Loading AI tools
gatunek ptaka Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Wstęgogłów[3] (Pteridophora alberti) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny cudowronek (Paradisaeidae). Występuje w górskich lasach Nowej Gwinei w pasie wysokościowym 1400–2850 m n.p.m. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Po raz pierwszy gatunek opisał Adolf Bernhard Meyer w 1894. Na łamach Bulletin of the British Ornithologists' Club oprócz jego opisu ukazał się również barwny rysunek. Holotyp miał pochodzić znad rzeki Amberno (na terenie ówczesnej Nowej Gwinei Holenderskiej)[4]. Współcześnie podawane miejsce typowe to Weyland Mountains[5]. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Pteridophora alberti. Równocześnie nazwał też sam monotypowy rodzaj Pteridophora[4].
Meyer był wówczas dyrektorem Königlichen Zoologischen und Anthropologisch-Ethnographischen Museums zu Dresden[6] (współcześnie Senckenberg Naturhistorische Sammlungen Dresden prowadzone przez Senckenberg Gesellschaft für Naturforschung[7]). Zarówno opis nowego gatunku, jak i dołączoną ilustrację otrzymał Richard Bowdler Sharpe, kustosz sekcji ptasiej Muzeum Brytyjskiego. Cztery lata później w Wonders of the Bird World napisał, że ze względu na niezwykłość ozdobnych piór samca (dokładniej omówiona została w sekcji Morfologia) nie był w stanie wykluczyć możliwości mistyfikacji. Nie doprecyzował jednak, kto wśród ówczesnych zoologów związanych z Muzeum Brytyjskim miał wątpliwości co do dostarczonego materiału. W 1898 dwie skórki samców przechowywano w Muzeum Brytyjskim (obecnie w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie), a kilka miał w prywatnych zbiorach Walter Rothschild (obecnie stanowią część kolekcji Muzeum Historii Naturalnej w Tring)[8]. W 1897 pojedyncze egzemplarze znajdowały się jedynie w kolekcjach czterech muzeów: w Londynie, Dreźnie, Paryżu oraz Warszawie. Tamtego roku w czasopiśmie Wszechświat ukazał się opis wstęgogłowa. Obejmował dość szczegółowe informacje o budowie ozdobnych piór samca. Artykuł dotyczył nowości z Muzeum hr. Branickich we Frascati (po II wojnie światowej Biały Pałacyk na Frascati przeznaczono na Muzeum Ziemi PAN). Wśród nowych nabytków znalazł się jeden okaz wstęgogłowa, otrzymany w ramach zamiany z prywatnym muzeum Rothschilda. Na łamach Wszechświata już w 1895 wspomniano o odkryciu zarówno wstęgogłowa, jak i sześciopióra białopiórego (P. carolae), którego Muzeum Branickich otrzymało razem ze wstęgogłowem. Także polskim naukowcom osobliwe ozdobne pióra Pteridophora alberti wydały się niemal nierzeczywiste. Wrażenie, jakie zrobił na nich nowy rajski ptak, Jan Sztolcman opisał następująco[9]:
Pteridophora Alberti, opisana w 1895 r. przez d-ra Mayera z Drezna, jest chyba najoryginalniejszym ptakiem całego stworzenia. Wielkości paszkota, posiada cały wierzch ciała koloru aksamitno-czarnego z rudawem lusterkiem pośród złożonego skrzydła. Gardziel ma brunatnawą, cały zaś spód barwy ochrowej. I byłby to sobie najzwyklejszy z ptaków, gdyby nie dwa pióra, umieszczone na bokach tylnej części głowy, długie na 0,375 m i zbudowane w sposób niezwykły [...] Trudno mi jest sądzić, czy powyższy opis porównany z załączonym rysunkiem da czytelnikowi dokładne pojęcie o tych oryginalnych piórach, nadmienić tylko muszę, że są one tak niepospolite, że mimowoli zakrada się w nas zwątpienie co do ich autentyczności; wygląda to zupełnie jakby sama przyroda dopuściła się fałszerstwa, aby tem większy podziw w ludziach obudzić.
Diamond (1972) umieścił wstęgogłowa w Lophorina (obecnie rodzaj monotypowy: ozdobnik lirogłowy), ale nie podążyli za nim późniejsi autorzy[5]. Obecnie (2022) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny podtrzymuje tę nazwę oraz utrzymuje monotypowy rodzaj Pteridophora[10], tak jak i inne autorytety[11][12][13]. Oprócz ozdobnych piór wyróżnia się od innych cudowronek również głosem oraz licznymi elementami toków[14]. Sporna była jednak liczba podgatunków oraz sama zasadność ich wyodrębniania. Do trzech opisanych należą:
Diamond (1972) zalecił traktowanie wstęgogłowa jako gatunku monotypowego[17]. Cracraft (1992) również uznał różnice w upierzeniu za niewystarczające do uznania poszczególnych populacji za odrębne podgatunki. Wspomniał również, że upierzenie samic jest znacząco odmienne w obrębie poszczególnych populacji. Taka zmienność upierzenia nie zachodziłaby wśród przedstawicieli różnych podgatunków[18].
Wśród cudowronek wyróżnić można 5 głównych kladów, tu umownie oznaczonych od A do E[19]. Wstęgogłów jest najstarszym gatunkiem cudowronek spośród tych nienależących do kladu bazalnego Lycocorax+Phonygammus+Manucodia (kladu A). Jego przedstawicieli wyróżnia brak znaczącego dymorfizmu płciowego. Poza tym brak go jedynie u dwóch gatunków z rodzaju Astrapia, czasami wydzielanych do Paradigalla: tarczonosa długosternego (A. carunculata) i kusego (A. brevicauda)[20][19]. Gatunki z tej grupy są również monogamiczne i dobierają się w pary, co jest nietypowe dla cudowronek[19]. W pozostałej części rodziny, większość której przedstawicieli cechuje już wyraźny dymorfizm płciowy oraz brak monogamii, klad bazalny (klad B) tworzy monotypowy rodzaj Pteridophora wraz z kilkoma gatunkami sześciopiórów Parotia. Wyniki różnych badań filogenetycznych wskazują moment oddzielenia się kladu Pteridophora+Parotia oraz wyodrębnienia się linii rozwojowej Pteridophora na odpowiednio: Marki (2015) – 13,9 i 11,0 mln lat temu[21]; Irestedt i inni (2009) – 15,1 i 12,6 mln lat temu[19]; Jetz i inni (2012) – 12,3 i 9,6 mln lat temu[22]; Jønsson i inni (2016) – 10,5 i 8,3 mln lat temu[23]. Wstęgogłów jako gatunek oddzielił się więc w połowie miocenu (trwającego od 23,03 mln do 5,33 mln lat temu) lub później, najwyżej 2,7 mln lat po wyłonieniu się linii Pteridophora+Parotia.
Dwa ozdobne wydłużone pióra osadzone po jednym po bokach głowy pojawiły się niezależnie u niespokrewnionych ze sobą blisko ptaków i są rzadką cechą. Przykładowo, dwa ozdobne wydłużone pióra w ogonie występują u przedstawicieli 13 rodzin. Takie umieszczone po bokach głowy mają przedstawiciele trzech rodzin: cudowronek – wstęgogłów; czaplowatych (Ardeidae) – ślepowron rdzawy (Nycticorax caledonicus) i czapla nadobna (Egretta garzetta); skowronków (Alaudidae) – górniczek zwyczajny (Eremophila alpestris)[24].
Wśród cudowronek różnych gatunków w sekwencji genu cytochromu b odnotowano tylko dwie mutacje współdzielone przez przedstawiceli dwóch rodzajów. Jedną z nich jest insercja jednej pary zasad u wstęgogłowa oraz Parotia[19]. Następujący kladogram prezentujący pozycję wstęgogłowa na tle całej rodziny opiera się o pracę Irestedt et al. (2009)[19]. Przedstawiony został jednak według Ligon et al. (2018), w której to pracy uaktualniono pozycję Lophorina i Ptiloris[25]:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Długość ciała wynosi około 22 cm u samca i 20 cm u samic, zaś masa ciała – 80–95 g u samców i 68–88 g u samic[14]. Samice są nieznacznie mniejsze od samców; przeciętnie ich długość skrzydła i masa ciała są mniejsze odpowiednio o 9 i 11%. Różnica w przeciętnej długości ogona jest marginalna i wynosi 2%, jednak stosunek długości ogona do długości skrzydła jest już znacząco różny u samców i samic[26]. Wymiary szczegółowe podane w milimetrach przedstawia poniższa tabela. Dotyczą osobników dorosłych ze wszystkich części zasięgu.
Płeć | n | Dł. skrzydła | n | Dł. dzioba | n | Dł. ogona | n | Dł. skoku | n | Masa ciała (g) | Źródło |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
samce | 53 | 119–133 (126 ± 3,36) | 52 | 21,6–26,5 (24,4 ± 1,10) | 54 | 79–97 (86 ± 3,26) | 54 | 29,5–35,1 (32,2 ± 1,13) | 13 | 80–95 (87 ± 5,01) | [26] |
samice | 45 | 108–128 (115 ± 3,93) | 44 | 22,4–26,2 (24,1 ± 0,97) | 45 | 77–91 (84 ± 3,31) | 45 | 28,1–34,0 (30,6 ± 1,17) | 12 | 68–88 (77 ± 6,61) | |
19 | 110–122,5 (113,3) | — | 13 | 79–91 (83,5) | — | [16] |
W upierzeniu występuje znaczny dymorfizm płciowy. U samca zwracają uwagę jasny, ochrowy obszar na piersi i brzuchu, widoczny w locie pomarańczowy pasek skrzydłowy oraz para ozdobnych piór osadzonych po bokach głowy[27], dokładnie w kępce wydłużonych pokryw usznych[14]. Samiec może nimi poruszać we wszystkich kierunkach, podobnie do zakresu, w jakim to robią chrząszcze o długich czułkach. Pióra te sięgają daleko za tył ciała samca. Nie mają typowych chorągiewek, te tworzą błękitną powierzchnię podobną w dotyku do szkliwa[27] lub plastiku i tylko w miejsce chorągiewek zewnętrznych. Ozdobne pióra dorastają do 50 cm długości, a na chorągiewce wyrasta mniej więcej 40–50 „ząbków” błękitnych z wierzchu i ciemnobrązowych od spodu[14].
Głowa, płaszcz i wierzch ciała są jedwabiście czarne z brązowozieloną opalizacją. Pióra płaszcza są wydłużone, układając się na kształt peleryny. Kuper, pokrywy nadogonowe oraz wierzch sterówek są czarne i matowe, z brązowym nalotem. Skrzydła z wierzchu mają podobną barwę, wyróżniają się jedynie cynamonowe nasady piór (o ile są widoczne) oraz cynamonowe krawędzie chorągiewek zewnętrznych lotek II rzędu i większości lotek I rzędu. Broda i gardło czarne, z dołu gardła występują drobne przypominające łuski pióra o krawędziach z opalizacją od zielononiebieskiej po fioletową. Spód ciała ma barwę żółtą, dość jaskrawą, bardziej kremową po bokach ciała i mniej jaskrawą w okolicach kloaki oraz na pokrywach podogonowych. Tęczówka ciemnobrązowa. Wnętrze dzioba turkusowe (morskie), dziób czarny. Nogi i stopy brązowoszare[14].
Samce i osobniki młodociane mają niewyróżniające się upierzenie. Dominują w nim różne odcienie szarości. Te w połączeniu z drobnymi, podobnymi do prążków paskami (inne źródło opisuje je za to jako wzór „w jodełkę”[14]) na spodzie ciała oraz niewielkim dziobem nadają młodym i samicom wstęgogłowa wygląd raczej altannika lub fletówki niż cudowronki. Od samic innych cudowronek odróżnia je szare upierzenie zamiast brązowego, drobniejszy dziób i cieńsze paski. U samic altanników oraz płatkonosów nie występują prążki na spodzie ciała[27]. Samice z zachodniej części zasięgu zwykle mają bardziej popielate gardła oraz szersze paski na piersi, jednak te czasem występują również u samic ze wschodu[18].
Wstęgogłowy występują w górach Nowej Gwinei. Według szacunków Birdlife International obszar ich występowania zajmuje blisko 219 tysięcy km²[28].
Zachodnia granica obszaru występowania wstęgogłowów przechodzi przez Weyland Mountains[14], wschodnia – przez pasmo Kratke. Zamieszkują przede wszystkim regiony Western Ranges, Border Ranges i Eastern Ranges. Pierwszy obejmuje zachodnie pasma Gór Centralnych, przeważnie osiągające znaczne wysokości (znajdują się tu również najwyższe szczyty wyspy, a liczne przekraczają 4500 m n.p.m.). Border Ranges określa środkową część Gór Centralnych, jedynie nieznacznie niższą od Western Ranges. Eastern Ranges to przede wszystkim wyżynny obszar położony między wąwozami, przez które przepływa rzeka Strickland a pasmem Kratke[5]. Z poszczególnych pasm zamieszkiwanych przez wstęgogłowy wymienić można Góry Śnieżne, Star Mountains, Hindenburg Wall, Góry Wiktora Emanuela, Schrader, Góry Bismarcka, Karius Range i Kubor Range. Prócz tego spotkać je można w okolicy Mount Hagen i Giluwe oraz na przełęczy Tari Gap[14].
Wstęgogłowy są głównie owocożerne, szczególnie lubią zielone owoce. Zjadają również stawonogi, prawdopodobnie w ilościach zależnych od miejsca występowania i pory roku, jednak te zależności nie zostały dobrze poznane. Dokładny skład pokarmu również nie został opisany[14]. Wiadomo, że dość istotne są owoce Timonius belensis (marzanowate)[14]. Wstęgogłowy szukają pokarmu od krzewów po korony drzew. Przeszukują omszone gałęzie i splątane epifity, odwiedzają też kwiaty. Zwykle żerują samotnie, lecz w miejscach szczególnie zasobnych w pożywienie mogą łączyć się w grupy złożone z 3 lub 4 osobników. Jeśli na danym terenie prócz wstęgogłowów występują długoogony mniejsze (Epimachus meyeri), to często przeganiają wstęgogłowy od źródeł pożywienia. Astrapie białosterne (Astrapia mayeri) wydają się mniej chętnie konkurować z nimi o pokarm, chociaż odmienne preferencje środowiskowe i tak zazwyczaj oddzielają je od wstęgogłowów[14].
Wstęgogłowy występują w górskich lasach między 1400 a 2850 m n.p.m., jednak odnotowywane są głównie w pasie wysokościowym 1800–2500 m n.p.m.[27][18] Na Mount Karimui pojawiają się między 1893 a 2520 m n.p.m.[29] Wydają się unikać izolowanych połaci lasu otoczonych górskimi łąkami, jednak pojawiają się obok miejsc wycinki i przy szlakach, jeśli znajdują się obok odpowiedniego lasu. Mimo że częściowo zasięgi występowania wstęgogłowów oraz najbliżej z nimi spokrewnionych sześciopiórów i ozdobników lirogłowych nachodzą się, rzeczywiste obszary ich występowania raczej się nie pokrywają ze względu na występowanie na innych wysokościach[14].
Samce i samice cechuje odmienny tryb życia. Samce spędzają początek dnia na śpiewaniu w środkowej lub górnej części koron drzew; rzadziej śpiewają późnym porankiem, bardzo rzadko – po południu (wówczas są już bardziej skryte i nie zajmują tak wyeksponowanych gałęzi). Mogą zarówno znajdować się na widoku, jak i wśród mocno utrudniających obserwację splątanych epifitów lub liści. Okazjonalnie schodzą też niżej w krzewy, gdzie zachowują się ostrożniej i znacznie łatwiej je spłoszyć. Samice oraz osobniki w typie samicy (mogą być młodymi osobnikami dowolnej płci) mają szersze preferencje – pojawiają się zarówno dość nisko w krzewach, jak i w koronach drzew, jednak zwykle przebywają w środkowych warstwach lasu. Są obserwowane częściej od dorosłych samców, czego można się jednak spodziewać ze względu na przewagę liczbową wynikającą z uwzględnienia w tej grupie młodych ptaków[14].
Podczas żerowania wstęgogłowy, szczególnie samice i młode, mogą dołączać do wielogatunkowych stad. Składają się między innymi z solników Sericornis, paskowików szarogłowych (Ptiloprora perstriata), dziwoliczków zmiennych (Melipotes fumigatus), dziwooków modrolicych (Melidectes belfordi) i astrapii białosternych[14]. Lindon et al. (2018) w nowatorski sposób badali między innymi złożoność sygnałów w komunikacji cudowronek, również podczas zalotów. Dla ułatwienia stworzyli barwne drzewo filogenetyczne ze skalą różnorodności sygnałów obok. U wstęgogłowa przeważa komunikacja oparta na specyficznych zachowaniach, nieco mniej ważna jest komunikacja optyczna (wzrokowa) – najmniej różnorodna jest ich komunikacja werbalna. Różnorodność sygnałów u wstęgogłowów jest największa nie tylko w kladzie Pteridophora+Parotia, ale i w całej rodzinie cudowronek. Nieco mniejsze ich bogactwo cechuje cudowronkę czerwoną (Paradisaea rubra), a później – błękitną (P. rudolphi)[25].
Między wstęgogłowami a parkietnikami (Archboldia papuensis), należącymi do rodziny altanników, zachodzi dość osobliwa zależność. Chociaż zaoberwowano ją tylko w Tari Gap, prawdopodobnie dotyczy wszystkich terenów, gdzie obszary występowania tych dwóch gatunków nachodzą się. Parkietniki – jedynie samce o najlepszej pozycji, czyli mające największe altanki – zbierają ozdobne pióra wstęgogłowów[14]. Po raz pierwszy opisano ten zwyczaj w 1990 na łamach Emu. Wówczas parkietniki były słabo zbadane, lecz poznano już budowę ich altanek. Przypominają one matę o powierzchni kilku metrów kwadratowych utworzoną z liści paproci ozdobionych kupkami skorup ślimaków, fragmentami grzybów, węgla drzewnego, wysięków drzew i pokryw chrząszczy. Z gałęzi zwisają na kształt kotar między innymi łodygi epifitycznych storczyków i inne materiały roślinne. Podczas prac w Tari Gap w latach 1986–1989 Clifford i Dawn Frith odnaleźli 20 używanych altanek parkietników. Z tego 6 miało w środkowej części „maty” od 1 do 6 (średnio 2,8) ozdobnych piór wstęgogłowa. Badacze przełożyli kilka piór na obrzeża „maty”, a po powrocie samce od razu przekładały je w środek. Wskazuje to na szczególne znaczenie miejsca umieszczenia piór wstęgogłowów w konstrukcji altanki[30].
Toki wstęgogłowów obserwowano między wrześniem a kwietniem i majem. Prawdopodobnie mogą mieć miejsce w ciągu całego roku, a tym samym być może lęgi również odbywają się o dowolnej porze roku. W przypadku jednego odnalezionego gniazda (jednocześnie jedynego co najmniej do 2019)[14] zniesienie przypadało być może na sam koniec grudnia, a 2 stycznia już z pewnością trwała inkubacja[31].
Prawdopodobnie za budowę gniazda i opiekę nad młodymi odpowiedzialna jest wyłącznie samica, typowo dla cudowronek[14]. Co najmniej do 2019 odnaleziono tylko jedno gniazdo wstęgogłowa, na wysokości 2665 m n.p.m. w Tari Gap (5°57′S 143°10′E). Znajdowało się na wysokości około 10,9 m nad podłożem, w rozwidleniu trzech gałęzi drzewa Timonius belensis, które rosło około 30 m od ściany lasu. Samica znosiła w miejsce jego budowy – nie wiadomo jak daleko posuniętej w momencie odnalezienia – mchy, a następnie wąsy czepne lub podobny w wyglądzie materiał roślinny. Budulec stanowiły głównie łodygi epifitycznych storczyków oraz liście paproci, dość luźno splecione. Samica dostosowywała kształt gniazda rozpychając je piersią siedząc w środku, następnie poprawiała jego konstrukcję dziobem. Średnica wynosiła około 17 cm, głębokość – 5,5 cm[14].
Odnalezione gniazdo zawierało 2 jaja, z czego jedno mierzyło około 33,6 na 23,5 mm. Skorupa miała barwę płową i pokrywały ją liczne ciemne kreski (przy szerszym końcu układające się na kształt obrączki) oraz kropki o wielu kształtach i barwie fioletowoszarej, fioletowej, szarej lub rdzawej. Ważyło około 9,7 g[31].
Wysiadywanie trwało co najmniej 22 dni. Młode było karmione zwracanym pokarmem[14].
IUCN uznaje wstęgogłowa za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2022). BirdLife International uznaje trend liczebności populacji za prawdopodobnie spadkowy ze względu na presję ze strony myśliwych[28].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.