From Wikipedia, the free encyclopedia
Тимер (лат. Ferrum, Fe) — Менделеевның периодик таблицасының 4 период, 8 төркем элементы. Тәртип номеры - 26. Тимернең гади матдәсе (CAS-номеры: 7439-89-6) — җиңел чүкелүчән, ак төстәге, югары реакцион мөмкинлеге булган металл. Тимер югары температурада һәм югары дымлылыкта тиз коррозияга бирешә. Саф тимер янмый, ә вак дисперсия хәлендә үзеннән-үзе янып китүчән.
| ||||
---|---|---|---|---|
Атом номеры | 26 | |||
Матдәнең тышкы күренеше | ||||
Атомның үзлекләре | ||||
Атом массасы (моляр масса) | 55,845 (2) а. м. б. (г/моль) | |||
Атом радиусы | пм | |||
Ионлаштыру энергиясе (беренче электрон) | кДж/моль (эВ) | |||
Электрон конфигурациясе | ||||
Химик үзлекләре | ||||
Ковалент радиусы | пм | |||
Ион радиусы | пм | |||
Электр тискәрелеге (Полинг буенча) | ||||
Электрод потенциалы | ||||
Оксидлашу дәрәҗәсе | ||||
Матдәнең термодинамик үзлекләре | ||||
Тыгызлык | 7,87 г/см³ | |||
Моляр җылы сыешлыгы | Дж/(K·моль) | |||
Җылы үткәрүчелек | Вт/(м·K) | |||
Эрү температурасы | K | |||
Эрү җылылыгы | 1535 кДж/моль | |||
Кайнау температурасы | 2750 K | |||
Парга әйләнү җылылыгы | кДж/моль | |||
Моляр күләм | см³/моль | |||
Матдәнең кристаллик рәшәткәсе | ||||
Рәшәткә төзелеше | ||||
Рәшәткә параметрлары | Å | |||
Дебай температурасы | K |
Тимер | |
![]() | |
Масса | 55,845 ± 0,002 м.а.б.[1] |
---|---|
Грозящая опасность | отравление железом[d] |
Ачыш датасы | 5 тысячелетие до н. э. |
Илиминт симвылы | Fe[2] |
Химик фурмула | Fe[3] |
SMILES фурмуласы | [Fe][3] |
Атым саны | 26[2] |
Электронная конфигурация | [Ar] 3d⁶ 4s² |
Иликтер кирелеге | 1,83 |
Ионный радиус | 0,63 ангстрем[4], 0,61 ангстрем[4], 0,92 ангстрем[4], 0,49 ангстрем[4], 0,55 ангстрем[4] һәм 0,78 ангстрем[4] |
Әчеләнү дәрәҗәсе | 2 һәм 3 |
Магнитное упорядочение | ферромагнетизм[d] |
Җылы үткәрүчәнлек | 84 Вт/(м·K)[5] |
Тыгызлык | 7,874 кубик смга ... грамм |
Эрү температурасы | 1538 °C[6][7] |
Кайнау ноктасы | 2861 °C[6] |
IMA Mineral Symbol | Fe[8] |
Relative permeability | 200 000 |
Воплощённая энергия | 25 мегаджоулей на килограмм |
Нинди таксонда бар | F. vulgare[d][9], P. aequatorialis[d][10], A. gummifera[d][11], A. versicolor[d][11], A. rubifolius[d][11], Artemia salina[d][12][13], B. zanguebarica[d][11], B. cathartica[d][11], C. africana[d][11], E. lancifolia[d][14][15], T. cacao[d][16], T. rhomboidea[d][11], A. cissampeloides[d][11], Lannea schweinfurthii var. stuhlmannii[d][11] һәм I. cicadae[d][17] |
Дәвалау өчен кулланыла | Железодефицитная анемия[d][18] һәм Гипохромная анемия[d][18] |
![]() |
Шулай ук тимер дип тимер эретмәләрен (0,8 %-ка кадәр катнашма) әйтәләр. Катнашмалар тимергә йомшаклык һәм сыгылмалылык бирәләр. Гамәлдә тимер белән углерод эремәсе: корыч (1,14 %-ка кадәр), чуен (2,14%-тан күбрәк) һәм составында хром, марганец, никель булган тутыкмый торган (легирланган) корыч кулланалар.
Барлык үзенчәлеге дә тимерне кешелек өчен 1-енче санлы металл итә.
Тәбигатьтә тимер саф хәлдә тимер-никель метиоридларында гына очрый. Җир кабыгында таралуы буенса — 4,65 % (4-енче урын O, Si, Al-дан калышып[19]). Җир төшенең зур өлеше тимердән тора дип исәпләнә.
Тимер Җир кабыгында киң таралган. Бу металл бик күп руда һәм минераллар составына керә: кызыл тимер рудасы (красный железняк,гематит, Fe2O3; 70 % Fe), магнитлы тимер рудасы (магнитный железняк, магнетит, FeFe2O4, Fe3O4; 72,4 % Fe), көрән тимерташ (бурый железняк, лимонит, (гётит) һәм гидрогётит (FeOOH и FeOOH•nH2O).
Тәбигатьтә тимер сульфиды пирит FeS2 (күкерт һәм тимер колчеданы) очрый.
Тимер рудасы запасы буенча Рәсәй беренче урында. Диңгез суында тимер — 1×10−5—1×10−8 %.
Башка еш очрый торган минераллар[20]:
Болардан башка составында тимер булган минераллар:
|
|
|
|
Сәнәгатьтә тимерне тимер рудасыннан, гематит (Fe2O3) һәм магнетиттан (Fe3O4) алалар.
Рудадан тимерне аерып алуның бер ничә ысулы бар. Иң киң таралганы домна мичендә.
Җитештерүнең беренсе этабы — домна мичендә тимерне 2000 °C-та кайтару. Өстән тимер рудасы һәм флюс (известняк) бирелә, ә астан җылы һава агымы бирелә .
Мичтә, кислород җитешмәгәндә, кокс углерод монооксидына кадәр оксидлаша:
Үз чиратында углерод монооксиды тимерне кайтара. Реакция тизрәк үтсен өчен җылытылган угар газны тимер оксиды(III) өстеннән үткәрәләр:
кушылган флюс оксидка таркала һәм руда составындагы кремний белән кушылып шлак барлыкка килерә. Шлак мичтә эри, ул тимердән җиңелрәк һәм эрегән тимер өстеннән аерып алып була. Домна мичендә алынган тимер эретмәсендә углерод бик күп була. Алынган чуен алга таба эшкәртүгә китә.
Мартен мичләрендә артык күкерт һәм фосфордан тимер эретмәсен тазарталар. Электр мичендә легирланган корыч алалар.
Тимерне водород белән кайтару ысулы бар. Тимер рудасын ваклап, махсус балчык белән бутыйлар. Шахта мичендә метан конверсиясе үткәрәләр. Водород оксидлашу-кайтарылу реакциясендә тимерне кайтара.
Бу ысулда тимер үөкерт һәм фосфор белән пычранмый.
Саф тимерне тозлардан электролиз белән алалар.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.