From Wikipedia, the free encyclopedia
Մինսկ (բելառուս․՝ Мінск, մինչև 1939 թվականը՝ Մենսկ[3]), Բելառուսի մայրաքաղաքը, Մինսկի մարզի և Մինսկի շրջանի վարչկենտրոն, սակայն չի մտնում դրանց կազմի մեջ, քանի որ համարվում է ինքնավար տարածք։ Ունի «Հերոս քաղաք» կոչում։ Խոշորագույն տրանսպորտային հանգույց, երկրի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և գիտական կենտրոն է։
Քաղաք | |||||
---|---|---|---|---|---|
Մինսկ | |||||
բելառուս․՝ Мінск | |||||
| |||||
![]() | |||||
Երկիր | ![]() | ||||
Ենթարկում | Մինսկի մարզիի և Մինսկի շրջանի վարչկենտրոն (չի մտնում դրանց կազմի մեջ) | ||||
Համայնք | Բելառուս | ||||
Ներքին բաժանում | Կենտրոնական շրջան, Սովետական շրջան, Պիերշամայսկի շրջան, Պարտիզանսկի շրջան, ԶԱվոդսկի շրջան, Լիենինսկի շրջան, Կաստրիխնիցկի շրջան, Մասկովսկի շրջան և Ֆրունզենսկի շրջան | ||||
Քաղկոմի նախագահ | Նիկոլայ Լադուտկո | ||||
Առաջին հիշատակում | 1067[1] | ||||
Այլ անվանումներ | Մենսկ, Մենենսկ | ||||
Մակերես | 308 կմ² | ||||
ԲԾՄ | 280 մետր | ||||
Կլիմայի տեսակ | չափավոր մայրցամաքային | ||||
Պաշտոնական լեզու | Բելառուսերեն, ռուսերեն | ||||
Բնակչություն | ▼1 992 862 մարդ (հունվարի 1, 2024)[2] | ||||
Խտություն | 5 968 մարդ/կմ² | ||||
Ագլոմերացիա | մոտ 2 000 000 | ||||
Կրոնական կազմ | Ուղղափառներ, կաթոլիկներ | ||||
Ժամային գոտի | UTC+3 | ||||
Հեռախոսային կոդ | 817 | ||||
Փոստային դասիչ | 220001–220141 | ||||
Ավտոմոբիլային կոդ | 7 | ||||
Պաշտոնական կայք | minsk.gov.by(ռուս.)(բելառուս.)(անգլ.) | ||||
| |||||
Մինսկում գտնվում է ԱՊՀ-ի գլխավոր գրասենյակը։ Քաղաքը գտնվում է երկրի աշխարհագրական կենտրոնի մոտ և գտնվում է Սվիսլոչ գետի ափին։ Մինսկի մակերեսը 348,84 կմ²։
Առաջին անգամ Մինսկը հիշատակվում է 1067 թ.-ին, որպես ամրոց։ 12-րդ դարից եղել է Մինսկի իշխանության կենտրոնը, 14-րդ դարից՝ Լիտվական մեծ իշխանության կազմում։ 1499 թ.-ին քաղաքին տրվել է մագդեբուրգյան իրավունք, 14-րդ դարից դարձել է Մինսկի վոյեվոդության կենտրոնը։ 1793 թ.-ից, Ռեչ Պոսպոլիտայի 2-րդ բաժանումից հետո, մտել է Ռուսական կայսրության մեջ, 1796 թ.-ից Մինսկի նահանգի կենտրոնն էր։
1898 թ.-ի մարտի 1-3-ը Մինսկում կայացել է ՌՍԴԲԿ 1-ին համագումարը։
1915 թ.-ից՝ մերձճակատային քաղաք, ուր տեղավորված էր Արևմտյան ռազմաճակատի շտաբը։ Խորհրդային իշխանություն Մինսկում հաստատվել է 1917 թ.-ի հոկտեմբերի 25 (նոյեմբերի 7)-ին։ 1941 թ.-ի հունիսի 28-ից 1944 թ.-ի հուլիսի 9-ը օկուպացվել են գերմանական ֆաշիստները։
1946-1950 թթ.-ին Մինսկը վերականգնվել է։
Հավանական է, որ քաղաքի անվանումը եկել է Մինյա գետի անվանումից, որը եղել է Պտիչ գետի վտակ։ Մինյա գետի անվանումը եկել է հնդեվրոպական *men բառից։ Անվան հին ռուսական տարբերակներն են Мѣньскъ, Мѣнескъ, Мѣнск-ը[4]։ Ավելի հին ժամանակներում քաղաքի անվանումը գրվում էր առանց ятя Меньск, Менеск, Менск[5]:
Տասնվեցերորդ դարի վերջին Մինսկը որպես քաղաքի անվանում քչերն էին օգտագործում[6], հետագայում ավելի շատ օգտագործվում էր «Миньск—Минск» անվանումը (տասնյոթերորդ դարի երկրորդ կեսերից), բայց չէր մոռացվել նաև Менск: «Менск» անվանումը անհետացել է միայն տասնութերորդ դարում[6]։
1502 թվականից սկսած Minsk տեսքը օգտագործվում է միայն լատինական լեհական փաստաթղթերում («Minsk», «Mińsk»): Քաղաքի անվան ձևափոխումը տեղի է ունեցել ուկրաինական բարբառների ազդեցությամբ[7]։ Տասնութերորդ դարի վերջում՝ Լեհաստանի բաժանումից հետո, ռուսական փաստաթղթերում կայուն մնաց «Минскъ» անունը[8]։
Բելառուսերենում ուղղագրությունը ձևավորվել տասնիններորդ դարի վերջում[9][10][11], որն ազդեց նաև քաղաքի անվան ձևակերպման մեջ։ Ազգագիր Պավել Շպիլևսկին հրապարակել է Մինսկ քաղաքի անվան ծագման լեգենդը։ Համաձայն այդ լեգենդի՝ Մինսկի հիմնադիրը եղել է Մենեսկը։
ԲԽՍՀ-ի ժամանակ Մենսկ անվանումը կրկին դարձավ նորմատիվ և միաժամանակ[6] օգտագործվում էր Բելոռուսիայի պաշտոնական փաստաթղթերում մինչև 1939 թվականի հուլիսի 29-ը, մինչև ԲԽՍՀ-ի Գերագույն Խորհուրդը փոխեց քաղաքի անունը «Мінск»-ի[12]։
1991 թվականին Մինսկի նախարարներից կազմված խորհուրդը դիմում է Գերագույն խորհրդին մի խնդրանքով՝ վերանվանել քաղաքի անունը Менск-ի, բայց խնդրանքը մերժվում է[13]։ Քաղաքը Менск վերանվանելու համար քվեարկել է 142 պատգամավոր, բայց հարկավոր էր 173-ը[14]։
Լեհերենում հնուց օգտագործվում էր լեհ.՝ Mińsk Litewski (Լիտվականան Մինսկ, որի անվանումը եկել Լիտվական մեծ իշխանությունից) անվանումը, իսկ ավելի ուշ լեհ.՝ Mińsk Białoruski (Բելառուսական Մինսկ), որպեսզի չխառնեն Լեհաստանի Մինսկոմ-Մազովեցկի քաղաքի հետ։ Հիմա լեհական «Mińsk» բառը մեծամասնությամբ նշանակում է Բելառուսի մայրաքաղաքը։
Մինսկը տեղակայված հարավ-արևելքի թեքության վրա, նա ունի մերենական ծագում։ Միջին հեռավորությունը ծովի մակարդակից 220 մ է։
Մինսկի ամենաբարձր տարածքը 283 մ է, իսկ ամենացածրը՝ 181,4 մ է[15]։
Չափավոր ցամաքային կլիմա ունի Մինսկը՝ ատլանտյան ծովային օդի հետ մեկտեղ։ Միջին տարեկան նստվածքը մոտ 700 մմ է։ Մինսկում ամառը տաք է, բայց շոգ չէ։ Հուլիսին միջին ջերմաստիճանը +18,5 °C է։ Ձմեռը Մինսկում շատ ցուրտ չէ, միջին ջերմաստիճանը հունվարին −4.5 °C է։
2012 թվականի դրությամբ քաղաքի մակերեսը կազմում է 34 884,43 հեկտար (348,84 կմ²)։ Իսկ 2006 թվականի դրությամբ՝ 306,68 կմ²։ Հետագայում փոխում են Մինսկ քաղաքի և Մինսկի շրջանի սահմանները Բելառուսիայի նախագահի հրամանով 2007 թվականի նոյեմբերի 22-ին № 592 «Քաղաք Մինսկի և Մինսկի շրջանի սահմանների փոփոխման մասին»[17] քաղաքի սահմանի մեջ են վերցնում Մինսկի շրջանից 5,2715 հեկտար (0,05 կմ²)։ Նաև 116,95 հեկտար (1,17 կմ²) տարածք Սմոլևիչյան շրջանից, Մինսկի շրջանից Բելառուսիայի նախագահի հրամանով 2008 թվականի հուլիսի 21-ին № 397 «Քաղաք Մինսկի և Սմոլևիչյան շրջանի սահմանների փոփոխման մասին»[18]։
Քաղաքի միջով անցնում է Բալթյան և Սև ծովյան ջրավազանների բաժանման գիծը։ Մինսկի միջով հոսում է Սվիսլոչ գետը, որի մեջ թափվում են վեց գետ։ Բոլոր այդ գետերը պատկանում են Սև ծովյան ջրավազանին։
2010 թվականի մայիսի կեսերից մինչև հուլիսը աղբ է թափվել մոտ 28 տոննա ջրիմուռ[19]։ 2011 թվականի գարուն-աշուն շրջանում Սլիվոչի գետից հանել են մոտ 400 տոննա աղբ[20]։
Խմելու ջուր քաղաք մատակարարվում է երկու աղբյուրներից՝ ստորգետնյա և վերգետնյա։ Արտեզյան խմելու ջուրը օգտագործվում է հետևյալ շրջաններում՝ Լենինյան, Պերվոմայան, Կենտրոնական, Պարտիզանական մասամբ նաև Կաստիրչյան։ Ֆրանսիական Մոսկովյան շրջանները սնվում են վերջրյա աղբյուրից[21]։
Մինսկի Վարչական բաժանումը նախաձեռնվել է 1938 թվականին քաղաքի բնակչության մեծ աճի պատճառով (մինչև 218 հազար մարդ)։ 1938 թվականի մարտի 17-ից ստեծվեցին Ստալինյան (1961 թվականի նոյեմբերի 2-ից՝ Զավոդսկոյ), Վորոշիլովկի (1961 նոյեմբերի 2-ից՝ Սովետական) և Կագանովիչեյսկի (1957 թվականի հուլիսի 20-ից՝ Կաստիրչյան շրջան) շրջանները։
Ներկա պահին Մինսկը բաժանվում է 9 վարչական տարածքների։
No | Անվանումը ռուսերեն | Անվանումը բելառուսերեն | Մակերես, կմ²[22][23][24] | Բնակչություն, մարդահամար 2009, մարդ[25] | Բնակչություն, գնահատական 2015, մարդ[23] |
---|---|---|---|---|---|
1. | Կենտրոնական շրջան | Цэнтральны раён | 41 | 111 235 | 109 283 |
2. | Սովետական շրջան | Савецкі раён | 20 | 162 315 | 161 572 |
3. | Պեռվոմայսկի շրջան | Першамайскі раён | 34 | 213 985 | 221 921 |
4. | Պարտիզանական շրջան | Партызанскі раён | 65 | 97 592 | 97 697 |
5. | Զավոդսկոյ շրջան | Заводскі раён | 58 | 238 798 | 236 826 |
6. | Լենինյան շրջան | Ленінскі раён | 23 | 215 151 | 217 130 |
7. | Կաստիրչյան շրջան | Кастрычніцкі раён | 35 | 155 061 | 157 511 |
8. | Մոսկովյան շրջան | Маскоўскі раён | 29 | 270 240 | 284 531 |
9. | Ֆրունզյինյան շրջան | Фрунзенскі раён | 43 | 372 431 | 451 809 |
Ընդհանուր | 348 | 1 836 808 | 1 938 280 |
Ըստ 2009 թվականի Բելառուսիայի մարդահամարի Մինսկի բնակչությունը 1 836 808 մարդ էր։ 2011 թվականի սկզբին Ալեքսանդր Լուկաշենկոն ասել է, որ Մինսկի բնակչությունը պետք է սահմանափակել 1,8 միլիոն մարդկանցով[26]։
2005-2012 թվականներին ծնելության գործակիցը բարձրացել է 9,4-ից 12 1000 մարդու նկատմամբ (1990 թվականին՝ 14,4), մահացության գործակիցը իջել է 9,6-ից մինչև 9,2 1000 մարդու նկատմամբ (1990 թվականին՝ 6,6), իսկ ընդհանուր բնական աճի գործակիցը բարձրացել է −0,2-ից մինչև +2,8 1000 մարդու նկատմամբ (+7,8 1990 թվականին)[22][27]։ Բնակչության միջին կյանքի երկարությունը բարձրացել է 72,3-ից (67 տղամարդկանց, 77,2 աղջիկների մոտ) մինչև 74,9 տարի (69,6 տղամարդկանց, 79,4 աղջիկների մոտ)[22]։
Մինսկում 2012 թվականին գրանցվել է 15 514 ամուսնություն (8,2՝ 1000 մարդու նկատմամբ) և 8121 ամուսնալուծություն (4,3՝ 1000 մարդու նկատմամբ)[27]։
16-րդ դարի վերջերին Մինսկում ապրում էր մոտ 4-5 հազար բնակչություն[28]։ 1654-1667 թվականների պատերազմի ավարտին Մինսկի բնակչությունը կրճատվեց 2 հազարով[29][30]։ 1797 թվականին մինսկի բնակչությունը կազմում էր 5794 մարդ[31], իսկ 1811 թվականին կազմում էր 11 200 մարդ[32]։ Հերթական պատերազմի պատճառով 1812 թվականին բնակչությունը կրճատվեց մինչև 3480 մարդ[32], բայց կրկին նրանք վերականգնվում էին, և արդեն 1827 թվականին բնակչությունը հասել էր 14591-ի։ Պատերազմի պատճառով 1812 թվականին Մինսկը իր մեծությամբ երկրորդ քաղաքն էր Բելառուսում, նա զիջում էր Վիտեբսկին[33]։ Քաղաքը սկսեց զարգանալ այն բանից հետո, երբ 1970-ական թվականներին կառուցեցին երկու երկաթուղային ճանապարհները՝ Մոսկվա-Բրետյան և Լիբավո-Ռոմենսկային։ Եթե 1860 թվականին մինսկի բնակչությունը կազմում էր 26 760 մարդ[33], ապա արդեն 1897 թվականին կազմում էր 90 912 մարդ[34]։
Քաղաքի բնակչությունը XI—XIX դարերում, հազար բնակիչներ | Քաղաքի բնակչությունը XX—XXI դաարերում, հազար բնակիչներ |
---|---|
![]() |
![]() |
Ազգությունը | Մարդահամար 1897[35] | Մարդահամար 1926 | Մարդահամար 1939[36] | Մարդահամար 1959 | Մարդահամար 1970 | Մարդահամար 1979 | Մարդահամար 1989 | Մարդահամար 1999 | Մարդահամար 2009[37] |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Բելառուսներ | 8 164 | 55 778 | 124 061 | 325 026 | 601 890 | 871 210 | 1 153 991 | 1 333 222 | 1 455 825 |
Ռուսներ | 23 208 | 12 617 | 28 711 | 116 327 | 214 260 | 282 977 | 325 125 | 264 020 | 184 070 |
Ուկրաինացիներ | 266 | 1 465 | 6 650 | 18 345 | 35 214 | 46 226 | 53 244 | 39 948 | 27 362 |
Հույներ | 10 369 | 4 481 | 3 364 | 5 580 | 9 419 | 14 647 | 18 479 | 17 581 | 13 420 |
Հրեաներ | 46 541 | 53 686 | 70 998 | 38 842 | 47 058 | 46 332 | 39 154 | 10 141 | 5 187 |
Հայեր | 16 | 142 | … | 687 | 1 096 | 1 746 | 2 039 | 1 955 | |
Թաթարներ | 1 146 | 1 618 | 1 749 | 2 182 | 2 875 | 2 925 | 2 102 | 1 239 | |
Ադրբեջանցիներ | 39 | 217 | 591 | 1 102 | 1 559 | 1 517 | |||
Չինացիներ | 10 | … | … | … | … | … | 1 349 | ||
Թուրքմեններ | 1 016 | ||||||||
Լիտվացիներ | 43 | 377 | … | 757 | 695 | 892 | 724 | 935 | |
Արաբներ | 787 | ||||||||
Վրացիներ | 147 | … | 324 | 518 | 897 | 828 | 687 | ||
Գնչուներ | 65 | 111 | … | 953 | 1 056 | 1 369 | 1 239 | 573 | |
Մոլդովացիներ | 21 | … | 360 | 496 | 839 | 511 | 392 | ||
Ղազախներ | 74 | … | 223 | 297 | 526 | 189 | 386 | ||
Ավգաններ | 326 | ||||||||
Թուրքեր | 4 | … | … | … | … | … | 314 | ||
Ընդհանուր | 90 912 | 128 043 | 238 948 | 509 667 | 917 428 | 1 273 496 | 1 607 077 | 1 680 567 | 1 836 808 |
Շրջաններում բնակչության բելառուսների բաժինը տատանվում է 73,59 %-ից Պերվոմայսկի շրջանում մինչև 84,73 %-ը Զավոդսկոյի շրջանում,իսկ ռուսների մոտ 7,81 %-ից Պեռվոմայսկի շրջանում մինչև 13,51 % Զավոդսկոյի շրջանում։
շրջան | բելառուսները[38] | % | ռուսները[38] | % |
---|---|---|---|---|
Զավոդսկոյ շրջան | 202 322 | 84,73 % | 18 654 | 7,81 % |
Լենինյան շրջան | 177 402 | 82,45 % | 18 679 | 8,68 % |
Մոսկովյան շրջան | 217 304 | 80,41 % | 21 969 | 8,13 % |
Ֆրունզյինյան շրջան | 297 747 | 79,95 % | 33 422 | 8,97 % |
Կաստիրչյան շրջան | 123 713 | 79,78 % | 14 701 | 9,48 % |
Պարտիզանական շրջան | 76 222 | 78,1 % | 11 858 | 12,15 % |
Սովետական շրջան | 121 103 | 74,61 % | 21 165 | 13,04 % |
Կենտրոնական շրջան | 82 546 | 74,21 % | 14 719 | 13,23 % |
Պեռվոմայսկի շրջան | 157 466 | 73,59 % | 28 903 | 13,51 % |
![]() | ![]() | ![]() | ![]() |
Լոշիցա համայնք | Շամանը համայնք | Սերեբյանկա համայնք | Հարավ-Արևմտյան համայնք |
2010 թվականների սկզբին երկրի քաղաքական ուժերը որոշեցին փոխել մայրաքաղաքի և մոտակա շենքերի տեսքը։ Դրա փոխարեն քաղաք-արբանյակների կառուցման միտքը առաջ քաշվեց։ Միաժամանակ Ալեքսանդր Լուկաշենկոն արգելեց շինարարությանը գյուղատնտեսական հողերի վրա, որոնք գտնվում են Մինսկի շրջանաձև ավտոճանապարհի կողքին[39]։
Ի սկզբանե Մինսկը պետք է ունենար ինը քաղաք-արբանյակներ՝ Զասլավլ, Ֆանիպոլ, Ձերժինսկ, Ստոլբցի, Ուզդա, Ռուդինսկ, Սմոլովիչի, Ժոդինո, Լոգոյսկ[40] (բոլոր քաղաքները բացի Լոդոյսկից և Ուզդիից մայրաքաղաքի հետ կապված են երկաթուղիով), բայց ավելի ուշ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի հրամանով նրանք կրճատվեցին մինչև վեցը (Զասլավլ, Ֆանիպոլ, Ձերժինսկ, Ռուդինսկ, Սմոլովիչի, Լոգոյսկ)[41]։ «БелНИИП градостроительства»-ն սպասում էր, որ մարդկանց քանակը քաղաք-արբանյակներում կշատանա Մինսկից տեղափոխվող ժողովրդի հաշվին[42]։ Մի քանի փորձնական շինարարական նախագծերից հետո Սմելվիչում վերջապես 2014 թվականի ամռանը կառուցվեց բարձրահարկ բնակելի շենք, բայց առանց հարմարությունների[43]։ Այդ նույն տարվա աշնանը Մինսկ քաղաքի գլխավոր քաղաք-արբանյակ դարձավ Ռուդենսկը։ Նախարարները հայտարարում են, որ քաղաք արբանյակներում հարկավոր է կառուցել հինգ հարկից ոչ ավելի շինություններ[44]։ Որպեսզի ակտիվացնել շինարարական աշխատանքները արբանյակ-քաղաքներում «Мингорисполком»-ը որոշում է 2017 թվականին երկու անգամ քչացնել շինարարական տարածքները[45].
Մինսկը ունի հետևյալ քույր քաղաքներ[46]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.