Loading AI tools
gatunek ptaka Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Purpurek ognisty (Pericrocotus flammeus) – gatunek ptaka z rodziny liszkojadów (Campephagidae). Występuje w Azji Południowej i Azji Południowo-Wschodniej. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Pericrocotus flammeus[1] | |||
(J. R. Forster, 1781) | |||
![]() Samiec. Mandagadde Bird Sanctuary, Karnataka, Indie | |||
![]() Samica. Sri Lanka | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Infragromada | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
purpurek ognisty | ||
Synonimy | |||
| |||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
![]() |
Po raz pierwszy gatunek opisał Johann Reinhold Forster w 1781. Miejsce pozyskania holotypu nie zostało wskazane[3], współcześnie jako miejsce typowe podawana jest Sri Lanka[4]. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Muscicapa flammea[3].
Obecnie (2021) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza purpurka ognistego w rodzaju Pericrocotus[5], tak też jest powszechnie klasyfikowany[6][7][4][8]. Kwestię szczególnie sporną stanowi liczba podgatunków oraz uwzględnianie lub wyłączanie do osobnego gatunku P. (f.) speciosus[6][7][4], purpurka szkarłatnego[9]. IOC uznaje go za osobny gatunek[5], podobnie jak autorzy Clements Checklist of Birds of the World (sierpień 2019)[7]. Do purpurka ognistego włączają go autorzy HBW[4], listy ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami HBW (5. wersja online: grudzień 2020)[6], Howard and Moore Complete Checklist (2014; dalej: H&M...)[8], Kompletnej listy ptaków świata (sierpień 2021)[9].
Podział purpurka ognistego na podgatunki jest skomplikowany i niedostatecznie opisany, wymaga rewizji przez współczesnych autorów. W Azji Południowo-Wschodniej obserwowano wiele form pośrednich[4]. Poniżej przedstawiono ich listę w kolejności takiej, jak to robi IOC[5]:
Filogenetyka purpurków i jej znaczenie były przedmiotem zainteresowania Jønsson et al. (2009). Jedną z dobrze udokumentowanych relacji była ta łącząca purpurka ognistego i „szare purpurki”. Do „szarych purpurków”, które stanowią grupę siostrzaną wobec P. flammeus, należą trzy gatunki: purpurek białoczelny (P. divaricatus) oraz para gatunków siostrzanych, purpurek brązoworzytny (P. cantonensis) i różowy (P. roseus). Poniżej przedstawiono uproszczony kladogram; zaznaczono na nim też purpurka japońskiego (P. tegimae), który mimo przebadania tylko jednego okazu okazał się reprezentować odrębną linię rozwojową i prawdopodobnie odrębny gatunek[10]:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Według Jønsson et al. (2016) linia rozwojowa P. flammeus+P. (f.) speciosus oddzieliła się około 5,2 mln lat temu, a podział na te dwa taksony (jeśli uznać purpurka szkarłatnego za odrębny gatunek) nastąpił blisko 0,59 mln lat temu[11]. Według wyników Marki et al. (2015) zdarzenia te nastąpiły około 5,2 mln lat temu i 0,643 mln lat temu[12]. Price et al. (2014) uwzględnili jedynie P. (f.) speciosus, którego linia rozwojowa wyodrębniła się blisko 5,8 mln lat temu, a grupę siostrzaną ma stanowić klad P. brevirostris+P. ethologus[13]. Jetz et al. (2012) uzyskali podobny rezultat, co Jønsson et al. (2009): cztery gatunki „szarych purpurków” jako grupa siostrzana wobec purpurka ognistego, który oddzielił się od reszty koło 6,3 mln lat temu[14].
Długość ciała wynosi 17–22 cm, masa ciała – 19–24,5 g. Purpurek ognisty to mocno zbudowany przedstawiciel rodziny z dużym dziobem i stosunkowo szerokim ogonem[4]. Poniżej przedstawiono wymiary szczegółowe dla przedstawicieli nieokreślonych podgatunków z Półwyspu Malajskiego[15]:
n | Dł. skrzydła | Dł. ogona | Dł. dzioba | Dł. skoku | |
---|---|---|---|---|---|
samce | 53 | 81–93 | 68,5–84,4 | 15,1–18,2 | 14,1–16,9 |
samice | 39 | 82–89 | 70,0–82,5 | 14,8–17,4 | 14,9–16,4 |
Dalszy opis dotyczy samców podgatunku nominatywnego, o ile nie zaznaczono inaczej. Głowa, broda, gardło, płaszcz i górna część grzbietu są połyskująco niebieskoczarne. Dolną część grzbietu, kuper i pokrywy nadogonowe wyróżnia płomienisty pomarańczowoczerwony kolor. Skrzydła z wierzchu czarne. Na ich tle wyróżniają się pokrywy skrzydłowe większe o szerokich pomarańczowoczerwonych końcówkach, lotki z szerokim płomienistym pasem u nasady oraz trzy najbardziej wewnętrzne lotki II rzędu z czerwoną plamką lub kreską przed końcem chorągiewek zewnętrznych. Sterówki są czarne, kontrastują z nimi jedynie pomarańczowoczerwone końcówki – najwęższe u środkowej pary, poszerzające się na coraz bardziej zewnętrznych parach. Spód ciała jaskrawy, pomarańczowoczerwony. Nogawice czarne. Pokrywy podskrzydłowe jaskrawożółte. Tęczówka ciemnobrązowe. Dziób i nogi czarniawe. Samce purpurków ognistych od innych purpurków można odróżnić dzięki czerwonym plamkom przed końcem lotek III rzędu i wewnętrznych II rzędu[4].
U samic czoło i szeroki pasek nad kantarkiem są jaskrawożółte. Obszar od ciemienia po grzbiet oraz pokrywy skrzydłowe mają barwę od popielatej po szarą z oliwkowym nalotem. Dolna część grzbietu, kuper oraz pokrywy nadogonowe zielonkawożółte. Lotki i sterówki czarniawe. Płomienista barwa samców w tych samych partiach ciała u samic zastąpiona jest żółcią; spód ciała cały jaskrawożółty. Osobniki młodociane przypominają samice, jednak obszar od ciemienia do płaszcza pokrywa u nich żółtawy wzór podobny do łusek, a boki piersi i tułowia – szary. Ponadto ich pokrywy skrzydłowe i lotki III rzędu mają szerokie żółte końcówki, przywodzące na myśl wzór na wewnętrznych lotkach II i na lotkach III rzędu u dorosłych osobników. Osobniki, które niemal już uzyskały szatę ostateczną, podobne są do samic, jednakże samce cechuje bardziej pomarańczowy odcień zazwyczaj żółtych obszarów[4].
Przedstawiciele poszczególnych podgatunków różnią się głównie rozmiarami ciała, odcieniem czerwieni na spodzie ciała samców i żółci u samic oraz zasięgiem jaskrawej barwy na środkowych sterówkach i skrzydłach[4], na przykład liczbą lotek I rzędu (w przypadku podgatunków występujących w Indiach: pierwsze 2 lub pierwsze 3) bez czerwieni na chorągiewkach zewnętrznych[16].
Purpurki ogniste występują w Azji Południowej i Azji Południowo-Wschodniej na obszarze blisko 19,3 mln km²[17]. Zasięg ich występowania rozpościera się od podnóży Himalajów na wschód od Kaszmiru przez wyżyny północno-wschodniego subkontynentu indyjskiego, Ghaty Zachodnie po Sri Lankę i Andamany. Dalej ciągnie się po południowo-wschodni Tybet, Chiny na południe od linii Junnan-Hunan-Fujian (w tym Hajnan). Obejmuje również Azję Południowo-Wschodnią aż po Półwysep Indochiński, Sumatrę i jej satelitarne wyspy na wschód po wyspę Belitung, Borneo, Jawę, Bali, Lombok oraz Filipiny (oprócz wysp wchodzących w skład prowincji Palawan)[15].
Poniżej przedstawiono podgatunki w kolejności takiej, jaką prezentuje IOC[5] wraz z ich zasięgiem występowania.
Środowiskiem życia purpurków ognistych są lasy deszczowe, lasy częściowo wiecznie zielone oraz z drzewami zrzucającymi liście, a prócz tego – lasy porastające torfowiska (ang. peatswamp forest). Pojawiają się również w sadach. W lasach zmienionych działalnością człowieka wymagają dużych połaci terenu z wysokimi drzewami, unikają niskiej roślinności wtórnej. Występują na wzgórzach lub obszarach górskich do 2100 m n.p.m.[4]; przykładowo w Nepalu stwierdzano je między 150 a 2000 m n.p.m.[18], chociaż inne źródło mówi nawet o 2700 m n.p.m. W Indiach gniazdują od 900 m n.p.m. wzwyż. Na Sri Lance pojawiają się do 1200 m n.p.m.[16] Na Półwyspie Malajskim odnotowywane do 915 m n.p.m. Purpurki ogniste prowadzą głównie osiadły tryb życia. Podejmują czasami wędrówki wysokościowe. W Himalajach podczas zimy przebywają na niższych niż zazwyczaj wysokościach; gniazdują do 1800 m n.p.m. lub wyżej. Przedstawiciele P. s. fraterculus poza sezonem lęgowym docierają do północno-wschodniej Tajlandii[4].
Poza sezonem lęgowym purpurki ogniste przebywają w grupach złożonych z najwyżej 20 osobników, często razem z ptakami innych gatunków. Żerują bardzo aktywnie, nieustannie przeskakując wśród roślinności[16]. Purpurki ogniste żywią się głównie owadami, w tym gąsienicami (Lepidoptera), prostoskrzydłymi (Orthoptera) i piewikowatymi (cykadami; Cicadidae). Zjadają również pajęczaki (Arachnida). Żerują wśród roślinności, również w koronach drzew. Odwiedzają uprawy fig, prawdopodobnie zainteresowane owadami przyciąganymi przez owoce[4]; są to między innymi Ficus sumatrana i F. concinna[15]. Swą zdobycz zbierają z listowia lub dopadają tę spłoszoną; „zawisają” też przy kwiatach[4].
Lęgi w Himalajach trwają od kwietnia do czerwca, w Indiach – w lutym i od czerwca do października, na Sri Lance – od lutego do maja i od sierpnia do września (drugi lęg), w Azji Południowo-Wschodniej – od czerwca do lipca, a na Lombok i Filipinach – od marca do kwietnia[4].
Gniazdo kształtem przypomina czarkę. Budulec stanowią porosty splecione pajęczyną i poprzetykane korą[4], a wyściółkę – żyłki liściowe[16]. Umieszczone jest na poziomo zorientowanym rozwidleniu gałęzi, od 6 do 20 m nad ziemią[4], na przykład na durianie (Durio). Wymiary gniazda nie były dokładnie znane jeszcze co najmniej w 2010, średnica zewnętrzna wydaje się jednak stanowić blisko połowę długości ciała wysiadującego ptaka. Obserwowano prawdopodobnie gniazdowanie kooperatywne, kiedy w budowie gniazda pomagały osobniki młodociane; razem zajmowało się tym blisko 10 osobników. Obserwowano jednak także i parę budującą gniazdo[15].
W zniesieniu znajdują się 2 lub 3 jaja. Skorupka ma barwę niebieskozieloną, a te jasne tło pokrywają żółtobrązowe, lawendowe i szare plamki. Przybliżone wymiary jaj ptaków podgatunku nominatywnego – 23 na 17 mm, P. s. fraterculus – 23 na 14,3–15,8 mm, P.s. speciosus – średnio 22,4 na 16,8 mm (n=13)[16]. Wysiaduje wyłącznie samica, a młodymi opiekują się obydwa ptaki z pary. Czas wysiadywania pozostawał nieznany co najmniej do 2005, podobnie jak czas potrzebny do pełnego opierzenia[4][16]. Gdy młodym zagraża niebezpieczeństwo, na przykład ze strony srokówek (Dendrocitta), ich rodzice zaczynają szaleńczo trzepocząc przelatywać z gałęzi na gałąź, a przy tym rozpaczliwie skrzecząc, jakby były ranne. Obserwowano nawet, jak samiec z nastroszonymi piórami sfrunął na ziemię dla spotęgowania wrażeń[16].
IUCN uznaje purpurka ognistego za gatunek najmniejszej troski nieprzerwanie od 1988 (stan w 2021). BirdLife International uznaje trend liczebności populacji za spadkowy ze względu na niszczenie środowiska życia tego ptaka oraz nadmierny odłów[17].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.