Loading AI tools
królowa Czech i Węgier w latach 1522–1526, regentka na Węgrzech w 1527, arcyksiężniczka austriacka, księżniczka burgundzka i infantka kastylijska, namiestniczka Niderlandów w latach 1531–1556 Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Maria Habsburżanka[5][6][7], Maria Węgierska[8][9][10][11], Maria Austriacka[12][13] (ur. 15 września 1505 w Brukseli, zm. 18 października 1558 w Cigales) – arcyksiężniczka austriacka, księżniczka burgundzka i infantka kastylijska, córka Filipa Pięknego i Joanny Szalonej.
![]() Marmurowe popiersie z lat 1553–1564, wykonane przez Leonego i Pompea Leonich, znajdujące się w madryckim Prado. Brązowa wersja rzeźby z 1555 przechowywana jest w wiedeńskim Kunsthistorisches Museum[2] | |
![]() | |
![]() | |
Manus Domini protegat me[3][4] | |
królowa Węgier | |
Okres |
od 1522 |
---|---|
Jako żona | |
Koronacja |
11 stycznia 1522 |
Poprzedniczka | |
Następczyni | |
królowa Czech | |
Okres |
od 1522 |
Jako żona | |
Koronacja |
1 czerwca 1522 |
Poprzedniczka |
Anna de Foix-Candale |
Następczyni |
Anna Jagiellonka |
regentka Węgier | |
Okres |
od stycznia 1527 |
W imieniu | |
Poprzednik |
Jerzy Hohenzollern z Ansbachu |
Następca | |
namiestniczka Niderlandów | |
Okres |
od stycznia 1531 |
W imieniu | |
Poprzednik | |
Następca | |
Dane biograficzne | |
Dynastia | |
Data i miejsce urodzenia | |
Data i miejsce śmierci | |
Miejsce spoczynku | |
Ojciec | |
Matka | |
Mąż |
Ludwik Jagiellończyk |
Królowa Czech i Węgier w latach 1522–1526 jako żona Ludwika I (II) z dynastii Jagiellonów, w 1527 regentka na Węgrzech w zastępstwie brata Ferdynanda, namiestniczka Niderlandów w latach 1531–1556 w imieniu drugiego brata Karola.
Maria urodziła się jako trzecia córka Filipa[14], władcy Niderlandów od 1482 i króla Kastylii od 1504[15], pochodzącego z leopoldyńskiej linii Habsburgów[16], oraz jego żony Joanny, dziedziczki Królów Katolickich[17]. Była ich piątym, przedostatnim dzieckiem z sześciorga, opuszczonym na zawsze przez rodziców kilka miesięcy po narodzinach[18]. Dwóch braci Marii zostało cesarzami, a wszystkie siostry poślubiły królów[14].
Przedostatnia córka Filipa i Joanny przyszła na świat w brukselskim pałacu Coudenberg 15 września 1505 przed południem[19]. Z dokładnością co do godziny narodziny dziewczynki odnotowali poeta i kronikarz Jean Molinet oraz wenecki ambasador i humanista Vincenzo Querini[20][21]. Spotykane w literaturze przedmiotu daty 13 i 17 września są nieprawdziwe[21][22].
Kilka dni później dziewczynka została ochrzczona w obecności cesarskiego dziadka Maksymiliana I przez biskupa Arras. Otrzymała imię po księżnej Burgundii Marii Bogatej, swojej babce ojczystej[23].
Wychowywała ją ciotka Małgorzata, będąca od 1507 generalną namiestniczką Niderlandów. Edukacja królewny nie różniła się od tej, jaką w Mechelen otrzymali jej najstarszy brat i siostry, przy czym dzieci Filipa Pięknego nie różnicowano w tym zakresie pod względem płci[18]. W późniejszym okresie Maria wychowywana była w Wiedniu i Innsbrucku[24]. Wykształcenie pozwalało jej na studiowanie prac teologicznych, a znajomość sztuki na patronowanie artystom i gromadzenie cennych zbiorów. W późniejszym wieku zaznajomiła się z dziełami Marcina Lutra[25]. Zgromadziła jedną z największych ówcześnie bibliotek prywatnych[26].
Władała czterema językami: łaciną, francuskim, flamandzkim i niemieckim, a prawdopodobnie w późniejszym czasie opanowała w niewielkim stopniu język węgierski[18]. Tak samo jak jej ojciec i dziadek ojczysty, była bardzo muzykalna, grała na kilku instrumentach strunowych i klawiszowych. Potrafiła też wykonywać skomplikowane koronki, podobnie jak jej ciotka[18][27].
Strzelała z łuku[28], znakomicie jeździła konno, a jej ulubioną rozrywką było polowanie z sokołem[25]. Jako 45-letnia kobieta potrafiła zimą przy niesprzyjającej aurze przemierzyć konno odległość z Brukseli do Augsburga w dwanaście dni, podczas gdy wytrwali jeźdźcy zwykle potrzebowali na przebycie tej drogi o połowę czasu więcej[29].
Podziwiana przez Pierre’a Brantôme’a, który oceniał, że prowadziła wojnę jak Amazonka, natomiast przez Erazma z Rotterdamu[25], z którym korespondowała[26] i który dedykował jej dzieło Vidua christiana[24], określana jako najwybitniejsza kobieta swoich czasów[25].
W związku z planami matrymonialnymi opuściła Mechelen w 1514 i zamieszkała w Wiedniu, a od 1516 w Innsbrucku[30]. Na mocy postanowień zawartych na zjeździe wiedeńskim 22 lipca 1515 została poślubiona młodszemu od siebie o rok dziedzicowi Władysława Jagiellończyka w katedrze św. Szczepana w trakcie podwójnej ceremonii. Choć małżeństwo z królewiczem Ludwikiem rzeczywiście zostało zawarte personalnie (podczas gdy siostra Ludwika Anna poślubiła per procura nieokreślonego, jednego z dwóch braci Marii), to nie zostało ono dopełnione z uwagi na niepełnoletność nupturientów, natomiast po rychłej śmierci formalnego teścia Marię można było tytułować królową od marca 1516[31][32].
Po śmierci cesarza odbyły się dalsze pertraktacje między jego dziedzicem Karolem, najstarszym bratem Marii, a dworem budzińskim w sprawie podwójnych związków Jagiellonów z Habsburgami, z których na władcę Austrii i męża Anny został wybrany Ferdynand. W grudniu 1520 zaślubiny obu par zostały powtórzone per procura wraz z symbolicznymi pokładzinami. Posagi królewien w wysokości 200 tysięcy złotych węgierskich jako równoważące się nie miały być wypłacone. Natomiast w kontrakcie ślubnym Marii zostały zapisane na jej utrzymanie dochody z siedmiu miast i zamków czeskich i górnowęgierskich oraz kopalń soli w okolicach Syhotu Marmaroskiego[28].
Wiosną 1521 udała się do Linzu, gdzie uczestniczyła w ślubie brata Ferdynanda z Anną Jagiellonką, a następnie przez Wiedeń wyruszyła do Pożonia, by spotkać się ze swoim mężem i powtórzyć oraz dopełnić małżeństwo. Mimo zagrożenia najazdem tureckim Maria nie posłuchała poleceń Ludwika i kontynuowała podróż do Budy, gdzie przybyła w czerwcu. Być może zakaz związany z dalszą jazdą był efektem intryg antyhabsburskiego stronnictwa na Węgrzech. Mogło ono planować anulowanie nieskonsumowanego związku z wciąż formalnie niepełnoletnim władcą[28], w którego imieniu rządziła rada regencyjna, kierowana przez jego krewnego Jerzego z Ansbachu, prymasa Tamása Bakócza i burgrabiego stolicy Jánosa Bornemisszę[33].
Dopiero po uznaniu przez sejm pełnoletności Ludwika, co nastąpiło w grudniu 1521, Maria Habsburżanka została koronowana na królową Węgier w Białogrodzie Królewskim 11 stycznia 1522[35]. Koronacji dokonał biskup Agram (Zagrzebia) z Królestwa Chorwacji, którym był Simon Erdődi[36]. Dwa dni później w Budzie odbyła się konfirmacja zawartego wcześniej małżeństwa pary królewskiej[35].
Pod wpływem starań Marii po ponad miesiącu małżonkowie wyjechali do Królestwa Czeskiego, w których władca nie był od czasu wstąpienia na tron. Po przybyciu do drugiego królestwa 1 czerwca 1522 Maria została namaszczona na władczynię Czech w praskiej katedrze św. Wita[37]. W uroczystościach koronacyjnych nowej królowej w Pradze wzięło udział wielu książąt Rzeszy, w tym książę saski Jerzy Brodaty z żoną Barbarą Jagiellonką, książę legnicki Fryderyk II i wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern[34].
Maria początkowo swoje obowiązki królewskie traktowała niezbyt poważnie, naśladując męża również w upodobaniu do zabaw, uczt, polowań i innych niewyszukanych rozrywek. Agent wenecki donosił, że odznaczała się takim obżarstwem, że wręcz przypisywał jego następstwom niemożność zajścia w ciążę. Marii po pewnym czasie udało się jednak „ukrócić w dużej mierze wszechwładzę dworskiej kamaryli, której Ludwik był całkowicie podporządkowany”, a korzystając z własnych zasobów finansowych, doprowadziła do stworzenia swojego stronnictwa dworskiego, otaczała się humanistami i zajęła odpowiednim wyposażeniem królewskiego dworu[35].
Rosnące wpływy królowej wiązały się również z jej bogatym uposażeniem ziemskim i dochodami zapisanymi jej przez męża w styczniu 1522. Majątek królowej obejmował m.in. kilkanaście posiadłości na terenie Górnych Węgier i Siedmiogrodu, w tym przychody z miast górniczych wraz z kopalniami rudy żelaza, miedzi, srebra, a nawet złota[35]. Ponadto na przełomie 1522 i 1523 królowa otrzymała oprawę w Czechach z ośmioma miastami. Maria dysponowała także wpływami podatkowymi z Dolnych Łużyc oraz posiadała prawo bicia monety[37]. Była właścicielką mennicy świdnickiej[13][38], czerpiąc z niej dochody, których część mogła przekazywać innym osobom, np. tysiąc złotych margrabiemu brandenburskiemu Jerzemu, jak też wydając pozwolenia na bicie różnych typów monet[39]. Półgroszki świdnickie, bite aż do 1528 pod imieniem Ludwika, niezwykle podobne do półgroszy koronnych, pełniły na polskich ziemiach rolę fałszywej monety, będąc przyczyną poważnych problemów dyplomatycznych i gospodarczych[13][40].
Związek zawarty przez dwoje nastolatków, który przerodził się w autentyczne uczucie i układał harmonijnie, zakończył się śmiercią młodego króla w bitwie pod Mohaczem w sierpniu 1526. Od tej pory Maria przywdziała żałobę, z której nie zrezygnowała do końca życia, nosząc prosty, czarny strój bez ozdób i wdowie zawicie, ukazane na jej licznych portretach[41]. Aby podkreślić, że jest wdową po królu Węgier, jej strój utrzymany był w stylu węgierskim[42]. Nigdy już nie wyszła za mąż, twierdząc, że będzie wierna Ludwikowi „aż po grób”, odrzucając kolejnych konkurentów, m.in. króla Szkocji Jakuba V i palatyna reńskiego Fryderyka II[43].
Rezydując w latach 1526–1527 w Pożoniu, bezdzietna Maria zaangażowała się w zapewnienie pozostawionych przez jej męża tronów bratu i jego żonie, doradzając Ferdynandowi (m.in. na spotkaniu z nim w Heidelbergu), a nawet poświęcając własne srebra stołowe, aby przetopić je na monety. Po wyborze arcyksięcia na króla Czech w październiku 1526, a na władcę Węgier na zwołanym przez królową wdowę sejmie w grudniu 1526, Maria była namiestniczką Ferdynanda na Węgrzech od stycznia do października 1527. Zarządzanie krajem było utrudnione z uwagi na niepokoje społeczne i problemy finansowe. Przede wszystkim zaś walkę o władzę podjął konkurent Ferdynanda do tronu Jan Zápolya[43], jeden z najpotężniejszych właścicieli ziemskich w kraju, także obwołany królem Węgier i koronowany w listopadzie 1526[44], który zajął większą część oprawy wdowiej Marii[45]. Propozycja rozstrzygnięcia sukcesji na Węgrzech poprzez poślubienie królewskiej wdowy przez Jana Zápolyę została przez nią odrzucona[44][46]. Maria Habsburżanka oświadczyła, że wolałaby wstąpić do klasztoru, niż zdradzić własnego brata, wzmacniając pozycję jego wroga[43].
Gdy w lutym 1528 Ferdynand ponownie zaproponował siostrze regencję, odmówiła, pozostając jednak w kraju, a od lata 1528 do 1529 przebywając na Morawach, skąd na przełomie 1529 i 1530 udała się do Linzu, gdzie w styczniu 1530 zastępowała brata podczas obrad austriackiego sejmu krajowego[47]. Ponieważ ziemie węgierskie, do których użytkowania Maria miała prawo, zostały zajęte przez Zápolyę, a potem sułtana Sulejmana, brat musiał utrzymywać Marię, zapisując jej m.in. niewystarczające dochody ze skarbu dolnoaustriackiego oraz miasto Celje i zamek cylejski. Nie będąc w stanie odzyskać ani dóbr, ani odszkodowania za nie na drodze dyplomatycznej, Maria ostatecznie zrezygnowała ze swoich pretensji do dochodów z Węgier, Czech i Austrii na rzecz brata, po zagwarantowaniu jej przez niego w 1548 rocznej renty w wysokości 34 tysięcy złotych węgierskich[45].
Gdy w grudniu 1530 zmarła ciotka królowej wdowy Małgorzata, w styczniu 1531 Maria przyjęła propozycję najstarszego brata Karola V, by została jej następczynią na stanowisku namiestniczki Niderlandów, gdzie też się przeniosła. W październiku 1531 cesarz osobiście przedstawił ją niderlandzkim stanom jako nową zarządczynię. W 1532 doszło do ostrego konfliktu Marii z patrycjatem Brukseli, który zakończył się w styczniu 1533 po powitaniu wjeżdżającej do miasta namiestniczki przez bosych na znak pokory mieszkańców. W 1538-1539 musiała stłumić powstanie antyhabsburskie w Gandawie, zakończone wjazdem Marii do miasta, tym razem w towarzystwie brata. Władczyni wspierała go w podboju kolejnych prowincji, w tym Fryzji w 1536 i Geldrii w 1543[49]. Zajmowała się również kwestami wojskowymi, rozbudowując fortyfikacje i wznosząc twierdze, zajmując się zaopatrzeniem, opracowując plany ofensywy i defensywy, a nawet przedstawiając bratu teoretyczne założenia planu kampanii i biorąc osobiście udział w walkach. Po wkroczeniu oddziałów francuskich do Niderlandów w 1536, odziana w posrebrzany pancerz, wraz z wojskiem wyruszyła w pole[50][51].
Ostatecznie po 12 latach rządów namiestniczych Maria administrowała siedemnastoma prowincjami Niderlandów[49]. W znacznej mierze pod jej wpływem Karol w 1548 na sejmie w Augsburgu przeprowadził uznanie ich za kraj wchodzący w skład Rzeszy, co „miało istotne znaczenie dla scementowania prowincji niderlandzkich w jeden organizm państwowy”[52]. W 1549 Niderlandy zostały objęte sankcją pragmatyczną jako kraj pod dziedzicznym panowaniem Habsburgów, pozostającym w unii personalnej z królestwem rządzonym przez tę dynastię[45]. „Odegrała znaczną rolę w zjednoczeniu kraju i wzmocnieniu go wobec ścierających się w Niderlandach wpływów francuskich i hiszpańskich”[24].
Ziemiami niderlandzkimi Maria zarządzała „w innym stylu niż Małgorzata – przypisywano jej surowość – lecz równie skutecznie”[25]. W sprawowaniu władzy pomagały jej talenty organizacyjne i dyplomatyczne, zręczność polityczna, dalekowzroczność, umiejętność szybkiego podejmowania decyzji, w tym stawiania wszystkiego na jedną kartę, ale też tolerancja religijna, odróżniająca ją od brata, który nie podzielał jej dążenia do zapobiegania konfliktom między protestantami a katolikami oraz zaprowadzenia równouprawnienia wyznaniowego[26][54]. Podobno była wyjątkiem wśród doradców politycznych Karola, ponieważ akurat z nią nie lubił wdawać się w kłótnie[25].
Z braćmi cały czas prowadziła regularną korespondencję traktującą „o polityce i ciągle o polityce”[55], do której po paix des dames dołączyła najstarsza siostra[56]. W sprawach niderlandzkich zasypywała Karola szczegółowymi raportami, z którymi nie był w stanie się zapoznać bez sporządzenia z nich uprzednio wyciągów przez sekretarzy, co szybko odkrywszy, „bardzo pokornie” oświadczyła, że nie życzy sobie pośredników, nie jest niczyją poddaną i nie pozwoli na podważanie jej władzy. Do tego straszyła stale brata rezygnacją z urzędu[25].
Po 1547 zamieszkała z nią w Brukseli siostra Eleonora, podwójna wdowa po królach Portugalii i Francji[57][52]. Maria podjęła się wychowania nieślubnej bratanicy Małgorzaty, która po latach została kolejną namiestniczką Niderlandów[58], jak również siostrzenic Doroty i Krystyny[25][51], z których ostatnia, bardzo przywiązana do rzekomo oschłej ciotki, zamieszkała z nią po stracie drugiego męża[59].
Rezydowała przeważnie w Brukseli, którą uczyniła swoją oficjalną stolicą[60]. Posiadała również podarowane jej przez Karola posiadłości w Binche i Mariemont niedaleko Morlanwelz, gdzie zbudowała renesansowe rezydencje[45].
Po oficjalnej rezygnacji Karola z władania Niderlandami na rzecz syna Filipa, która nastąpiła 25 października 1555[17][61], Maria również postanowiła ustąpić[25]. Zapowiedziała oddanie urzędu namiestniczki[62], argumentując: „Widzę nowe pokolenie, do którego zwyczajów ani mogę, ani chcę się dopasować”. W swojej mowie pożegnalnej stwierdziła: „Ze względu na moją gorliwość, by służyć poddanym, robiłam więcej, niż przystoi na moim stanowisku i wbrew memu powołaniu kobiety”[25]. Na jej miejsce został wyznaczony sabaudzki książę Emanuel Filibert. Przejęcie funkcji przez następców Karola i Marii nastąpiło dopiero w styczniu 1556 po notarialnym potwierdzeniu aktu abdykacji dotyczącego Hiszpanii i jej dominiów[62].
Po rezygnacji z urzędu namiestniczki we wrześniu 1556 wyjechała wraz z siostrą Eleonorą do Hiszpanii, gdzie osiadły[63]. Chcąc towarzyszyć bratu, rezydującemu w estremadurskim klasztorze w Yuste, zamieszkały w pobliskiej Jarandilli. Maria mocno przeżyła śmierć siostry, której towarzyszyła w podróży do Badajoz na spotkanie z jej jedyną córką i która zmarła w jej obecności w drodze powrotnej do Estremadury w lutym 1558[26][64].
Maria Węgierska była wielokrotnie proszona o powrót na stanowisko w Niderlandach, ale odmawiała. W końcu we wrześniu 1558 wyraziła zgodę na ponowne objęcie namiestnictwa, lecz jej plany pokrzyżowała choroba i śmierć[26].
Królowa, mimo wielu dowodów jej sprawności fizycznej, odporności na trudy i podejmowania wysiłków w najcięższych sytuacjach, nigdy nie cieszyła się znakomitym zdrowiem. W szczególnie stresujących okolicznościach, zarówno po śmierci męża na Węgrzech, jak i w czasie sprawowania namiestnictwa w Niderlandach, cierpiała na duszności, arytmię, opuchliznę kończyn i omdlenia[65].
Po doznaniu dwóch zawałów na wieść o śmierci brata Karola, nazywanego przez nią „wszystkim na świecie”, przeżyła go jedynie o miesiąc[29]. Zmarła w Cigales 18 października 1558 na kolejny atak serca[66].
Początkowo została pochowana w pobliskim Valladolid, skąd jej zwłoki na rozkaz bratanka Filipa II przeniesiono do Madrytu[67] i złożono w Eskurialu[17]. Trumna z ciałem Marii spoczęła w krypcie pod głównym ołtarzem. Natomiast pomnik nagrobny z pozłacanymi rzeźbami orantów z rodziny cesarza Karola, w tym Marii, autorstwa Pompea Leoniego, stanął w prezbiterium bazyliki po 1590[68][69].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.