From Wikipedia, the free encyclopedia
Meatzaldea Ezkerraldeko (Bizkaia) azpieskualde ez-ofiziala da. Trapagaran, Abanto-Zierbena, Zierbena, Ortuella,Muskiz eta Galdames udalerriak hartzen ditu. Bere biztanleria 39.337 biztanlekoa da (EIN 2014) .[1]
Meatzaldea | |
---|---|
![]() | |
Administrazioa | |
Herrialdea | ![]() |
Geografia | |
Koordenatuak | 43°19′09″N 3°05′06″W |
Azalera | 115,79 km² |
Demografia | |
Biztanleria | 39.337 (2023: ![]() |
Dentsitatea | 339,73 biztanle/km² |
Ofizialki Ezkerraldeko eskualdean integratuta dago, beste 12 udalerrirekin batera (Alonsotegi, Barakaldo, Sestao, Portugalete eta Santurtzi, -Ezkerraldeko eskualdea- eta Etxebarri, Basauri, Galdakao, Zaratamo eta Arrigorriaga - Goi Nerbion- )[2].
Nahiz eta, hedadura txikia izan, eskuarki Bilbo Handiko azpieskualde gisa sartua izan da. Nahiz eta benetan Bilbo Handian ez egon eskualde gisa.
Oro har, Barakaldo, Alonsotegi, Gueñes, Galdames eta Sopuerta udalerriak (azken hiru horiek Enkarterrietako eskualdean) ere sartu ohi dira azpieskualde horretan. Izan ere, horietan ere meatzaritza-jarduera gertatu zen, baina lehenengoetan baino maila txikiagoan.[3]
Alde batetik, Muskiz udalerria aztertzen badugu, Bizkaiko kostaldearen mendebaldeko muturrean ikusiko dugu. Iparraldean Bizkaiko golkoa; hegoaldean Galdames; ekialdean Abanto-Zierbena eta Zierbena eta mendebaldean Kantabriako Castro Urdiales ditu mugakide.[4]
Bestaldetik, Ortuella aztertzerakoan hauek dira udalerriaren mugakideak: Abanto ipar-mendebaldean, Santurtzi iparraldean, Portugalete ipar-ekialdean, Trapagaran ekialdean, eta Galdames hegoaldean.[5] Horrez gain, Trapagaran Galdames udalerriarekin egiten du muga, hego-mendebaldean. Ortuella udalarekin ipar-mendebaldean egiten du muga. Portugalete eta Sestaorekin ipar-ekialdean, eta Barakaldorekin hego-ekialdeko aldean. Hegoaldean muga naturala Galindo ibaia da, horrek Trapagaran Barakaldotik banatzen du.[6]
Bestalde, Zierbena udala honako mugak ditu: iparraldeko aldean Kantauri itsasoa aurkitzen dugu, mendebaldean Muskiz udalerria, ekialdean Santurtzi, eta hegoaldean Abanto udalerria.[7]
Azkenik, Galdames hurrengoko mugakideak ditu: Iparraldean Muskiz, Abanto-Zierbena, Ortuella eta Trapagaran, ekialdean Santurtzi eta Barakaldo, hegoaldean Gueñes eta Zalla eta mendebaldean Sopuerta mugakide ditu.[8]
Abanto udalaren Trianoko mendiak udalerriaren hegoaldean kokatuta daude. Abantoren historian zehar garrantzi handia izan dute, bertako herriak meategiak aberastu zuten. Euren artean, Bodovalle meategia aurkitzen da, Euskal Herriko sakonena da. Izan ere, meategiaren erdigunea itsasotik 100 metrora dago.[9]
Mendilerro honetan (Argalario mendian) Telefonicaren telekomunikazio antena bat dago, 120 metroko altuera duena. Bilbo Handiko mota horretako egiturarik garrantzitsuenetakoa da.[10]
Horrez gain, Galindo ibaiak herriaren erdigunea zeharkatzen ez badu ere, Trapagarango ibairik garrantzitsuena da. Granada erreka txikiak, Trapagaran erdigunearen albo batetik igaro eta Galindo ibaian isurtzen ditu bere urak, Bilboko itsasadarrean amaitu aurretik. Trapagarango mendi garrantzitsuenak honakoak dira: Bitarratxu (435m), Burzako (435m), Tejera (408m) eta Larreineta (428m).
Ganeran (822 m) udalerriko tontorrik altuena da, Trianoko mendietan dagoena. Beste gailur batzuk Pico de la Cruz (803 m), Pico Mayor (746 m), Mello (633 m) eta Zipar/Ubieta (632 m) ditu.[11][12]
Galdames erreka igarotzen da udalerritik eta Aranaga erreka hurbil dago.[13]
Herria | Biztanleria (2013) | Lurraldea km² | Alkatea | Alderdi politikoa | |
---|---|---|---|---|---|
![]() |
Abanto-Zierbena | 9.758 | 18,03 | Manuel Tejada Lanbarri | EAJ |
![]() |
Muskiz | 7.620 | 22 | Borja Liaño Abarrategi | EAJ |
![]() |
Ortuella | 8.397 | 7,7 | Oskar Martínez Zamora | EAJ |
![]() |
Trapagaran | 12.100 | 13,06 | Xabier Cuellar Cuadra | EAJ |
![]() |
Zierbena | 1479 | 10,5 | Marcelino Elorza Talledo | EAJ |
Galdames | 834 | 44,50 | Carlos Avellanal Villanueva | EAJ |
Muskiz udalaren antzinaroari dagokionez, bertan autrigoiak bizi izan ziren. Baina arkeologia bide bakarra izan da Muskiz kokatzen den harana nolakoa zen ikertzeko. Horregatik, Ramos haitzean ikertutako aztarnak bakarrik aurkitu dira. [14]
I. mendean kokatzen bagara, Plinio Zaharrak idatzi zuen Naturalis Historia liburuan, Kantabriako itsas parteak hainbeste burdina eta burdinazko mendi malkartsu zutela, adierazi zuen. Adituek azaltzen zuten honen esanahia erromatarrek gertuko Trianon meategiak zituztela zela. Hala ere, Flaviobriga ondoan izanda ere, ez da erromatar aztarnarik aurkitu Muskizen. [15]
Muskiz udalaren Erdi Aroa aztertuta, IX. mendera arte ez zen egon Muskizi buruzko testurik. Alfontso III.a Asturiaskoaren kronikan (880. urte ingurukoa) esaten da Alfontso I.a Asturiaskoak Karrantza eta Sopuerta birpopulatu zituela.
Geroago, Kristautasuna hedatzean, elementu berri bat agertu zen: eliza. Eskualdeko herrien antzinakoenak Pobeñako Andra Mari eta Cardeokoa dira. XIII. mendean Haroko Diego Lopez II.ak, Bizkaiko Jaunak, 1212an Antso Ortiz Marrokin Montehermosokoari Somorrostro Haranean zenbait eliza sortu zituen. Tartean San Juliangoa eta Barbadun ibaitik itsasoratzen zen mea guztia zergapetzeko eskubidea eman zion.
Horrez gain, Erdi Aroari dagokionez, San Juliango parrokiaren ondoan, kontzejua sortu zen. Somorrostro Harana bi aldetan banatuta zegoen: alde batetik, Hiru Kontzejuak, eta bestetik, Lau Kontzejuak.[16]
Muskizen, Aro Modernoaren garaian, XVI. mendea industriaren mendea izan zen. Indar hidraulikoak eta gabiak siderurgia aurreratu zuten, beraz, muskiztar askok ontzigintzan eta itsas arloko jardueretan lan egin zuten: itsasgizonak, pilotuak... Mende hartan San Nikolas kofradia sortu zen.
Honekin batera, XVII. mendean, siderurgiari esker herriko jauntxoak aberastu ziren. Kontzejuko aberatsena Simon de la Quadra izan zen, El Pobalren eta Bilotxiko burdinolen jabea. Hala, botere-zentroa Muñatoizetik San Juanera aldatu zen. Kontzejua bost kuadrillatan banatuta zegoen: (Rigada, El Valle, Memerea, San Julian eta Pobeña), eta gobernua Cruceron ezarri zen.[17]
XVIII. mendean Euskal Herriko meatzaritzaren historia hasi zen. Garai hartan herritar gehienak baserritarrak ziren; baina, batzuk meatzaritzan lan egiten hasi ziren. Sektore hau gehien bat errentak sortzeko egiten zen. Beraz, herritar askok, irabaziak izateko hurrengoa egiten zuten: familiak edo kuadrillak gordailuetara joaten ziren eta bertan hartutako materialak erosleei saltzen zieten.
Meatzaritzan erabiltzen ziren materialak, garaian zegoen egoera militarraren arabera aldatzen ziren. Konkista eta birkonkista zeudenez, material hauek ateratzeko baserriko materialak eta armak erabiltzen ziren. Baina Bilboko “altos hornos” hasi zenetik, bertan erabiltzen zituzten tresna industrialak erabiltzen hasi ziren.
XX. mendean metala hartzearen ekoizpena asko jaitsi zen eta honekin batera, bertan lan egiten zuten langileen kopurua ere bai. Meatzak materialik gabe geratzen hasi ziren eta garraiobideak sortzeko moduak ere aldatu ziren.
Garai honetan, industrializazioa bere garai indartsuena izan zuen. Fabrikak sortzen hasi ziren eta meatzetan lan egiten zuten langileek, fabriketara pasatu ziren. Gerra Zibila hasi zenean meatz asko, guztiz itxi zuten eta geratzen ziren azken materialak gerraren presoak atera zituzten.
Meatzaritzaren hasiera eta honen ekoizpena, sistema kapitalistarekin oso lotuta egon zen. Dakigun moduan, XIX. mendean industrializazioa ez zuen indar handirik eduki. Baina kapitalismoa industrializazioarekin bat egin zutenean; gero eta handiagoak egiten hasi ziren. Hemendik aurrera meatzaritzari esker; meatzariak, bankariak eta armadoreak irabazi gehiago izaten hasi ziren.
Espainia liberala, (Antzinako Erregimena alde batera uzteko nahian) meatzaritzaren merkatuari ez zuten garrantzi handia eman. Baina merkatu global hau indar eta garrantzi handia hartzen joan zen eta berarekin Bizkaiko jaunak, oso merkatu egonkorra sortzen. [18]
Bilbon,1860. urtean Boom ekonomikoa egon zen. 1876. urtea Euskal Herriko meatzaritzaren "distirazko urtea" izan zen. Meatzaritza industriak izugarrizko ustiapen-lana egin zuten, ahal zuten material eta ekoizpen handiena ateratzeko.
1901. urtean Bilboko krak-a ekonomikoa gertatu zen. Krak ekonomikoaz gain, Bizkaiko hazkundea eta sistema ekonomikoaren egokitzea primerakoa zen. Honen eragin, etorkinen kopuruak asko igo zuen.[19]
Euskal Herriko gizartean, meatzaritza inpaktu handia izan zuen. 1960. urtean meatzaritza indar handia zuenez herritar gehienek sektore honetan lan egiten zuten. Langileen lan ordutegiak oso luzeak ziren eta egoera kaskar honi aurre egiteko, langile elkarteak sortzen hasi ziren.
1886. urtean Abanto-Zierbenako elkartea, 1887. urtean Ortuellakoa, 1888. urtean Arboledakoa. Poliki-poliki langileen hitzak gero eta indar gehiago izaten hasi ziren, haien kezkak eta ezak aldarrikatzeko lekua uzten. Marxek proposatzen zuen manifestu komunista, gero eta gehiago aplikatzen hasi ziren. Modu honetan, langileek haien eskubideak aldarrikatzen zituzten.
1890. urtean Facundo Perezagua, Bizkaiko lehenengo erakustaldia klase kontzientziaren alde egin zuen. Beste helburuen artean, langileen borrokalari garrantzia eman nahi zion eta emakumeen eta umeen lana meatza industrietan amaitu behar zela aldarrikatzen zuen.
Ordutegiak eguneroko 8 lan-orduetara jaitsi ziren, baina oraindik soldata oso baxuak zeukaten. Langileek oso egoera txarretan lan egiten zuten, ia beti zutik eta beti hotzarekin. Bertan, diru gutxi zuten familiak lan egiten zuten; diru nahiko irabazten zelako eta haientzat garai horretako lan hoberena zelako.
XIX. mendearen amaieran, Euskal Herriko gizartea aldaketa sozial eta ekonomiko handiak izan zituen. Meatzaldea asko aberastu zen eta gizarte mailak berriro banandu ziren, txiroa txiroagoa izaten eta aberatsa diru gehiago lortzen.
Beste aldetik, gaur egun, meatzaritzaren historia gogoratzen dugunean, emakumeak egin zuen lana aitortu gabe jarraitzen da. Miren Llona azaltzen duen bezala: "emakumeak “Altos Hornos”-en egiten zuen lana aitortzen hasten hari gara, baina ez emakumeak jarri zuten esfortzua eta eskulana." [20]
1986.an, sortutako Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoa irabazi asmorik gabeko entitatea da. urtean garatutako gizarte ekimen batean sortu zen. Elkartea sortu eta gero, meatzaritza-jarduerak sortu zituen elementuak, hala nola meatze-gurdiak, tresnak, argazkiak eta dokumentuak, berreskuratzeko eta zaintzeko ahaleginak egiten dira. Historiaren zati hau ez ahazteko, 2002-an Euskal Herriko Meatzaritzaren Museoaren Fundazioa sortu zen Abanto-Zierbenako Udalaren lankidetzarekin.
Museoaren inguruan, Concha II. meategi handia dago, garai batean Europako burdin meategirik handiena izan zena eta 50 kilometroko galeria ditu inguruko lur azpian zehar. Horrez gain, museoak Meatze Gunean banatutako industria-hondarren ezaugarriak eta kokapenaren berri ematen du. Burdin meategi zaharretako piezak, tresnak, makineria eta dokumentazioa daude ikusgai.
Azpimarratzekoak dira minerala garraiatzeko bagoien bilketa, hainbat ontzi-lerro-zutabeen berreskurapena, mea garbitzeko tronpelak eta Bizkaiko meatze historikoan erabilitako makineriaren beste adibide batzuk. Eguneroko elementuak ere biltzen dira, hala nola lanparak, artoa (oinetako ohikoak), teodolitoak, arnasak, zulatzeko koilarak, bagoi-kontatzeko abakoak, maskarak, etab., baita artista aitortuek egindako meategien margolanak ere.[3]
Musikak eta kantuak duen papera meatzaldeko gizartearen eremu herrikoian. Sasoi, inguru eta gizarte baten egoera kantuan islatuta agertu ohi da, horregatik, gizarte horren ezaugarriak ezagutzeko musikari erreparatzea oso garrantzitsua da. [30]
Kantu horiek motaren eta edukiaren arabera sailka daitezke. Sailkapen hori egin baino lehen baina, bereizpen bat egin beharko genuke: lehenengo "kantu zahar" herrikoia legoke, non Azkueren abesti bilduma dugun adierazgarri. Bigarrenez, "kantu berria", XIX. mendean burdin meatzeen ustiapen handiaren abiagunetik, eta metalurgiaren eta ontzigintzaren garapenetik ondorio moduan sortua. Gainera, azkenengo hamarkadetako egoera politiko gatazkatsuen ondorioz ere, kantuetan eduki berriak agertzeak suposatu zuen. [31]
Beraz, hona hemen lehenago aipatutako sailkapena:
Motaren arabera:
Edukiaren arabera:
"El Valle pueblo querido y galante . Tiene comodidades de una ciudad grande. Hay comercios de buena y de mucha importancia. Tiene buena vigilancia y hermosa electricidad. En el Valle hay muchachas bonitas . Una botica, dos cafés, hermosas aceras . Y buenos paseos, y el funicular al pié".