Loading AI tools
język wschodniosłowiański Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Język rosyjski (ros. русский язык, russkij jazyk; dawniej też: język wielkoruski) – język z grupy wschodniosłowiańskiej, będący urzędowym w Rosji, Kirgistanie, Kazachstanie[3] i na Białorusi, a także jednym z pięciu języków oficjalnych i jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się nim jako pierwszym językiem około 160 mln ludzi, a ogółem (według różnych źródeł) 260 mln. Zapisuje się cyrylicą, którą niejednokrotnie upraszczano na skutek reform ortograficznych.
Obszar |
Europa Wschodnia i Azja Północna | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba mówiących |
160 mln (jako język ojczysty)[1], uczących się 104 mln[2], łącznie około 260 milionów | ||||||
Pismo/alfabet | |||||||
Klasyfikacja genetyczna | |||||||
Status oficjalny | |||||||
język urzędowy | ![]()
Terytoria autonomiczne: Terytoria sporne i państwa nieuznawane: | ||||||
Organ regulujący | Instytut Języka Rosyjskiego | ||||||
UNESCO | 1 bezpieczny↗ | ||||||
Ethnologue | 1 narodowy↗ | ||||||
Kody języka | |||||||
ISO 639-1 | ru | ||||||
ISO 639-2 | rus | ||||||
ISO 639-3 | rus | ||||||
IETF | ru | ||||||
Glottolog | russ1263 | ||||||
Ethnologue | rus | ||||||
GOST 7.75–97 | рус 570 | ||||||
WALS | rus | ||||||
SIL | RUS | ||||||
Występowanie | |||||||
![]() | |||||||
W Wikipedii | |||||||
| |||||||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam na znaczeniu ze względu na wyparcie go ze szkół przez języki Europy Zachodniej (głównie angielski i niemiecki), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz poprzez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja). Mimo to według badań Eurostatu jest to wciąż jeden z najpopularniejszych języków obcych znanych Polakom[4].
Język rosyjski używany jest również w krajach, w których nie ma statusu oficjalnego. Są to: Ukraina, Stany Zjednoczone, Łotwa, Izrael, Uzbekistan, Brazylia, Mołdawia, Kanada, Estonia, Litwa, Niemcy, Azerbejdżan, Armenia, Turkmenistan, Tadżykistan, Grecja, Australia, Rumunia, Finlandia i Polska.
Język rosyjski jako język ojczysty jest rozpowszechniony wśród etnicznych Rosjan oraz licznych narodowości dawnego Związku Radzieckiego, które zaznały rusyfikacji na poziomie językowym. Jako drugi język rosyjski stosowany jest też głównie na terytorium dawnego ZSRR oraz w licznych skupiskach emigrantów poza jego terytorium. W krajach dawnego RWPG język rosyjski był powszechnie nauczany w szkołach w latach 1950–1990, ale obecnie znajomość języka rosyjskiego w tych krajach zanika.
W Rosji (według spisu ludności) w 2010 roku było 137,5 mln osób mówiących po rosyjsku (92,2% ludności)[5].
Na Ukrainie (według spisu ludności) w 2001 roku dla 14,3 mln osób (29,6%) rosyjski był językiem ojczystym[6], a dla 17,2 mln osób stanowił drugi język[7], co daje łącznie 31,5 mln osób (65,3% ludności) mówiących po rosyjsku.
W Kazachstanie (według spisu ludności) w 2009 roku było 11,4 mln osób mówiących po rosyjsku (71,2% ludności)[8].
Na Białorusi (według spisu ludności) w 2009 roku dla 3,9 mln rosyjski był językiem ojczystym, 6,7 mln osób (70,5% ludności) posługiwała się rosyjskim w domu[9][10].
Ponadto kilka milionów osób posługujących się językiem rosyjskim mieszka w krajach bałtyckich, Mołdawii, krajach zakaukaskich, Kirgistanie i innych krajach Azji Środkowej.
Od 1918 r. alfabet rosyjski składa się z 33 liter. Aczkolwiek kropki nad literą ё często są pomijane, przez co wygląda, jak е.
Litery drukowane | Nazwa litery | Polski odpowiednik etymologiczny i w transkrypcji | Wymowa (według polskiej fonetyki) |
---|---|---|---|
А а | а | a | a |
Б б | бэ | b | be |
В в | вэ | w | we |
Г г | гэ | g | ge |
Д д | дэ | d | de |
Е е | йэ | je, -ie* | je |
Ё ё | йо | jo, -io* | jo |
Ж ж | жэ | ż | że |
З з | зэ | z | ze |
И и | и | i* | i |
Й й | и краткое | j | i kratkoje |
К к | ка | k | ka |
Л л | эль | ł/l* | el/eł |
М м | эм | m | em |
Н н | эн | n | en |
О о | о | o | o |
П п | пэ | p | pe |
Р р | эр | r | er |
С с | эс | s | es |
Т т | тэ | t | te |
У у | у | u | u |
Ф ф | эф | f | ef |
Х х | ха | ch | cha |
Ц ц | цэ | c | ce |
Ч ч | чe | cz | cie |
Ш ш | ша | sz | sza |
Щ щ | ща | szcz | śa |
Ъ ъ | твёрдый знак | * | twiordyj znak |
Ы ы | ы | y | y |
Ь ь | мягкий знак | ´* | miagkij znak |
Э э | э lub э оборотное |
e | e lub e oborotnoje |
Ю ю | йу | ju, -iu* | ju |
Я я | йа | ja, -ia* | ja |
Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797, ale były uznawane za warianty innych liter aniżeli za pełnoprawne litery (я jest innym kształtem litery ѧ). Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i (Ii), iżyca (Ѵѵ), fita (Ѳѳ), omega (Ѡѡ), zieło (Ѕѕ), ksi (Ѯѯ), psi (Ѱѱ), jusy (Ѧѧ, Ѩѩ, Ѫѫ, Ѭѭ) i jać (Ѣѣ).
Litera ё jest używana w ograniczonym stopniu, występuje w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева). W treści artykułów rosyjskiej Wikipedii litera ё jest zawsze używana.
Litera ъ w latach 20. i 30. była zastępowana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.
Znak akcentu rzadko jest stosowany w piśmie: występuje w słownikach i niektórych podręcznikach języka rosyjskiego. Stosunkowo rzadkie są przykłady słów nieróżniących się pisownią, lecz posiadających różne znaczenie i akcent: słowo „временная” w zależności od akcentu znaczy „tymczasowa” („вре́менная”) lub „czasowa” („временна́я”); „самой красивой” będzie tłumaczone jako „samej pięknej” („само́й красивой”) lub „najpiękniejszej” („са́мой красивой”).
Transkrypcja – sposób konwersji pisma – polega na przybliżonym, możliwie wiernym zastąpieniu dźwięków mowy oznaczanych za pomocą jednego alfabetu znakami innego alfabetu[11].
Transkrypcja alfabetu rosyjskiego na alfabet polski[11] | ||||
---|---|---|---|---|
Litera rosyjska | Uwagi | Transkrypcja na alfabet polski | Przykłady | |
zapis wyrazu w alfabecie rosyjskim | transkrypcja na alfabet polski | |||
а | a | мама, Анна | mama, Anna | |
б | b | бас, дуб | bas, dub | |
в | w | вино, Вера, вы | wino, Wiera, wy | |
г | ||||
g | гитара, сдвиг | gitara, sdwig | ||
w końcówkach -ого, -его wymawia się jak „w” | g | ничего, его | niczego, jego | |
д | d | дар, под | dar, pod | |
е | ||||
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь | je | ель, Елена, затишье | jel, Jelena, zatiszje | |
po й, ж, л, ш, ч, щ, ц i po innych spółgłoskach w niektórych wyrazach obcego pochodzenia | e | Фойе, шершень, цель | Foje, szerszeń, cel | |
po wszystkich innych spółgłoskach | ie | белый, сено, весна | biełyj, sieno, wiesna | |
ё | ||||
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь | jo | ёлка, ёрш, ёж | jołka, jorsz, joż | |
po л, ж, ш, ч, щ | o | полёт, жёлтый, шёлк | polot, żołtyj, szołk | |
po wszystkich innych spółgłoskach | io | орёл, Семён | orioł, Siemion | |
ж | ż | жарко, пляж | żarko, plaż | |
з | z | зуб, Зинаида | zub, Zinaida | |
и | ||||
na początku wyrazu, po spółgłoskach (z wyjątkiem ж, ш, ц) | i | лиса, чиж | lisa, cziż | |
po ь | ji | воробьи, соловьи | worobji, sołowji | |
po ж, ш, ц | y | шина, цитата | szyna, cytata | |
й | j | рай, тайга | raj, tajga | |
к | k | курица, Курск | kurica, Kursk | |
л | ||||
przed е, ё, я, ю, и, ь | l | клякса, ключ | klaksa, klucz | |
przed spółgłoskami, przed samogłoskami а, о, у, ы oraz na końcu wyrazu | ł | ладья, плов, залп | ładja, płow, załp | |
м | m | мимо, мама | mimo, mama | |
н | n | нитка, нарзан | nitka, narzan | |
о | zarówno akcentowane „o”, które wymawia się jak „o”, tak i nieakcentowane, wymawiane jak „a” | o | молоко, она | mołoko, ona |
п | p | папа, пёс | papa, pios | |
р | r | рак, лира | rak, lira | |
с | s | сосуд, лес | sosud, les | |
т | t | топот, тесто | topot, tiesto | |
у | u | урна, куда | urna, kuda | |
ф | f | филин, фанфары | filin, fanfary | |
х | ch | худой, хитрый | chudoj, chitryj | |
ц | c | цифра, цыган | cyfra, cygan | |
ч | cz | час, речь | czas, riecz | |
ш | sz | тушёнка, наотмашь, парашют | tuszonka, naotmasz, parasziut | |
щ | szcz | роща, помощь | roszcza, pomoszcz | |
ъ | jest pomijany podczas transkrypcji | подъём, объём | podjom, objom | |
ы | y | быт, сытый | byt, sytyj | |
ь | ||||
oddaje się przez znak zmiękczenia ´ (nie apostrof’) | ´ | быть, тетрадь, тень | byt´, tietrad´, tień | |
pomijany, gdy występuje po л, ж, ш, ч, щ oraz przed samogłoską | боль, мышь, ладья | bol, mysz, ładja | ||
э | e | эталон, эхо | etałon, echo | |
ю | ||||
na początku wyrazu, po samogłoskach i po ъ, ь | ju | юг, пью, адъютант | jug, pju, adjutant | |
po л | u | любовь, лютня | lubow´, lutnia | |
po innych spółgłoskach | iu | сюда, тюльпан | siuda, tiulpan | |
я | ||||
na początku wyrazu oraz po samogłoskach i po ь, ъ | ja | январь, рьяный | janwar´, rjanyj | |
po л | a | пуля, слякоть | pula, slakot´ | |
po innych spółgłoskach | ia | пряжа, пять | priaża, piat´ |
Pewne cechy wymowy rosyjskiej nie są uwzględniane w transkrypcji:
litery | morfonemy | fonemy | Pod akcentem | w nagłosie słowa bez akcentu | W pierwszej sylabie przed akcentem | W pozostałych nieakcentowanych sylabach | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
po twardej spółgłosce | po miękkiej spółgłosce | po podwójnych twardych spółgłoskach i /ц/ | po /ж/, /ш/ | po miękkich spółgłoskach | po twardych spółgłoskach | po miękkich spółgłoskach | ||||
и, ы | |i| | /i/, /ɨ/ | [ɨ] | [i] | [ɪ], [ɨ̞] | [ɨ̞] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ɨ̞] | [ɪ] ([ь]) |
е, э | |e| | /e/, /i/, /ɨ/, /a/ | [ɛ] | [e] | [ɨ̞] | [ɨ̞] ~ [ɘ] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ] ([ь]) |
а, я | |a| | /a/, /i/ | [a] | [æ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ], [ə] |
о, ё | |o| | /a/, /i/, /ɨ/ | [o] | [ɵ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ] ([ь]) |
у, ю | |u| | /u/ | [u] | [ʉ] | [u] | [ʊ] | [ʊ] | [ʉ̞] | [ʊ] | [ʉ̞] |
Rosyjski jest językiem wschodniosłowiańskim. Najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do tej grupy języków.
Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański, który wywodzi się z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, stworzonego na podstawie słowiańskich gwar okolic dzisiejszych Salonik z IX wieku, które należały do południowosłowiańskiej grupy. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.
Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):
Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:
Ponadto:
Zachował się akcent ruchomy.
Wyróżnia się trzy grupy dialektów rosyjskich (patrz mapa po prawej):[12]
Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:
Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i współcześnie angielski.
Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również do bułgarskiego. Przykładami są wyrazy Венгрия i Турция od polskiego „Węgry” i „Turcja”. W okresie tym są również widoczne wpływy rosyjskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminologia z zakresu kosmonautyki.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.