Alevilik
İslam'ın bir kolu Vikipedi'den, özgür ansiklopediden
İslam'ın bir kolu Vikipedi'den, özgür ansiklopediden
Alevilik, Kuran ve Ehli Beyt ittikadli olmakla beraber Peygamber Muhammed ve On İki İmam'ın Tasavvufi öğretilerini takip eden Müslüman toplumdur. Ehli Beyt İmamlarının çağı itibariyle çeşitli Sufi alimleriyle beraber bir çok Sufi Tarikatlarıyla Pir-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevi'nin emriyle Türk İslamı Türkistan'dan Anadolu'ya taşımakla görevlendirilen Hacı Bektaş-ı Veli'nin mistik (Tasavvuf) Alevi İslam'ın (Batıni/Sufi) öğretilerini takip eden yerel bir İslami gelenektir.[1] Alevi öğretileri dede adı verilen din adamları tarafından aktarılır. Alevi toplumuna önderlik edebilmek için etniksel olarak Alevi olmak şarttır. Yani geleneksel olarak "Alevi Ocakları" nesep olarak Peygamber Muhammed'in de dahil olmak üzere damadı İmam Ali'nin soyundan gelmesi şarttır.[2]
Ali'nin büyük oğlu Hasan'ın soyundan gelen Alevilere Şerif veya Hasani, küçük oğlu Hüseyin'in soyundan gelen Alevilere ise Seyyid veya Hüseyni denir. İslam'ın altı iman esası kabul edilir, ancak yorumlamada diğer mezheplerle farklılıklar bulundurur. Alevi öğretileri, Türkistan'ın Horasan, Maveraünnehir ve Belh gibi eyaletlerinde yerel gelişmiş bir Türk dünya görüşüyle harmanlandı ve İslam'ın Tasavvufi yolun temelidir.
Alevilik, Hâkk-Muhammed-Ali üçlemesiyle Ehl-i Beyt ve On İki İmamları önemseyen Câferiyye Şiiliği ile ortak noktalara sahip olan bir yoldur. Alevilikte varlık birliği önemli yer tutmaktadır.[3][4]
Dört Kapı Kırk Makam şeklindeki kâmil insan olma ilkelerini Hacı Bektaş-ı Velî’nin tespit ettiğine inanılır. Hacı Bektaş, "Kul Tanrı’ya kırk makâmda erer, ulaşır, dost olur" demiştir.[kaynak belirtilmeli] Aleviler kendi içlerinde bir çeşit hiyerarşi oluşturmuştur. Örneğin yol’a gönül vermiş olana tâlip denir. Kişi, yolun kurallarını yerine getirip bilgi düzeyini arttırdıkça yükselir. Alevilikte yol denen deyimin temelini Dört Kapı Kırk Makam anlayışı oluşturmaktadır.
Dört Kapı ve Mertebeleri şunlardır:
Her kapının on makâmı vardır.
Şeriat Kapısı’nın makamları: |
Tarikat Kapısı’nın makamları:
|
Marifet Kapısı’nın makamları: |
Hakikat Kapısı’nın makamları: |
Aleviler, Muhammed’in son peygamber olduğuna, Ali bin Ebu Talib'in ise veliliğine (ya da imamlığına) inanırlar. Aleviler, ibadetlerini cemevinde yaparlar. Günlük ibadetleri Sabah, Akşam ve Gece Gülbeng'idir.[6] Kadir Gecesi’yle bağlantılı olarak üç gün ve Muharrem ayında ise on iki gün oruç tutarlar. Muharrem’den sonra da üç gün Hızır Orucu tutarlar. Muharrem orucundan evvel üç gün Masum-u Paklar orucunu tutarlar.[kaynak belirtilmeli]
Üçte biri İstanbul bölgesinde yaşayan[kaynak belirtilmeli] Alevilerin daha sonra en yoğun olarak bulundukları yöreler arasında Ankara, Adana, Balıkesir, Eskişehir, Bursa, Antalya, Aydın ve Damal, Ardahan şehirleriyle, İç ve Doğu Anadolu'da yer alan Erzincan, Sivas, Tunceli, Tokat ve Kahramanmaraş’ın ilçelerinde gelmektedir. Türkiye’de en çok Alevi köyü ise 57'si karışık olmak üzere toplam yaklaşık 548 adet köy olup Sivas ilinde yer almaktadır. Bunların ardından sırasıyla, Sivas, Elâzığ, Bingöl, Tunceli, Erzincan, Tokat, Çorum, Kahramanmaraş, Malatya, Amasya, Hatay, Yozgat, Adıyaman, Erzurum, Balıkesir, Kars, Manisa, Aydın, Adana, Mersin, Muğla ve Ordu illeri gelmektedir. Anadolu dışında ise Rumeli, Balkanlar ve Arnavutluk'ta yaşayan Bektaşiler'in yanı sıra, Batı İran ve Irak'ın Ninova İlinde ve Kerbela'da köklü Alevi İslam'ın Sufi Tarikatlarına mensup toplum bulunmaktadır. Yâresânîlik (Ehl-i Hak), Kakai ve Ali İlâhîlik[7]. Irak ve İran'da çoğunluğu Türkmen olmakla birlikte az kesimi Zaza, Kürt ve Şiiler haricinde Fars Alevileri olarak dört ayrı etnik kökene mensup gruplar da bulunmaktadır. Bugün İran'ın doğusunda Horasan'da da Anadoluya göç eden ve Anadolu Aleviliğinin temelini atan Alevilerin akrabalıkları vardır. Aleviler daha ziyâde dağlık olan merkezî otoritenin baskısının ulaşamadığı bölgelerde yaşamlarını sürdürmektelerdir.
Bir kaynağa göre 2022 yılında Türkiye'de Alevi nüfusunun 25 milyon üzeri olduğu tahmin edilmektedir.[8]
Türkiye Cumhuriyeti, cemevlerine ibadethane statüsü verilmesine, Alevi dedelerinin devlet memuru olabilmesine ve Alevilere özel kamu fonu aktarılmasına olanak sağlamamaktadır. Devlet, Aleviliğin "ne tam olarak bir din ne de İslam’ın bir dalı olarak" görülemeyeceği, "Sufi tarikatı olarak" ele alınması gerektiğini, Diyanet'in İslam’ın "Sufi yorumuna" hizmet vermediğini ve cemevlerinin cami, mescid, kilise ve sinagogların aksine ibadethane (mabed) kategorisine girmediğini savunmaktadır. Cemevleri aldıkları bağışlar ile ayakta durmaktadır.[9] Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 2016 yılında karara bağladığı davada Türkiye’de devletin Alevileri resmen tanımaması ve hukuksal statü sağlamamasıyla Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin din ve vicdan özgürlükleriyle ilgili 9’uncu maddesinin ihlal ettiği sonucuna vardı ve Alevilerin hiçbir kamusal hizmetten faydalanamamalarını dinî ayrımcılık olarak tanımladı.[9] Bugüne kadar AİHM'in kimliklerde din hanesi, cemevlerinin ibadet yeri statüsü, vicdani ret hakkının tanınması ve zorunlu din kültürü ahlak bilgisi derslerine ilişkin kararlarının hiçbiri Türk devleti tarafından uygulanmadı.[10]
ABD Dışişleri Bakanlığı'nın açıkladığı Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu’nun 2015 yılı raporunda cemevlerinin ibadethane olarak kabul edilmemesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kararına rağmen Alevi öğrencilerin zorunlu din derslerinden muaf olma hakkının reddedilmesi ve Alevilere yönelik diğer ayrımcı uygulamalara yer verildi.[11]
İsviçre’nin Basel kantonunda Alevi derneklerinin başvurusu üzerine yerel parlamento 2012 yılında Aleviliği ayrı bir inanç olarak kabul etti.[12]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.