64 Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich (64 pp) – oddział piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
![]() Odznaka pamiątkowa 64 pp | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie |
1919 |
Rozformowanie |
1939 |
Nazwa wyróżniająca | |
Tradycje | |
Święto |
14 września |
Nadanie sztandaru |
22 września 1929 |
Rodowód |
Grudziądzki ps |
Kontynuacja | |
Dowódcy | |
Pierwszy |
kpt. Ludwik Bociański |
Ostatni | |
Działania zbrojne | |
wojna polsko-bolszewicka bitwa pod Kalinkowiczami ( VI 1920) bitwa pod Rzeczycą (V 1920) kontruderzenie znad Wieprza (16–26 VIII 1920) bitwa pod Dywinem (14-15 IX 1920) bitwa nad Niemnem (20–26 IX 1920) kampania wrześniowa bitwa o Pomorze (1–3 IX 1939) bitwa pod Mełnem (1–3 IX 1939) bitwa nad Bzurą (9–18 IX 1939) natarcie na Skierniewice (14 IX 1939) | |
Organizacja | |
Dyslokacja | |
Rodzaj wojsk | |
Podległość |
Dywizja Strzelców Pomorskich |
Odznaczenia | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/64ppmur.png/640px-64ppmur.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/64_grudzpp.png/640px-64_grudzpp.png)
Latem 1919 w składzie Dywizji Strzelców Pomorskich zorganizowany został Grudziądzki pułk strzelców. W marcu 1920 pułk został przemianowany na 64 Grudziądzki pułk piechoty. W okresie międzywojennym pułk stacjonował w Grudziądzu i wchodził w skład 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty. W 1938 pułk przyjął nazwę 64 Pomorskiego Pułku Strzelców Murmańskich. W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej dywizji, w ramach Grupy Operacyjnej „Wschód” Armii „Pomorze”.
Formowanie Grudziądzkiego pułku strzelców
W czasie powstania wielkopolskiego, na wyzwolonych spod władzy niemieckiej terenach zaczęły się tworzyć nowe polskie oddziały wojskowe, a wśród nich 4 Dywizja Strzelców Wielkopolskich, której żołnierze pochodzili z terenów Pomorza. 16 sierpnia 1919 jej zawiązki otrzymały nową nazwę: Dywizja Strzelców Pomorskich. Ponieważ duża liczba żołnierzy pochodziła z rejonu Grudziądza, powołano dla nich do życia Grudziądzki Pułk Strzelców, z dowódcą por. Ludwikiem Bociańskim na czele[1]. W koszarach w Inowrocławiu rozpoczęto formowanie sztabu pułku oraz I batalionu, a także 1 kompanii strzeleckiej. Zalążki wydzielił Toruński pułk strzelców[2]. Łączny stan osobowy pułku początkowo wynosił tylko dwóch oficerów i 266 podoficerów oraz szeregowych, niedługo potem jednak skompletowano cały batalion, który przeniesiono do Poznania, do wygodniejszych i większych koszar[3]. Rozpoczęto też organizowanie II batalionu. 11 listopada 1919 pułk liczył już 17 oficerów oraz 1056 podoficerów i szeregowych. Posiadali oni jeszcze mundury wzoru niemieckiego, ale za to noszono czapki rogatywki z polskimi orzełkami oraz dystynkcjami Wojsk Wielkopolskich. Żołnierze Grudziądzkiego Pułku Strzelców nosili na kołnierzach kurtek mundurowych i płaszczy wizerunek herbu dawnego województwa malborskiego, który przedstawiał czerwonego orła na złotej tarczy, zwróconego głową w prawo, z koroną na szyi. Zza prawego skrzydła ptaka wyłaniała się opancerzona ręka rycerza, która trzymała nagi, biały miecz, trochę podobny do kaperskiego[4].
W styczniu 1920 batalion Murmańczyków (formacji, która powróciła z walk na Dalekiej Północy Rosji) wszedł w skład nowo sformowanej jednostki jako jego III batalion. 6 marca 1920 oddział przemianowany został na 64 Grudziądzki pułk piechoty, a Dywizja Strzelców Pomorskich na 16 Pomorską Dywizję Piechoty.
Pułk w walce o granice
Nad Dnieprem
15 kwietnia 1920 pułk otrzymał rozkaz pogotowia bojowego. 1 maja załadowany został na transporty kolejowe i wyjechał do Kalinkowicz do dyspozycji dowódcy 4 Armii, generała Stanisława Szeptyckiego[5]. 6 maja został podporządkowany dowódcy 9 Dywizji Piechoty płk. Władysławowi Sikorskiemu[6]. Jego zadaniem było wzmocnienie Grupy Poleskiej nacierającej na Rzeczycę. W tym czasie oddziały Wojska Polskiego docierały już do Dniepru. 7 maja opanowano Kijów. 11 maja dwa bataliony grudziądzkiego pułku doszły do Dniepru, opanowały nietknięty most kolejowy i uchwyciły przyczółek na wschodnim brzegu rzeki. Był to „chrzest bojowy” pomorskich żołnierzy. Przez kolejne dni odpierano nieprzyjacielskie kontrataki[7]. Armia Czerwona przeszła na tym odcinku kontrofensywy. Groźna sytuacja zaistniała nad Berezyną, koło Borysowa, gdzie doszło do przerwania frontu. W powstałą lukę wprowadzono między innymi dwa bataliony ściągnięte z przyczółka. Po trzech tygodniach walk wyparto nieprzyjaciela za Berezynę. Jednak poniesione straty były znaczne[8]. 9 czerwca bataliony zluzowano i skierowano transportem kolejowym ponownie do Rzeczycy[7]. W międzyczasie III batalion wraz z innymi pododdziałami brał udział w odrzuceniu zagonu sowieckiego w rejonie Czarnobyla[9].
Pułk w działaniach odwrotowych
Na przyczółku w rejonie Rzeczycy pułk pozostawał do 18 czerwca[10]. W związku z przerwaniem polskiego frontu na Ukrainie przez 1 Armię Konną Siemiona Budionnego, Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego zarządziło generalny odwrót znad Dniepru. 18 czerwca odwrót rozpoczęła Grupa Poleska gen. Sikorskiego. W nocy z 18 na 19 czerwca pułk wysadził utrzymywany przez pięć tygodni most na Dnieprze i cofał się wzdłuż linii kolejowej Rzeczyca–Kalinkowicze–Pińsk–Kobryń–Brześć.
27 czerwca pułk przeszedł do obrony odcinka frontu Nachów – Zamoście. Nocą z 27 na 28 czerwca, przeprowadzone lasami przez miejscowych przewodników, oddziały sowieckie przeniknęły przez polska obronę na styku 64. i 35 pułku piechoty i do świtu wyszły na tyły I batalionu 64 pułku piechoty ppor. Pawła Błaszkowskiego. Sowieci opanowali także Nachów. Dowódca polskiego batalionu zostawił na stanowiskach obronnych dwie swoje kompanie wzmocnione bronią maszynową, a sam na czele dwóch pozostałych uderzył na czerwonoarmistów. Polacy kilkakrotnie szturmowali „na bagnety”. Ciężko ranny dowódca batalionu nie pozwolił wynieść się z pola bitwy i kierował do końca walką swoich pododdziałów. Po nadejściu odwodowych kompanii II/ 64 pułku piechoty odzyskano Nachów i zmuszono Sowietów do odwrotu[11].
W ciągu sześciu tygodni walk stawiał opór na kolejnych rubieżach opóźniania[12]. 30 lipca przemęczony i zdziesiątkowany pułk dotarł do twierdzy brzeskiej. 1 sierpnia skierowano pomorskie bataliony do obrony zachodniego brzegu Bugu, w rejonie linii kolejowej i stacji Terespol[13]. 5 sierpnia 64 pułk piechoty został wyparty ze swoich pozycji. W tym samym czasie Armia Czerwona osiągała Ostrołękę, Małkinię, Sokołów Podlaski i Janów[12].
Pułk w Bitwie Warszawskiej
6 sierpnia Naczelny Wódz, marszałek Józef Piłsudski podjął decyzję o przeprowadzeniu zwrotu zaczepnego znad Wieprza i stoczenia walnej bitwy na przedpolach Warszawy. W tym celu rozpoczęto koncentrację jednostek, które miały wejść w skład grupy uderzeniowej, a także przegrupowywano oddziały mające bronić samej Warszawy i osłaniać tę obronę od północy. 16 Dywizja Piechoty przeznaczona została do grupy uderzeniowej[14]. 64 pułk piechoty został wycofany z frontu i przewieziony koleją do Łukowa. Potem marszem pieszym przybył do rejonu koncentracji i rozlokował się Mejznerzynie. Tu odpoczywał i pobierał zaopatrzenie[12].
Rano 16 sierpnia ruszyła polska ofensywa znad Wieprza. 64 pułk piechoty otrzymał zadanie opanować Żelechów i dalej wyjść na główną oś zaopatrzeniową Armii Czerwonej Warszawa–Siedlce. Zaskoczony przeciwnik nie stawiał większego oporu. Po wykonaniu zadania bliższego, 19 sierpnia wkroczono do Węgrowa i opanowano Czyżew. Będąc permanentnym w pościgu przez Wysokie Mazowieckie do Łomży i w rejonie Jedwabna dotarł do granicy z Prusami Wschodnimi. W ciągu dziewięciu dni żołnierze przebyli przeszło dwieście pięćdziesiąt kilometrów. Wzięto do niewoli setki jeńców i dużo sprzętu wojskowego[15].
Pułk w ofensywie jesiennej
Do 4 września pułk odpoczywał, początkowo w Łomży, a później w Ostrołęce[16]. Następnie transportem kolejowym został przewieziony przewieziony do Białej Podlaskiej i skąd w składzie 16 Dywizji Piechoty wyruszył na front. 10 września walczył o Małoryty, a trzy dni później zdobył Borki. W związku z nowym zadaniem dla 16 Dywizji Piechoty, 64 pułk piechoty otrzymał zadanie nacierać na pomocniczym kierunku uderzenia wzdłuż szosy Mokrany–Dywin[17]. W tym celu utworzona została Grupa kpt. Ludwika Bociańskiego w składzie I/64 pp, III/64 pp, kompania szturmowa IV batalionu i bateria artylerii. 14 września opanowano Borysówkę, Osę i Kletyszcze. Wieczorem „strzelcy grudziądzcy” podeszli Dywin. Na tym kierunku kanału Dniepr—Bug broniły sowieckie 505. i 507. pułki strzelców. Po przygotowaniu ogniowym i kilkugodzinnej walce pododdziały grupy dowódcy 64 pułku opanowały miasteczko. W ciągu nocy z powodzeniem odpierano kontrataki czerwonoarmistów. Również 16 września toczono ciężkie walki o Dywin. Dochodziło do starć „na bagnety”[18]. Dzięki umiejętnemu manewrowi i nocnemu natarciu cztery sowieckie pułki zostały wyparte i częściowo rozbite, a 14 września – dzień samodzielnego, chlubnego boju o Dywin stał się datą święta pułkowego[19]. Po tygodniu pułk wznowił natarcie przełamując linie słabej obrony nieprzyjacielskiej i 13 października marszem ubezpieczonym dotarł do rejonu Nieświeża. Tutaj zakończył swój szlak bojowy[20]. W strefie przyfrontowej pozostawał jeszcze miesiąc. Najpierw pełnił służbę patrolową w rejonie Baranowicz, a potem Wołkowyska. 22 listopada został załadowany na transporty kolejowe i powrócił do swoich koszar w Grudziądzu[19].
Bilans walk
W czasie walk pułk wziął 1500 jeńców, zdobył 2 działa, 1 samolot, 8 ciężkich karabinów maszynowych, 1 łódź pancerną, 2000 karabinów ręcznych, 300 koni, 1000 wozów i podwód, 40 aparatów telefonicznych oraz duże ilości innego sprzętu wojennego i amunicji. Za męstwo i zasługi odznaczono 34 żołnierzy pułku Orderem Virtuti Militari, a 92 Krzyżem Walecznych[21]. Na polu chwały pułk stracił 5 oficerów oraz 138 podoficerów i szeregowych. Co najmniej tyle samo żołnierzy umarło w szpitalach wskutek odniesionych ran, chorób zakaźnych, szczególnie w niewoli, albo przepadło bez wieści[19].
Mapy walk pułku
Kawalerowie Virtuti Militari
![Order Virtuti Militari](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Order_Virtuti_Militari_Krzy%C5%BC_Srebrny.svg/25px-Order_Virtuti_Militari_Krzy%C5%BC_Srebrny.svg.png)
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918–1920[22][23][uwaga 1] | ||
---|---|---|
chor. Alfons Adrjan** nr 4652 | sierż. Marian Bardoński* nr 2444 | ppor. Paweł Błaszkowski* nr 2391 |
kpt. Ludwik Bociański* nr 1560 | sierż. Jan Brocki* nr 2479 | pchor. Wincenty Bryzgalski* nr 2477 |
ppor. Alojzy Bunk* nr 1914 | kpt. Bolesław Bronisław Duch* nr 2333 | plut. san. Leon Gracz* nr 2445 |
por. Roman Hawranke* nr 2399 | sierż. Władysław Kosmowski* nr 2450 | sierż. sztab. Franciszek Krakowski** nr 4650 |
st. szer. Tadeusz Kresimon** nr 4674 | ś.p. sierż. Stanisław Kurowski* nr 2849 | sierż. Józef Kwapisz* nr 5285 |
chor. Izydor Kwella* nr 2478 | ś.p. ppor. Józef Lech* nr 2848 | sierż. Adam Lubecki** nr 4677 |
sierż. Michał Łuczak* nr 1535 | ś.p. sierż. Józef Łyskowski* nr 2841 | sierż. Leon Magnuszewski nr 4740 |
chor. Franciszek Malcherczyk* nr 2448 | sierż. Bolesław Marchlewicz* nr 2480 | ppor. Kazimierz Neumann** nr 4653 |
pchor. Artur Ostapowicz* nr 2440 | ś.p. ppor. Bernard Prabucki* nr 2745 | sierż. Eugeniusz Smardzewski* nr 2437 |
sierż. Anastazy Stepka* nr 530 | sierż. Franciszek Świtała* nr 2475 | kpr. Józef Szramka* nr 1863 |
por. Rudolf Szturc* nr 2393 | ppor. Ludwik Urbański* nr 2396 | st. szer. Szczepan Urbański** nr 4678 |
ś.p. sierż. Franciszek Ziółkowski* nr 1058 |
Ponadto 26 oficerów i 66 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych[27][22].
Pułk w okresie pokoju
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Marsza%C5%82ek_J%C3%B3zef_Pi%C5%82sudski_w_64_Grudz%C4%85dzkim_Pu%C5%82ku_Piechoty_%2822-416%29.jpg/640px-Marsza%C5%82ek_J%C3%B3zef_Pi%C5%82sudski_w_64_Grudz%C4%85dzkim_Pu%C5%82ku_Piechoty_%2822-416%29.jpg)
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/16_DP_w_1938.jpg/640px-16_DP_w_1938.jpg)
22 listopada 1920, po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, pułk powrócił do garnizonu Grudziądz[28] na terenie Okręgu Korpusu Nr VIII. Wchodził w skład 16 Dywizji Piechoty[29].
19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 14 września, jako datę święta pułkowego[30].
1 lipca 1938 roku Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał 64 pułkowi pułkowi nazwę „64 Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich”[31].
Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 64 pułk piechoty zaliczony został do typu II pułków piechoty (tzw. wzmocnionych). W każdym roku otrzymywał około 845 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 68 oficerów oraz 1900 podoficerów i szeregowców. Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny, w okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku „normalnego” (typ I) o ok. 400–700 żołnierzy[32].
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[33][uwaga 2] | |
---|---|
Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko |
Dowództwo | |
dowódca pułku | ppłk dypl. Bolesław Ciechanowski |
I zastępca dowódcy | ppłk Tadeusz Knopp |
adiutant pułku | kpt. Adam Długosz |
starszy lekarz | mjr dr Franciszek Gródecki |
młodszy lekarz | ppor. lek. Józef Ruszkowski |
II z-ca dowódcy (kwatermistrz) | mjr Ludwik Karaffa-Korbut |
oficer mobilizacyjny | kpt. adm. (piech.) Kazimierz Jan Bazielich |
z-ca oficera mobilizacyjnego | kpt. adm. (piech.) Zygmunt Sterz |
oficer administracyjno-materiałowy | kpt. adm. (piech.) Zygmunt Grząślewicz |
oficer gospodarczy | por. int. Rudolf Wacław Marian Hołdun |
oficer żywnościowy | vacat |
oficer taborowy[uwaga 3] | kpt. tab. Eustachiusz Rokicki |
kapelmistrz | kpt. adm. (kapelm.) Stanisław Szpulecki |
dowódca plutonu łączności | por. Aleksander Rafał Ruczka |
dowódca plutonu pionierów | por. Stanisław Moder |
dowódca plutonu artylerii piechoty | kpt. Franciszek Orłowicz |
dowódca plutonu ppanc. | por. Jan Nowakowski |
dowódca oddziału zwiadu | ppor. Bronisław Jan Murszewski |
I batalion | |
dowódca batalionu | mjr Aleksander Rewerowski |
dowódca 1 kompanii | kpt. Józef Bolesław Buczyński |
dowódca plutonu | ppor. Józef Kieraszewicz |
dowódca 2 kompanii | por. Karol Kobyłko |
dowódca plutonu | ppor. Eugeniusz Antoni Podgórski |
dowódca plutonu | ppor. Alfons Lamkowski |
dowódca 3 kompanii | por. Edward Krawczyk |
dowódca plutonu | por. Antoni Milewski |
dowódca plutonu | ppor. Mieczysław Marian Żebracki |
dowódca plutonu | ppor. Wacław Laube |
dowódca 1 kompanii km | mjr Jan Zagłoba-Smoleński |
dowódca plutonu | por. Maksymilian Jarzemski |
dowódca plutonu | por. Włodzimierz Jaszczuk |
dowódca plutonu | ppor. Edward Kosmala |
II batalion | |
dowódca batalionu | mjr Wincenty Zarembski |
dowódca 4 kompanii | kpt. Mieczysław Lucjan Niemierko |
dowódca plutonu | por. Stanisław Franciszek Kopiec |
dowódca plutonu | ppor. Stanisław Pawluczyk |
dowódca 5 kompanii | p.o. por. Franciszek Kopczyński |
dowódca plutonu | ppor. Zdzisław Feliks Hecold |
dowódca 6 kompanii | kpt. Mikołaj Babenko |
dowódca plutonu | por. Eligiusz Apolinary Kawczvński |
dowódca plutonu | ppor. Józef Maria Kovář |
dowódca 2 kompanii km | kpt. Jan Maczuba |
dowódca plutonu | ppor. Zygmunt Kostrzewski |
III batalion | |
dowódca batalionu | mjr Stanisław Henryk Józef Kamiński |
dowódca 7 kompanii | vacat |
dowódca plutonu | ppor. Stefan Tymoteusz Załuska |
dowódca 8 kompanii | kpt. Czesław Konarzewski |
dowódca plutonu | por. Władysław Rutyna |
dowódca 9 kompanii | kpt. Piotr Przybylski |
dowódca plutonu | ppor. Czesław Pokusa |
dowódca 3 kompanii km | kpt. Stanisław VI Stankiewicz |
dowódca plutonu | por. Antoni Czaja |
na kursie | |
na kursie | kpt. Józef II Kossecki |
por. Tadeusz Galler | |
64 obwód przysposobienia wojskowego „Grudziądz” | |
kmdt obwodowy PW | kpt. adm. (piech.) Henryk Feliks Józef Praski |
kmdt miejski PW Grudziądz | kpt. piech. Robert Antoni Bałowski |
kmdt powiatowy PW Grudziądz | kpt. adm. (piech.) Kosmowski Władysław |
64 pp w kampanii wrześniowej
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Armia_pomorze_1939.png/640px-Armia_pomorze_1939.png)
Mobilizacja
64 pułk piechoty rozpoczął mobilizację alarmową w grupie niebieskiej 23 sierpnia 1939 roku. Zmobilizował swoje własne pododdziały oraz dywizyjną 83 kompanię kolarzy. W II rzucie mobilizacji powszechnej mobilizował Ośrodek Zapasowy 16 DP w Radomiu[35].
Działania bojowe pułku
Udział w bitwie nad Osą
Po przeprowadzeniu mobilizacji 64 pułk piechoty wymaszerował w rejon Gruty, Jasiewa, Orla i Słupa. W tym rejonie zgrywał pododdziały oraz przystąpił do budowy linii obronnych. Od 29 i 30 sierpnia zajął stanowiska na odcinku "Grupa" broniąc południowego brzegu rzeki Osy, od miejscowości Rogoźno-Zamek do wsi Święte oraz miał zadanie blokować szosę z Prus Wschodnich biegnącej do Gruty i Mełna. I batalion zajął przedmoście na północnym brzegu Osy w oparciu o wzgórza, w tym wzg. 98. III batalion w II rzucie na południowym brzegu Osy, II batalion w odwodzie[36]. W kampanii wrześniowej 1939 walczył w składzie macierzystej 16 Dywizji Piechoty[37], która z kolei wchodziła w skład Grupy Operacyjnej „Wschód” Armii „Pomorze”. Po przekroczeniu granicy przez oddziały niemieckiej 228 DP wraz z I batalionem 10 pułku pancernego przy wsparciu artylerii, 1 września o godz. 10 wykonały natarcie na I batalion 64 pułku strzelców murmańskich. Niemiecki atak odrzucono niszcząc ogniem armat ppanc. i piechoty 9 czołgów. Następne niemieckie natarcie o godz. 15 zostało ponownie odparte ze stratą 5 czołgów niemieckich. Na lewo od pozycji 64 pułku, niemiecka 21 Dywizja Piechoty z czołgami zdobyła przyczółek na rzece Osa. Dalsze niemieckie natarcie z tego kierunku zostało zatrzymane przez pozostałą część kompanii ppanc. 64 pp i dywizjon I/16 pal zniszczono wspólnie kolejne 9 czołgów wroga. Na niemiecki przyczółek dokonały kontrataku polskie II i III bataliony wypierając wroga ze strefy obronnej pułku. W efekcie tych bojów pododdziały pułku poniosły duże straty osobowe ok. 400 żołnierzy poległych, rannych i zaginionych, w tym aż połowa z I batalionu. Wśród rannych byli dowódca pułku i dowódca II batalionu. 2 września 1939 roku ewakuowano I batalion z brzegu północnego, zajął wraz z II batalionem pozycje obronne od wsi Annowo, poprzez Grutę i wzg. 104. Batalion III wspierał na lewym skrzydle 65 pułk piechoty w walce z niemiecką 21 DP. Pozostałe siły pułku toczyły bój z nacierającą niemiecką 228 DP. W trakcie zaciętych walk siły główne pułku spychane były z linii obrony. III batalion był wyparty w walce z zajmowanych pozycji na lewo od odcinka 64 pomorskiego pułku, w kierunku do głównego ugrupowania jednostki. W walce zaznaczyła się przewaga wroga w artylerii, broni pancernej i w lotnictwie[38]. W godzinach popołudniowych 64 pp wraz z bratnim 66 pp zostały odrzucone za tor kolejowy linii Jabłonowo-Grudziądz w rejonie Mełna. Wykazujący objawy wyczerpania walką 64 pp cofał się coraz bardziej chaotycznie, zostały w porę zluzowane przez pododdziały 4 Dywizja Piechoty. Przeszedł do II rzutu Grupy Operacyjnej "Wschód". Pułk został rozmieszczony na odpoczynek w dworze w Szumiłowie i w majątku Gołębiewko. Z koszar w Grudziądzu przybyły uzupełnienia stanu osobowego oraz zaopatrzenie. 3 września 64 pułk odpoczywał, a w godzinach przedwieczornych zajął obronę w rejonie Osieczek, Jaworze w pobliżu Wąbrzeźna.
Odwrót
Z uwagi na zarządzony odwrót 4/5 września strzelcy murmańscy przemaszerowali przez Golub Dobrzyń i most na Drwęcy do lasów na południe od miasta. Następną noc forsownym marszem pułk przeszedł przez Czernikowo do Osieka. Koleją noc 6/7 września poprzez Bobrowniki 64 pułk osiągnął Włocławek, a po przeprawieniu się po moście przez Wisłę, 7 września po południu doszedł do lasów w okolicach Kowala. Na tym obszarze skoncentrowała się 16 DP. Wraz z nią nocą 7/8 września pułk dotarł do Gostynina i po kolejnym odpoczynku osiągnął Trąbki. Dalej pomaszerował do Żychlina docierając tam 9 września po południu. W tym rejonie po marszach 64 pp zajął obronę frontem na południe, bez styczności z nieprzyjacielem pozostał w obronie także 10 września[39].
Udział w bitwie nad Bzurą
Nocą 10/11 września pułk wraz macierzystą 16 DP podjął marsz w kierunku Bzury szosą Kutno-Łowicz, ok. godz.11 osiągnął miejscowość Zduny. Rozpoznanie ustaliło, iż Łowicz zajęty jest przez wojska niemieckie. 11 września 1939 r. o 15:00 pułk wsparty ogniem artylerii 16 pułku artylerii lekkiej i 16 dywizjonu artylerii ciężkiej, przystąpił do ataku na Łowicz, przekroczył Bzurę mając w I rzucie natarcia I i II batalion, wspartych ogniem odpowiednio I i II dywizjonów 16 pal. W godzinach wieczornych do walk o miasto wprowadzono II rzutowy III batalion oraz wsparł częścią swych pododdziałów 65 pułk piechoty. Po nocnych walkach z niemieckim 102 pp z 24 DP 64 pp zdobył miasto. Wróg stracił 390 zabitych i 1017 rannych, a także wiele sprzętu, broni i pojazdów. Własne straty to ok. 120 poległych i 190 rannych żołnierzy pułku. Z porzuconych na dworcu w Łowiczu polskich transportów kolejowych uzupełniono wyposażenie, amunicję i żywność. O świcie następnego dnia pułk ruszył w pościg za wrogiem, obsadzając linię Łowicz Poduchowny – las Szwaby – Placencja. 64 pułk piechoty trwał w obronie bez styczności z wrogiem cały dzień 12 września. Nocą 12/13 września pułk wycofano ze zdobytego przedmościa i skierowano do obrony północnego brzegu Bzury, na odcinek od Łowicza do Otulic. Łowicz w godzinach popołudniowych 13 września został zajęty przez oddziały niemieckiej 18 DP. O godz. 8.00 14 września 64 Pomorski pułk strzelców murmańskich przy słabszym wsparciu dwóch dywizjonów armat 16 pal, pod silnym ogniem niemieckiej artylerii ponownie przeprowadził atak na linie obronne wroga w Łowiczu. Pomimo kontrataków wojsk niemieckich pułk w zaciętych walkach przy szalejących pożarach i obracanej w gruzy zabudowie miasta zdobył jego większą część. Dalsze natarcie w ogniu niemieckiej artylerii i broni maszynowej zostało zatrzymane, do walki został wprowadzony bratni 65 pułk piechoty, ale i jego natarcie zostało zatrzymane. Silne kontrataki wojsk niemieckich przy wsparciu artylerii i uzyskana przewaga, po wprowadzeniu do walki czterech pułków piechoty, spychało polskich piechurów w kierunku rynku i rzeki Bzury. Po godz. 21 na rozkaz dowództwa dywizji pomorscy piechurzy wycofali się z miasta, zajmując ponownie obronę na północnym brzegu Bzury na odcinku od Zabostowa do linii kolejowej Łowicz-Kutno. Ze względu na wielkie straty, pułk liczył niespełna 1000 żołnierzy. Od świtu 15 września artyleria niemiecka z XI Korpusu Armijnego i 18 DP prowadziła ostrzał pozycji obronnych pułku, a o godz. 10.00 jeden z niemieckich pułków sforsował rzekę Bzurę i wdarł się w obronę pułku, kontratak na bagnety wyrzucił pododdziały wroga za rzekę. Przez cały dzień nieprzyjaciel ponawiał próby sforsowania rzeki, ale w ogniu polskiej artylerii i broni maszynowej oraz kontrataków strzelców 64 pułku był wypierany za Bzurę[40]. 16 września pułk z Grudziądza w dalszym ciągu bronił powierzonego odcinka będąc ostrzeliwany ogniem broni piechoty, artylerii, czołgów zza Bzury oraz atakowany przez lotnictwo niemieckie. Pułk poniósł dalsze krwawe straty, a także utracił wiele broni i sprzętu.
Nocą 16/17 września na rozkaz dowództwa 16 DP pułk wycofał się i oderwał od nieprzyjaciela, rano dotarł do wsi i dworu w Czerniewie. W trakcie odpoczynku był atakowany przez lotnictwo wroga. W tym rejonie 17 września stoczył bój z pododdziałem niemieckiego 2 pułku pancernego 1 Dywizji Pancernej, w jego efekcie stracił wszystkie posiadane działka ppanc. większość ckm, poległo 50 żołnierzy, a ok. 50 zostało rannych. Zniszczono 3 czołgi, a niemiecki pododdział wycofał się. Po dalszym marszu pułk dotarł do Kiernozi wraz z resztą 16 DP. W tym rejonie ponownie starł się z pancernym pododdziałem wroga, przeszedł do obrony wraz z resztą dywizji, w dalszym ciągu był atakowany przez lotnictwo nieprzyjaciela. Nocnym marszem na przełaj dotarł nad ranem 18 września do rejonu Iłowa i zajął las Brzeziny, zlikwidowano tabor pułkowy. W godzinach popołudniowych resztki pułku pomaszerowały do rejonu wsi Budy Stare nad Bzurą, z uwagi na całkowite okrążenie wojsk polskich zniszczono kancelarię pułku. W lesie w pobliżu Białej Góry, resztki pułku przystąpiły do ataku w na linie niemieckie broniące kierunku do Puszczy Kampinoskiej. Zgrupowanie 16 DP zostało objęte nawałą artylerii. Większość żołnierzy poległa lub została ranna. Z pozostałych utworzono grupę uderzeniową wspólną dla resztek dywizji, która 19 września szturmem dotarła do Puszczy Kampinoskiej. Tocząc po drodze potyczki do Warszawy doszła tylko grupka 31 żołnierzy z dowódcą dywizji i dowódcą 64 pułku[41].
Walki oddziałów II rzutu mobilizacyjnego 64 pp
Oddział Zbierania Nadwyżek 64 Ppsm, wraz z częścią zapasów umundurowania, broni i wyposażenia pod dowództwem mjr. Ludwika Karaffa-Korbut odjechał transportem kolejowym do Ośrodka Zapasowego 16 DP w Radomiu, w dniu 29 sierpnia 1939 roku. Część kadry dowódczej pułku formowała dowództwo OZ 16 DP. Z uwagi na zagrożenie tego regionu kraju, z powodu przełamania linii obrony Armii „Łódź” i Armii „Kraków”, sformowano w dniu 3 września z zasobów OZ 16 DP pułk zbiorczy pod dowództwem zastępcy dowódcy ośrodka ppłk. Tadeusza Knoppa. Pułk liczył ponad 3 000 żołnierzy. Z kadry i rezerwistów 64 pułku, od 30 sierpnia do 3 września we wsi Stara Wola Gołębiowska sformowano batalion bojowy pod dowództwem mjr. Ludwika Karaffa-Korbut. Batalion otrzymał jako uzupełnienie posiadanej nielicznej broni strzeleckiej nową fabrycznie broń z Fabryki Broni w Radomiu oraz granaty z magazynów innych fabryk. Z rozbitego transportu uzyskano nowe 4 ckm z amunicją. Natomiast umundurowanie było niekompletne lub starych wzorów, które przywieziono ze sobą lub pozyskano z magazynów 72 pp w Radomiu. Brakowało kuchni polowych, taborów, środków łączności[42]. Nadmienić należy, że łącznie z oddziałami nadwyżek wszystkich trzech pułków piechoty 16 DP, na miejscu w Radomiu zmobilizowano ponad 1000 rezerwistów. Łączny stan OZ 16 DP wynosił 518 oficerów i podchorążych i ok. 3800 szeregowych[43]. Pozostała część żołnierzy OZ 16 DP dla której nie wystarczyło broni i mundurów w liczbie ok. 1 000 pod dowództwem kpt. Zygmunta Sterza i por. Bolesława Firyna, nocą 6/7 września lub 8 września pomaszerowała pieszo do Kowla.
W okresie organizacji pułku ppłk Tadeusz Knopp z własnej inicjatywy nawiązał kontakt z Główną Składnicą Uzbrojenia nr 2 w Stawach k/Dęblina i uzyskał dla pułku; 24 ckm i 6 armat ppanc. oraz spory zapas amunicji[44]. W dniu 5 września I (64 pp) batalion piechoty, improwizowanego pułku piechoty OZ 16 DP ppłk. Tadeusza Knoppa został przewieziony transportem kolejowym do Skarżyska Kamiennego i zajął obronę w rejonie od Kajetanowa do Klonowa, po lewej stronie szosy Kielce-Skarżysko. Na miejscu budował zawały leśne i inne przeszkody terenowe. Od 6 września batalion toczył walki z podjazdami pancernymi wroga, a następnie z oddziałami niemieckiej 2 Dywizji Lekkiej. Ok. godz. 17.00 batalion wykonał kontratak na piechotę zmotoryzowaną 2 D Lek., która przełamała obronę kompanii pionierów w rejonie wsi Brzezinki-Barcze. Ponawiane kontrataki załamały się w ogniu niemieckiej broni maszynowej na skraju lasu. W czasie tych walk z batalionu zdezerterowali wszyscy żołnierze narodowości niemieckiej. Po ustaniu walk pododdziały batalionu zbierały się do świtu 7 września w lesie, za swoimi wcześniejszymi liniami obrony. Od batalionu odłączyła się ok. 100 osobowa grupa pod dowództwem sierż. pchor. M. Lutomierskiego wycofała się samotnie w kierunku Wisły i przez Puławy do Lublina[45]. 7 września batalion mjr. Ludwika Karaffa-Korbuta wykonał marsz w kierunku Suchedniowa został skierowany do odwodu Podgrupy „Radom” ppłk dypl. B. Kowalczewskiego zajmując las w pobliżu miejscowości Ostojów. Pozostające w I linii obrony oddziały polskie załamały ok. godz. 15 natarcie 2 D Lek., na rozkaz ppłk. Bronisława Kowalczewskiego batalion 64 pp wykonał kontratak odrzucając na pozycje wyjściowe oddziały niemieckie. Ponowne niemieckie natarcie o godz. 16. 30 zostało zatrzymane, a kompania z batalionu 64 pp wykonała kolejny kontratak ze wsparciem artyleryjskim baterii 2/12 pal i 7/55 pal, zaskakując i odrzucając ponownie natarcie niemieckie. Na rozkaz gen. bryg. G. Paszkiewicza podgrupa ppłk Kowalczewskiego wraz z batalionem mjr. Ludwika Karaffa-Korbuta wycofała się za rzekę Kamienną w rejon miejscowości Parszów, pozostawiając jako osłonę odwrotu elementy kompanii ckm[46]. Nocą 7/8 września resztki pułku ppłk Knoppa wykonały marsz nocny z Parszowa do lasów w rejonie Ostrożanki w trakcie tego marszu dywersanci zastrzelili jednego oficera i ciężko ranili dowódcę batalionu mjr. Ludwika Karaffa-Korbuta, który wkrótce zmarł. 8 września z resztek pułku OZ 16 DP utworzono batalion zbiorczy. Batalion zbiorczy ppłk. Tadeusza Knoppa stoczył potyczki z jednostkami 2 DLek. w rejonie leśnictwa Jasieniec. Nocą 8/9 września batalion podjął marsz w kierunku Iłży. W rejonie wsi Stare Maziarze poruszający się na czele kolumny 12 DP batalion związał się walką z zagradzającymi drogę oddziałami niemieckimi, w trakcie walk nocnych do świtu strzelcy z Pomorza wystrzelali całą amunicję. O świcie 9 września batalion rozproszył się i przestał istnieć jako zwarta jednostka[47].
- Obsada batalionu bojowego I (64 pp) w składzie improwizowanego pułku OZ 16 DP[48]
- dowódca batalionu - mjr Ludwik Karaffa-Korbut
- adiutant batalionu - ppor. rez. Konrad Jarzyński
- dowódca 1 kompanii strzeleckiej - ppor. Alfons Lamkowski
- dowódca 2 kompanii strzeleckiej - ppor. rez. Murszewski
- dowódca 3 kompanii strzeleckiej - por. Antoni Milewski
- dowódca kompanii ckm - por. Antoni Czaja
- dowódca kompanii pionierów - por. rez. Mieczysław Dubieszko
- dowódca plutonu ppanc. -st. sierż. Grabowski
Za kampanię został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari nr 13278[49][50].
Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[51] | |
---|---|
Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko |
Dowództwo | |
dowódca pułku | ppłk dypl. Bolesław Ciechanowski 1 IX 1939 ranny |
mjr Aleksander Rewerowski | |
I adiutant | kpt. Stanisław Stankiewicz |
II adiutant | kpt. Adam Długosz |
oficer informacyjny | kpt. Mieczysław Lucjan Niemirko |
oficer łączności | por. Aleksander Rafał Ruczko |
kwatermistrz | kpt. Franciszek Orłowicz |
oficer płatnik– | por. Hołdan |
oficer żywnościowy | chor. Adam Cichaczewski |
naczelny lekarz | mjr dr Franciszek Grodecki |
I batalion | |
dowódca I batalionu | mjr Aleksander Rewerowski |
kpt. Mikołaj Babenko | |
adiutant batalionu | ppor. Józef Kieraszkiewicz |
dowódca 1 kompanii strzeleckiej | kpt. Mikołaj Babenko |
dowódca 2 kompanii strzeleckiej | por. Karol Kobyłko |
dowódca 3 kompanii strzeleckiej | por. Edward Krawczyk |
dowódca 1 kompanii ckm | por. Włodzimierz Jaszczuk |
II batalion | |
dowódca II batalionu | mjr Tadeusz Dąbrowski |
adiutant batalionu | ppor. Witold Bielicki |
dowódca 4 kompanii strzeleckiej | ppor. rez. Paweł Marcin Wróblewski |
dowódca 5 kompanii strzeleckiej | por. Eligiusz Apolinary Kawczyński |
dowódca 6 kompanii strzeleckiej | por. Władysław Rutyna |
dowódca 2 kompanii ckm | ppor. Tomasz Goryński |
III batalion | |
dowódca III batalionu | mjr Stanisław Henryk Józef Kamiński |
dowódca 7 kompanii strzeleckiej | kpt. Józef Kremky |
dowódca 8 kompanii strzeleckiej | kpt. Tadeusz Miedzianowski |
dowódca 9 kompanii strzeleckiej | por. Aleksander Semrau |
dowódca 3 kompanii ckm | por. Stefan Jaszewski |
Pododdziały specjalne | |
dowódca kompanii przeciwpancernej | por. Jan Nowakowski |
dowódca plutonu artylerii piechoty | kpt. Czesław Konarzewski |
dowódca plutonu łączności | NN |
dowódca kompanii zwiadu | por. Stanisław Franciszek Kopeć |
dowódca plutonu pionierów | por. Stanisław Mader |
dowódca plutonu przeciwgazowego | por. Alojzy Kuta |
Symbole pułku
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Miniatura_sztandaru_64_pp_-_Muzeum_WP.jpg/640px-Miniatura_sztandaru_64_pp_-_Muzeum_WP.jpg)
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Odznaka_64_pu%C5%82ku_piechoty_%28-1929%29_na_ramieniu.jpg/320px-Odznaka_64_pu%C5%82ku_piechoty_%28-1929%29_na_ramieniu.jpg)
- Sztandar
W niedzielę 22 września 1929 roku, w Grudziądzu, w ramach obchodów X-lecia 16 Pomorskiej DP, gen. dyw. Mieczysław Norwid-Neugebauer wręczył dowódcy pułku chorągiew ufundowaną przez społeczeństwo miasta Grudziądza oraz powiatów: grudziądzkiego i świeckiego[37]. Chorągiew wykonana została zgodnie z wzorem określonym w Ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 roku o godle i barwach Rzeczypospolitej Polskiej[52], a 5 listopada 1929 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór lewej strony płachty chorągwi 64 pp[53]. Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[54].
- Odznaka pamiątkowa
Zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 15, poz. 177 z 6 czerwca 1928 roku. Odznaka ma kształt krzyża maltańskiego, którego ramiona pokryte są białą emalią. W centrum nałożony jest czerwony orzeł malborski. Znad prawego skrzydła wznosi się ramię dzierżące miecz – herb dawnego województwa malborskiego. Między ramionami krzyża cztery promienie zakończone kulkami. Oficerska – dwuczęściowa, wykonana w srebrze, złocona i emaliowana. Wymiary: 36x36 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk – Warszawa[28].
Strzelcy murmańscy
Dowódcy pułku[55] | ||
---|---|---|
Stopień imię i nazwisko | Okres pełnienia służby | Kolejne stanowisko |
kpt. Ludwik Bociański | 21 VII 1919 − 28 X 1921 | |
ppłk/płk Franciszek Kristinus | od X 1921[56] | |
ppłk SG Bohdan Hulewicz | 1926 −1928 | |
płk Albin Skroczyński | II 1928 − 1936 | |
ppłk dypl. piech. dr Ignacy Izdebski | 1936 − 1937 | |
ppłk dypl. piech. Bolesław Ciechanowski | 1938 − 1 IX 1939 | ranny |
mjr piech. Aleksander Rewerowski | 1 − 22 IX 1939 | niemiecka niewola |
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 I zastępca dowódcy) | ||
ppłk piech. Aleksander Naganowski | 1921 – VII 1922 | zastępca dowódcy 65 pp |
ppłk piech. Alfred Jan Antoni Vogel | VII 1922 – 1924 | |
ppłk piech. Tomasz Mazurkiewicz | 22 V 1925 − 29 XI 1927 | dowódca 68 pp |
ppłk piech. Karol Matzenauer | 26 IV 1928 − 1930 | komendant miasta Toruń |
ppłk dypl. piech. Franciszek Tomsa-Zapolski | IX 1931[57] − IX 1932[58] | Sztab Główny |
ppłk dypl. piech. dr Ignacy Izdebski | IX 1932[58] − 1936 | dowódca pułku |
ppłk dypl. piech. Marian Zdon | 1936 – 1937[59] | |
ppłk piech. Tadeusz Knopp | IV 1938 − 1939 | |
mjr piech. Ludwik Karaffa-Korbut (II zastępca) | do 1939 |
Żołnierze 64 pułku piechoty – ofiary zbrodni katyńskiej
Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[60] oraz Muzeum Katyńskie[61][uwaga 4][uwaga 5].
Nazwisko i imię | stopień | zawód | miejsce pracy przed mobilizacją | zamordowany |
---|---|---|---|---|
Arentowicz Kazimierz Henryk | ppor. rez. | nauczyciel | Szkoła Powszechna nr 8 w Grudziądzu | Charków |
Budzyński Bolesław | ppor. rez. | nauczyciel | szkoła w Książu k. Śremu | Charków |
Charków Piotr Jan | ppor. rez. | nauczyciel | szkoła w Przychodźcu | Katyń |
Chojnacki Stanisław | por. rez | ULK | ||
Ciechanowski Bolesław | ppłk dypl. | żołnierz zawodowy | dowódca 64 pp | BLK |
Czecholiński Feliks | ppor. rez. | technik maszynowy | Charków | |
Czerski Wojciech | ppor. rez. | marynarz | m/s „Lewant” | Charków |
Dąbrowski Tadeusz[64] | major | żołnierz zawodowy | dca Kursu podchorążych15 DP; dowódca II/64 pp (IX) | Charków |
Janiak Antoni[65] | podporucznik | żołnierz zawodowy | ? | Charków |
Kilian Józef | ppor. rez. | prawnik, mgr | Charków | |
Kozakiewicz Józef | ppor. rez. | nauczyciel | kier. Szkoły w Jarcewie | Katyń |
Letniański-Łypa Włodzimierz | ppor. rez. | prawnik | praktyka w Sandomierzu | Katyń |
Lewandowski Włodzimierz[66] | ppor. rez. | historyk, dr | (e) | Charków |
Lubański Karol Antoni | sierż. pchor. rez. | Charków | ||
Patenkiewicz Adam | ppor. rez. | nauczyciel | szkoła w Legbądzie | Katyń |
Pietrzykowski Stanisław | ppor. rez. | nauczyciel | Szkoła Powszechna w Czersku | Katyń |
Piotrowicz Michał | por. rez. | buchalter | Fabryka „Unia” w Grudziądzu | Katyń |
Szul Edward Aleksander | ppor. rez. | absolwent WSH | urząd skarbowy | Katyń |
Tuchlin Leonard | ppor. rez. | nauczyciel | Rada Portu w Gdyni | Katyń |
Tylewicz Jan | ppor. rez. | nauczyciel | szkoła zawodowa w Grudziądzu | Katyń |
Upamiętnienie
Tradycje pułku kultywowała po wojnie 16 Pomorsko-Warmińska Brygada Zmechanizowana im. Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Koniecpolskiego, rozwiązana z końcem 2008 r.
Uwagi
- Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[34].
- Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
- Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[63] .
Przypisy
Bibliografia
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.