 1993. Wówczas kolarze finiszowali w Nowym Sączu podczas V etapu z Rzeszowa oraz startowali do VI etapu z metą w Zakopanem. Po raz ostatni miasto było gospodarzem Tour de Pologne w roku 1995. Odbył się tutaj wtedy start do VII etapu z metą w Zakopanem. W 2015 r., po dwudziestu latach przerwy, w Nowym Sączu kończył się IV etap Tour de Pologne (ze startem w Jaworznie), zaś dzień później zaczynał V etap z metą w Zakopanem. Trudny IV etap zakończył się spektakularnym zwycięstwem Macieja Bodnara.
Miasta partnerskie[54]:
|
Miasta zaprzyjaźnione[56]:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.