From Wikipedia, the free encyclopedia
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
Europese Unie ![]() | |||
| |||
Basisgegaevens | |||
Officieel taal | De drei wèrktaole (Ingels, Duits en Frans), de 21 euvereg officieel taole vaan de Europese Unie (boe-oonder Nederlands) en mie es 60 minderheids- en streektaole erkènd door 't Europees Handves (boe-oonder Limbörgs) | ||
Huidsjtad | Breusel (de-facto de hoofstad), officieel ouch Straotsbörg en Luxembörg | ||
Sjtaotsvörm | supranationaol staoteverboond vaan gelieksoortege democratieë | ||
Sjtaotshoof | President vaan d'n Europese Raod: Charles Michel | ||
President vaan de Europees Kemissie | Ursula von der Leyen | ||
[[{{{titelhoofregering1}}}]] | {{{naomhoofregering1}}} | ||
[[{{{titelhoofregering2}}}]] | {{{naomhoofregering2}}} | ||
[[{{{titelhoofregering3}}}]] | {{{naomhoofregering3}}} | ||
Religie | Christelek (69,6%) (Katheliek 44,5%, Ortedox 10,2%, Prottestant 9,9% en euverege Christene 5,0%); atheïs/agnos/gein relizjie (26,3%); Mohammedaon (2,1%); Boeddhis (0,6%); Juuds (0,2%); Aander religie (1,2%) | ||
Opperflaakde – % water |
4.475.757 km² 3,08% | ||
Inwoeners – Deechde: |
447,7 miljoen (2020, zoonder VK) 106/km² | ||
Biekómmende gegaeves | |||
Munteinheid | Euro en 10 aander munteinhede vaan de Europese Unie (EUR of € ) | ||
Tiedzaone | UTC 0 bis +3[1] | ||
Nationale fiesdaag | 9 mei (Europadaag) | ||
Vouksleed | Ode an die Freude (Ood aon de Vräög) | ||
Web | Code | Tel. | .eu | EUR | +388 (bekans euveral weurt evels veurkäör gegeve aon nationaol tillefooncodes) |
De Europese Unie of EU is 'n oet 27 Europese len bestaond staoteverband. De EU vind häören oersprunk in de Europese Gemeinsjap veur Kole en Staol en de Europese Economische Gemeinsjap, in 1958 gevörmp door zès len (Belsj, Duutsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland). In de jaore daonao greuide de EU in umvaank door de Oetbreiing vaan de Europese Unie, in de vörm vaan nui lidstaote en in mach door 't oetbreiie vaan häör cómpetenties. 't Verdraag vaan Mestreech vörmde in 1993 de allewijl EU. De lèste aonpassing aon de consitutionele fong waor in 2009 mèt 't in 2007 oonderteikende Verdraag vaan Lissabon. Daonao is de Europese Gemeinsjap officieel opgegaange in de EU.
De EU opereert via e stèlsel vaan oonaofhenkeleke, supranationaol institute en door intergouvernementeel beslute gemaak door de lidstaote. Veurnaom instèllinge vaan de EU zien oonder aandere de Europese Kemissie (soms wel verkierd de 'EU regiering' geneump) en d'n Europese Raod (de raod vaan nationaol leiers); die same de executieve of oetveurende mach ripprizzentere. 't Europees Hof vaan Justitie, (deil vaan 't Hof vaan Justitie vaan de Europese Unie) besleit de judicieel of rechterleke mach. 't Europees Parlemint weurt eeder vief jaor gekoze door de Europeane (de lui mèt Börgersjap vaan de Europese Unie) en vertegeweurdegd same mèt de Raod vaan de Europese Unie (de raod van alle nationaal ministers) de legislatieve of wètgevende mach. Wijers is de Europees Centraol Baank belaangriek veur 't ikkenomisch beleid.
De EU heet 'nen Europesen interne merret ('ne gemeinsjappeleke merret) oontwikkelt via e gestandaardiseerd rechsysteem dat in alle lidstaote geld. Via de Verdrage vaan Schengen (de len die hei bis behure zien deil vaan 't Schengengebeed, bestande oet EU- en neet-EU-staote) zien paspoortcontroles aofgesjaf. 't EU-beleid riech ziech op 't vrij laote bewege vaan arbeid, geujere, deenste en kapitaol, 't oetveerdege vaan wètgeving oppe gebeed vaan justitie en binnelandse zake en 't aonhawwe vaan e gemeinsjappelek beleid oppe gebeed vaan handel, landbouw, vès en regionaol oontwikkeling. 'n Monetair unie, de eurozone, is gevesteg in 1999 en besteit sinds jannewarie 2014 oet achtien len. De EU heet permanente diplomatieke vestiginge euver de ganse wereld en weurt vertegewoordeg in de Vereinegde Naties, de WTO, de G7 en de G20. In 2012 woort aon de EU de Nobelpries veur de Vrei touwgekind, dee woort oetgereik op 10 december 2012 en naomes de EU in oontvangs genome door Herman van Rompuy, Martin Schulz en José Manuel Barroso.
Op dit momint is Ursula von der Leyen de president vaan de Europees Kemissie en Charles Michel de president vaan d'n Europese Raod. Allebij weure dèks in de media geneump bij de bijnaom President vaan Europa, evels zalle zie ziech noets zoe profilere in 't opebaar. Umtot in 't Nederlands de wäörd voorzitter (veurzitter) en president dèks es oondersjeiende terme weure gebruuk, die dus neet noedzakelek synonieme vaan mekaar zien (president is doorgaons 'n väöl belaangriekere en polletiek-gekleurde positie es veurzitter), weurt in Nederlandstaolege media 't hoof vaan de Kemissie dèks veurzitter geneump en 't hoof vaan de Raod president. Evels gebäört dat noets in formeel contekste zoewie officieel polletieke en legaole tekste. Daoneve gief 't gein officieel bevèsteging tot de twie presidente vaan mekaar versjille wat betröf belaangriekheid.
De de-facto (officieus) hoofstad vaan de EU is Breusel. Evels gief 't ouch belaangrieke institute vaan de Unie in Straotsbörg, Luxembörg en Fraankfurt. Wijers gief 't nog e groet aontal EU-liechaome en agenture verspreid euver 't kontinènt.
![]() |
Veur d'n Twiede Wereldoorlog goof 't al versjèllende meujtes um Europa polletiek te integrere. Zoe waor dit ideaol 'n dominant veurnumme achter de Verdrage vaan Locarno in 1925. Pas mèt de val vaan 't fascisme aon 't ind vaan d'n Oorlog, woorte door ummertouw mie Europeane 't ideaol geaccepteerd tot Europese integratie de einsegste meneer waor um aof te rekene mèt 't wiedgaond nationalisme wat euver 't gaans kontinint heersde seer de Romantiek. Jean Monnet, Robert Schuman en Konrad Adenauer prizzentierde in 'n reie in 1950 't zoegenaomp Schumanplan. e Jaor later woort de Europees Gemeinsjap veur Kole en Staole (EGKS) opgeriech door 't teikene vaan 't Verdraag vaan Paries door Belsj, Wes-Duitsland, Fraankriek, Italië, Luxembörg en Nederland.
De EGKS bleek zoe succesvol tot in 1957 woort beslote bis wijer integratie. 't Verdraag vaan Roeme, geteikend door dezelfde zès len, riechde Euratom en de Europees Ikkenomische Gemeinsjap op. In 1967 woorte de drei organisaties, door 't teikene vaan 't Fusieverdraag, samegevoog, boenao ze wijer wèrkde oonder de naom Europese Gemeinsjappe (EG). Dit brach de len tot de opriechting vaan de Europees Kemissie, d'n Europese Raod en 't Europees Parlemint. Door 't Fusieverdraag woort vaanaof 1979 't Parlemint subjek aon direkte Europees verkiezinge, boebij Europese börgers direk hun Europarlemintariërs koste verkeze. In veurbereiing vaan dees verkiezinge woorte versjèllende Europese partije opgeriech, die in feite allianties woorte vaan nationaol polletiek partije, wie de christendemocratische Europese Volkspartij (EVP) en de sociaaldemocratische Socialiste & Democrate (S&D). Wel zou 't Parlemint nog veur drei decennia veural 'nen adviserende rol speule in de Europese integratie. Inkel e klein deil vaan 't Europees budget waor subjek aon 't Parlemint zien direk inspraok.
In 1973 woorte Denemarke, Ierland en 't Vereineg Keuninkriek lid vaan de EG. Griekeland woort lid in 1981, Spanje en Portugal in 1986. In 1990 troje de deilstaote oet de veurmaolege DDR touw tot 't nuij-vereineg Duitsland en daomèt ouch tot de EG. 't Verdraag vaan Mestreech, geteikend in 1992, beteikende de opriechting vaan de Europese Unie oonder häören allewijle naom. 't Loog de basis veur wijer vörm vaan samewèrking oppe gebeed vaan gemeinsjappelek boeteland- en veilegheidspolletiek, op juridisch en intern vlaak en in de vörming vaan de Ikkenomisch en Monitair Unie (Economic & Moneterian Union, EMU). De Verdrage vaan Schengen zörgde veur 'nen Europesen interne merret en de Schengenzone: heidoor hoof 'nen Europese börger neet mie belemmerd te weurde door de sjraome binne de Unie. In 1995 woorte Oosteriek, Finland en Zwede lid vaan de EU.
D'n euro woort ingeveurd in 2002. In 2004 woorte tien nui len lid vaan de Unie: Cyprus, Esland, Hongarije, Lètland, Litouwe, Malta, Pole, Slovenië, Slowakije en Tsjechië. In 2007 kaome Bulgarije en Roemenië debij, boenao de EU 27 staote tèlde. Um te zörge tot de Unie nao dees oetbreiing good bestuurbaar bleef, woort in 2007 't Verdraag vaan Lissabon geteikend. Heidoor kroog de Europees Kemissie mie mach te opziechte vaan d'n door nationaol leiers geleiden Europese Raod en kroog 't Europees Parlemint veur d'n ierste kier direkde polletiek mach umtot 't veurtaon alle besluitvörming vaanoet de Kemissie en de Raod kos tegehawwe. Op 1 juli 2013 trooj Kroatië tot de Unie touw. Daomèt kaom 't totaal aontal staote op 28 te stoon.
In 2008 kaom de Eurozone in gevier. Door de kredietcrisis, die in 2007 vaanoet de Vereinegde Staote in d'n imploderenden hoezermerret veur 'n ikkenomische kèttingreactie zörgde euver de ganse wereld, bleek 't hendeg meuilek veur de EU te zien um gezameleke ikkenomische polletiek te bedrieve veur 't redde vaan d'n Euro. Regieringe in Griekeland bleke decennia laank te höbbe geloge euver d'n ikkenomische staot vaan 't land. Dees periood góng bekènd stoon es de Europese staotssjöldecrisis (in de volksmoond dèks de Eurocrisis geneump). Oonder 't leiersjap vaan de President vaan de Europees Kemissie, Jean-Claude Juncker, en de Veurzitter vaan d'n Europese Raod, Herman Van Rompuy, woorte versjèllende polletiek initiatieve aongenomme binne de EU um d'n Euro te redde. Zoe kroog d'n Europese Centraole Baank (ECB) väöl mie kapitaolsmach, woort 't Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) aongenomme wat financieel garantie vaanoet ikkenomisch gezoonde EU-lidstaote kin biede um de staotssjöld vaan ikkenomisch wankelende lidstaote (tijelek) euver te nömme en kaom 'n Europees Fiscaol Kompak boe-in lidstaote garant mooste gaon stoon tot ze noets mie es 3% budgettekort mochte höbbe. D'n aonpak vaan de EU oonder Juncker zörgde d'r veur tot d'n Europesen interne merret weer begos te stabilisere roond 2014. Evels goof 't ouch hendeg väöl kritiek op dezen aonpak. Zoe kenmèrkde dit tiedperk ziech mèt strenge austeriteit-polletiek boe-in len die de Eurozone in gevier bringe fors motte bezuinege zoonder daoveur op väöl financieel steun kinne reikene.
Roond 2015 goof 't 'n nui crisis in de EU, deze kier binne de Schengenzone: de Europese migrantecrisis. Umtot 't gein intern sjraome gief binne de Schengenzone vaan de EU, kin me bij binnetreie vaan Griekeland gemekelek door nao rieker regio's wie Duitsland en de Benelux. Wie de Syrische börgeroorlog zörgde veur groete vlöchtelingestruime, woort de EU euverstruimp mèt migrante. Roond 2018, binne de euvergensperiood vaan d'n ierdere President Juncker en d'n opvolgende President Ursula von der Leyen, stabiliseerde de migrantegolve. Dit kaom groetendeils door 'n migrantedeal mèt Törkije en de opriechting vaan Frontex, wat zörgde veur 'n hellere en gemilitariseerde boetesjraom vaan de EU.
Op 23 juni 2016 besloot 't Vereineg Keuninkriek in e rifferendum veur de EU te verlaote, wat in de volksmoond bekind zou goon stoon es de Brexit. De nipte mierderheid vaan stömme veur de Brexit weurt dèks gezien es e gevolg vaan de migrantecrisis. 't Is d'n ierste kier tot 'ne zelfstendege lidstaot de Unie verlaot (veurheer heet allein Greunland dat gedoon, in 1985, meh Greunland is 'n otonoom gebeed binne 't Keuninkriek Denemarke). Nao lang oonderhandelinge en väöl intern ooninsegheid binne 't land woort de Brexit ingeveurd op 1 jannewarie 2021.
Door de pandemie vaan 't COVID-19-virus, wat sinds miert 2020 in de EU hiers, zien ierder verworpe ideeë vaan de Europees Kemissie noe toch aongenomme. Oonder 't presidentssjap vaan Ursula von der Leyen weurt oonder aandere de Eurobonds geïntroduceerd, boebij lidstaote staotssjölde kinne make door middel vaan 'n gecentraoliseerd Europees budget. Volges versjèllende experts is dit 't begin vaan 'n Europese fiscaole unie, get wat oonder de Eurocrisis al woort geopperd mer toen woort verworpe. Ouch gief 't mie discussie euver 'n geïntegreerde gezoondheidsunie.
![]() |
Sinds 31 jannewarie 2020 gief 't in Europese Unie 27 lidstaote, e groondgebeed vaan 4.233.262 km² en naovetrint 447 miljoen inwoeners. Es me de EU es ei land besjouwt, nump zie qua groondgebeed de zevende plaots in op de wereldlies en qua bevolkingsaontal de daarde, nao China en India. 't Hoegste punt vaan de EU is de Mont Blanc in de Alpe (IT, FR), mèt get mie es 4807 meter. De liegste punte in de EU zien Lammefjorden (DK) en Zuidplaspolder (NL), allebij 7 meter oonder 't zieniveau. 't Landsjap, klimaot en economie vaan de EU zien hendeg beïnvlood door häör kös, dee 65.993 kilometer laank is. De meiste lui woene in 't gedeilte mèt maritiem kilmaat (Wes-Europa, Centraol-Europa), e Mediterraon klimaot (Zuid-Europa) of e werm continentaol klimaat (de Noordeleke Balkan, of 't zuie vaan Centraol-Europa). Es de EU weurt mètgetèld es e land is 't ei vaan de meis geurbaniseerde len ter wereld (op e paar klein len wie Singapore nao), mèt zoe'n 75 % vaan de Europeane woenechteg in de urbaan gebede.
Op basis vaan oonderzeuk zal in 2020 90% vaan de inwoeners in zeve EU-staote in de stad leve. Stei zien hendeg verspreid euver de EU, al gief 't 'n opvallende urbanisering es me mie nao 't noordweste geit. De meis ikkenomisch actieve regio in Europa steit bekind es de blauw banaon: blauw riffereert euver 't algemein nao ikkenomisch activiteit en banaon nao 't feit tot die regio de vörm vaan 'n banaon heet. Die regio geit, vaan noordwes nao zuidoos, vaan Oos-Ingeland (inclusief Londe), de Benelux, Hauts-de-France, Ile-de-France, Noordrien-Wesfale, de Elzas, Baden-Württemberg, Beiere, Zweitserland en Noord-Italië. Dit is dus inclusief Limbörge.
![]() |
Dit zien de 27 lidstaote vaan d'Europese Unie op 't momint:
![]() |
't Gief zès lidstaotkandidate, wat meint tot zie de kans höbbe in de touwkoms ouch lid te weure vaan de Unie. Op force vaan 't EU-verdraag kin eder Europees land in aonmerking komme mèt kandidaatsjap. Wat 'n Europees land is, is opgenomme in de door de EU-gehanteerde Lies vaan Europese len. Hei mót wel bij weure gezach tot de zoegenaomde Rössische len tenminste in dees politiek situatie, die al hiers sinds de Kawwen Oorlog, noets in aonmerking zölle komme. Wat de Rössische len zien is ummertouw de vraog. Zoe woort in ierste instantie alle len die bij de veurmaoleg Sovjet-Unie zote gezeen es deil vaan dees categorie. Evels gief 't noe al väöl verdrage tösse de Unie en Armenië, Georgië en Azerbeidzjan. Rösland op ziech zal veural in de vörm die 't land noe heet noets kinne, en woersjijnlek noets wille touwtreije bis de Unie. Aander Rössischtaoleg len zien betwis. Wit-Rösland zal, boete zien dictatoriaal staot, neet gauw oonderhandelinge beginne mèt de Unie door de geveulege relatie mèt Rösland. Mèt Oekraïne is gezoch nao kontak mer op 't lètse momint is dit aofgebroke en hiers d'r door de spanninge tösse Europa en Rösland noe zelfs groete opstande in 't land, die nog ummertouw bezeg zien. Vaan e land wie Moldavië dat zien wortele heet in zowel Roemenië (dus EU) en Rösland, is de status oonbetwis. Wijer is de EU-visie vaan wat Europa noe percies is zoewel geografisch es cultureel gezeen de breids gehanteerde visie vaan wat me Europa kin neume.
't Gief vief officieel kandidaote veur de EU. Die zien al in de percessie vaan 't aonnömme vaan EU-wètgeving in hun eige wètgeving.
Um aongenomme te weure es kandidaat mót me aon alle punte voldoen vaan de Criteria vaan Kopehage.
't Gief drei len die aon bekans alle veurweerdes voldoen (en zeker de basisveurweerders, wie 't functionere vaan de democratie en de rechstaot) um lid te kinne weure vaan de Unie, die hei evels (nog) neet op in wille gaon:
't Gief 2 len die in de touwkoms kans höbbe op kandidaatsjap:
't Gief 12 len die oets potentieel kandidaatsjap kinne kriege, umtot de Europese Unie hun bestömpeld es "Europees" [2]. Dees officieel erkènning vaan wat Europa en wat neet Europe is, is significant, umtot de EU de applicatie veur kandidaotsjap vaan Marokko heet geweigerd op basis vaan 't idee tot 't land neet es Europees bestömpeld kin weure. Dit gilt evels neet veur dwergstaote (hei-oonder sjuingedrök), umtot die stäötsjes mèt mer inkel tiendoezende inwoeners 'n disproportioneel groete stöm zawwe höbbe in bestuurszakes.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.