From Wikipedia, the free encyclopedia
Байназар (рус. Байназарово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1313 кеше[1].
Ауыл | |
Байназар Байназар | |
Ил | |
---|---|
Федерация субъекты | |
Муниципаль район | |
Координаталар | |
Сәғәт бүлкәте | |
Һанлы танытмалар | |
Автомобиль коды |
02, 102 |
ОКАТО коды | |
ОКТМО коды | |
Почта индексы — 453591, ОКТМО коды — 80619425.
Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында урынлашҡан.
Байназар ауылы — Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ҡараған ауылдарҙың иң боронғоһо. Хәҙер ул Башҡортостандың Бөрйән районына ҡарай, Байназар ауыл советы биләмәһе үҙәге.
1955 йылғы картала Байназар ауылы урынында Әбдрахман ауылы тора.
Өфө наместничествоһының 1786 йылғы картаһында Байназар ауылы утар булараҡ күрһәтелгән. Оло быуын кешеләре ауылдың атамаһы Байназар түгел, Байҙанар ине тип раҫлай.
1812 йылда бында хәҙерге Әбйәлил районы 1-се Асҡар ауылынан 30 ғаилә күсеп килгән. Улар Таңатар йылғаһы буйлап күскән тиҙәр. Биш йыл үтеүгә тағы 3, 1858 йылда — 14 ғаилә килгән. Шулар араһында Асҡар Бейешевтың ейәне — Аллағол Мөхәмәтйәр улы ла булған. 12 ғаилә бер йылдан тәүге йәшәгән еренә күсә.
Байназар ауылына 1-се Асҡарҙан күсеп килгән Түңгәүер ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Бында шулай уҡ Әбделмәмбәттән, Үҙәндән ҡарағай-ҡыпсаҡтар ҙа күсенгән.
Байназар ауылы 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә. Һуңынан уның урынына бер туған ҡустыһы Алтынбай Ильясов килгән. Байназарҙың улдары күп булған. VII рәүиз мәғлүмәтенән: өлкән улы Иҫәнғолға 39 йәш, Ҡарағолға — 21 йәш, Сәйфелмөлөккә — 5.
Ауылда старшина Байназарҙан 33 йәшкә кесе булған 1785 йылғы Байназар Татлыбаев та (уның улы Ғәйнетдин) йәшәгән. Был исемдәрҙең күпселеге Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуында билдәләнгән.
Ауылдағы халыҡ һаны арта барған: 1816 йылда 39 хужалыҡта — 273, 1859 йылда 81 хужалыҡта — 528, 1920 йылда 274 хужалыҡта — 1152 кеше йәшәгән.
Ауыл Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашҡан.
1850 йылда халыҡтың бер өлөшө Ҡағы йылғаһы буйына күсенеп киткән һәм 6 хужалыҡта 36 кеше йәшәгән утар барлыҡҡа килгән. Был утар үҙәге Әхмәт ауылында булған (Әбйәлил районы) Түңгәүер улусына ҡараған.
Ә төп ауыл — Байназар — үҙәге Билал ауылында (Баймаҡ районы) урынлашҡан Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусына ингән.
Байназарҙар малсылыҡ, бигерәк тә йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. 556 кеше йәшәгән 87 хужалыҡта 433 ат, 280 һыйыр, 232 һарыҡ, 39 кәзә булған. Әммә был мул тормош күрһәткесе түгел.
Малсылыҡ үҫеше түбәнгә тәгәрәгән, шуның өсөн халыҡ һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнергә мәжбүр булған. XIX быуаттың 50-се йй. халыҡта 14 солоҡ һәм 9 умарта булған).
Ер эшкәртеүгә яңы ғына тотонғандар. 1842 й. бөтөн халыҡҡа ҡарата 16 бот ужым һәм 450 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән.
1805—1807 йылдарҙа Рәсәй батшалығының создаштары Франция менән һуғышҡанда башҡорт полктары составында Байназарҙан Аслан Байрамғәлин, Рафиҡ Атанғолов ҡатнашҡан.
1812 йылда Ватан һуғышында байназарҙарҙың ҡатнашыуы тураһында түбәндәге факттар һөйләй. Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се башҡорт полкы составында үҙен аямай, батырҙарса зауряд-хорунжий Килдеғол Игелек улы Ибраһимов, көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән рядоойҙар Буранғол Әбделкәримов, Ҡорманғәли Миңлейәров, Рәхмәтулла Мерәҫов, Ишназар Дәүләткилдин һәм Ишбулат Наурыҙбаев һуғышҡан. Сирбай Байрамғол улы Әмиров яу ҡырында башын һалған.
Байназарҙан күсеп сыҡҡан халыҡ Лубаҙа-Тамаҡ йылғаһы буйында һәм Арастауҙа үҙҙәренең айырым утарҙарын үҙаллы ауыл дәрәжәһенә еткергән. Нәбиулла (бөгөн — Нәби) һәм Мораҙым ауылдары 1843—1847 йылдарҙа бына шулай барлыҡҡа килгән[2].
Теркәү йылы | Улус, ауыл советы | Өйәҙ, кантон, район | Губерна, Республика | Дәүләт |
---|---|---|---|---|
1786 | Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы | Өфө наместничествоһы | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
1816 | -се йорт | -се Башҡорт кантоны | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
1834 | -се йорт | -се Башҡорт кантоны | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
1847 | -се йорт | -се Башҡорт кантоны, өйәҙе | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
1859 | -се йорт | -се Башҡорт кантоны, өйәҙе | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
1895 | улусы | өйәҙе | Өфө губернаһы | Рәсәй империяһы |
1920 | улусы | Бөрйән-Түңгәүер кантоны | Автономлы Башҡорт ССР-ы | ![]() |
1926 | улусы | Бөрйән-Түңгәүер кантоны | Автономлы Башҡорт ССР-ы | ![]() |
1935 | Байназар ауыл советы | Бөрйән районы | Башҡорт АССР-ы | ![]() |
1941 | Байназар ауыл советы | Бөрйән районы | Башҡорт АССР-ы | ![]() |
1990 | Байназар ауыл советы | Бөрйән районы | Башҡортостан Республикаһы | ![]() |
Байназарҙан Беренсе донъя һуғышында түбәндәге ир-егет ҡатнашҡан: Салауатов (Нотоғулла) Мөтиғулла Шахнияз улы (1892 й.), Назаров Мөхәмәҙиә Әбсәләм улы (1894 й.), Мансуров Нәжметдин Хәйретдин улы (1894 й.), Маликов Рамаҙан Абдулла улы (1892 й.), Ҡасҡынов Салауат Мөфтәхетдин улы (1890 й.), Ҡоҙашев Хәмит Ғәле улы (1890 й.), Идалин Мостафа Б. (1892 й.), Исламғолов Ғәлиәхмәт (1892 й.), Дәүләтшин Нурәхмәт Дәүләтша улы (1892 й.), Байназаров Ағзам Абдулла улы (1893 й.), Алтынбаев Ғибәҙулла Канифулла улы (1892 й.), Айытбаев Фазлетдин Заһретдин улы (1895 й. Әтек), Үтәбаев Рәсүл Насырйән улы (1895 й.) һ.б[3]
Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң Бөрйән-Түңгәүер кантоны биләмәләренә инә. Граждандар һуғышы йылдарында башҡорт милли хәрәкәте үҙәктәренең береһе (1920—1921 йй. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы) булған. Байназар ауылы янында 1 мең кешенән торған баш күтәреүселәр отряды хәрәкәт иткән. Ҡыҙылармеецтар ауылдың 18 кешеһен атып үлтергән[4].
1924 йылда Иҫке Собханғолда ла мәктәп асыла, 1925 йылда Байназар, Байғаҙы, Ғәҙелгәрәй, Әтек мәктәптәре эш башлай.
Бөрйән районы 35 ауыл араһынан халыҡ сағыштырмаса күп йәшәгән ауылдар: Иҫке Собханғол (3,7 мең, 1989) һәм Байназар (1,2 мең кеше) Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар һаны 99 % тәшкил иткән[5]
Урам исемдәре [7]
Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы (19 июль 1959 йыл) — Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Байназар урта мәктәбен тамамлағас, Белорет һөнәрселек училищеһендә тегенсе һөнәрен үҙләштерә. Артабан баласаҡ хыялы Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына алып килә. Ундағы «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә.
Университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын тыуған районының Ҡолғона ауыл мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып башлай. Ун йылдан ашыу ғүмерен мәғәриф өлкәһенә арнай. 2002 йылдан Бөрйән районы «Таң» гәзитендә бүлек мөдире булып эшләй.
«Гөрләүек», «Йондоҙ асам» шиғыр китаптары авторы. «Баҙал» ижади төркөмгә етәкселек итә. Әҙәбиәт өлкәһендә 80-се йылдарҙан. Үҙенең шиғриәте менән халҡы күңелендә ныҡлы урын биләгән инде. 2000 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Айһылыуҙың шиғырҙары дөйөм йыйынтыҡтарҙа донъя күрҙе, республика матбуғатында даими баҫылып тора.
Бөрйәндә яҙып алынған «Бабсаҡ менән Күҫәк» эпосында шул райондың Байназар ауылы эргәһендәге Ҡурыуҙы тауының атамаhына түбәндәгесә аңлатма бирелә:
Мәсем хандың ғаиләһен арыҫлан һәләк итә. Ҡайғынан башын юғалтҡан хан үҙенең һылыу ҡыҙын арыҫлан ҡолағын киҫеп алып килгән батырға кейәүгә бирергә вәғәҙә итә. Бабсаҡ бей арыҫландың уң ҡолағын киҫеп алған. Әммә Ҡараҡөлөмбәт арыҫландың икенсе ҡолағын алдараҡ килтереп еткергән. Көнсөл Ҡараҡөлөмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә һәм дошманлашҡан ырыуҙың бөтөн кешеһен ҡырып бөтөрә. Тик «бер йән» (шунан: бөрйән һүҙе килеп сыҡҡан, тиҙәр), бер имсәк бала ғына тере ҡалған була. Ул бала, үҫеп ир-егет ҡорона ингәс, Күҫәк батыр булып таныла һәм үҙенең Бабсаҡ батырҙың улы икәнен белә. Ҡараҡөлөмбәттән ул бик ҡаты үс алған: Байназар ауылы янындағы тауҙа, дошманын ҙур ҡаҙанға һалып, тереләй ҡурырға бойорған. Шунан бирле был тау Ҡурыуҙы тауы тип йөрөтөлә икән.
«Ил саҡырғас, яуға киттек…» Байназар ауыл Советы буйынса бөтәһе 241 кеше фронтҡа китә, 139 яуҙа һәләк булалар, 102 еңеү менән ҡайталар (хәҙер улар ҙа мәрхүмдәр).
Байназар ауылынан булған яугирҙар исемлеге:
№ тәртип буйынса | Байназар ауылынан.
Фамилияһы, исеме атаһының исеме |
Тыуған йылы | һуғышҡа киткән йылы | Вафат булған йылы | |
1 | Аҙанғолов Мөхәмәтйән Дәүләткужа улы | 1923 | 1942 | 1942 | |
2 | Аҙанғолов Мөхәррәм Дәүләтҡужа улы | 1921 | 1943 | 2006 | |
3 | Алтынбаев (Вәлиев) Ғарифулла Хәлфетдин улы | 1918 | 1941 | 1942 | |
4 | Алтынбаев Зекрийә Ҡәнифулла улы | 1904 | 1941 | 1942 | |
5 | Алтынбаев Мәхмутдин Ҡәнифулла улы | 1907 | 1941 | 1942 | |
6 | Алтынбаев Сабирйән Әбделвәхит улы | 1900 | 1941 | 1944 | |
7 | Алтынбаев Фәтҡулла Ғибәт улы | 1924 | 1942 | 1943 | |
8 | Айытҡолов Сәлмән Хәбир улы | 1924 | 1942 | 1973 | |
9 | Айытҡолов Ғәфур Ширғәле улы | 1903 | 1942 | 1973 | |
10 | Айытбаев Зекрийә Сафа улы | 1924 | 1943 | 1965 | |
11 | Архипов Иван Осипович | 1925 | 1943 | 1965 | |
12 | Байназаров Абдрахман Абдулла улы | 1905 | 1942 | 1943 | |
13 | Байназаров Зайнулла Султангәрәй улы | 1907 | 194- | 1943 | |
14 | Байназаров Ильяс Хөсәйен улы | 1913 | 1941 | 1943 | |
15 | Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы | 1919 | 1941 | 1945? | |
16 | Байназаров Мөхәмәтйән Сәғит улы | 1906 | 1942 | 1994 | |
17 | Байназаров Мансур Сәғит улы | 1921 | 1941 | 1942 | |
18 | Байназаров Мирсаяф Ғәлиастан улы | 1909 | 1941 | ||
19 | Байназаров Сахиулла Мөхәмәҙиә улы | 1918 | 1941 | 1945 | |
20 | Байназаров Сәйетғәле Зөлфәр улы | 1922 | 1941 | 1945 | |
21 | Байназаров Ағзам Мөхәмәт улы | 1921 | 1941 | 2003 | |
22 | Байназаров Абдразаҡ Ғиниәт улы | 1923 | 1942 | 2003 | |
23 | Байназаров Айытбай Ғиниәт улы | 1925 | 1944 | 1999 | |
24 | Вәлиев Хәлфетдин Ғиләжетдин улы | 1898 | 1942 | 1944 | |
25 | Вәлиев Хөснөтдин Хәлфетдин улы | 1923 | 1941 | 1944 | |
26 | Вәлиев Ғилфан Ғиләжетдин улы | 1910 | 1941 | 1943 | |
27 | Вәлиев Ханнан һаҙый улы | 1915 | 1941 | 194? | |
28 | Ғайсин Юныс Яхия улы | 1911 | 1941 | 1974 | |
29 | Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы | 1901 | 1941 | 1942 | |
30 | Ғәлин Нуриәхмәт Хажиәхмәт улы | 1900 | 1941 | 1942 | |
31 | Ғәйнуллин Басир Султан улы | 1919 | 1941 | 1942 | |
32 | Ғәлимов Мөхәмәтғәле Ишмөхәмәт улы | 1896 | 1942 | 1968 | |
33 | Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы | 1905 | 1941 | 1943 | |
34 | Дәүләтшин Исмағзам Яһанур улы | 1902 | 1941 | 1943 | |
35 | Зарипов Әбделхәй Зәкир улы | 1911 | 1941 | 1942 | |
36 | Зарипов Рәхимйән Зәкир улы | 1916 | 1941 | 1982 | |
37 | Зарипов Мансур Фәтих улы | 1925 | 1943 | 1944 | |
38 | Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы | 1906 | 1942 | 1991 | |
39 | Зәйнуллин Әхмәтулла Рәхмәтулла улы | 1925 | 1942 | 2009 | |
40 | Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы | 1926 | 1943 | 1994 | |
41 | Зәйнуллин Шәрифулла Лотфулла улы | 1904 | 1942 | 1973 | |
42 | Иманғолов Әбүзәр Мәхмүтдин улы | 1902 | 1942 | 1997 | |
43 | Иманғолов Нәсибулла Хисаметдин улы | 1902 | 1942 | 1997 | |
44 | Иманғолов Фазлетдин Ямалетдин улы | 1901 | 1942 | 1951 | |
45 | Ибәтуллин Хәкимйән Сәхиулла улы | 1923 | 1942 | 1959 | |
46 | Иҙәлин Мостафа Ширғәле улы | 1894 | 1942 | 1944 | |
47 | Исламғолов Ғөбәйтулла Хөбитдин улы | 1906 | 1942 | 1942 | |
48 | Исламғолов Ғәйнитдин Хәлфетдин улы | 1917 | 1941 | 1944 | |
49 | Исламғолов Ғәлиән Хөснийән улы | 1917 | 1941 | 1944 | |
50 | Исламғолов Әбүзәр Ғәлиәхмәт улы | 1925 | 1943 | 2000 | |
51 | Исмаков Ғөбәйтулла Собханғол улы. | 1897 | 1942 | 1944 | |
52 | Исмаков Фазулла Ғөбәйтулла улы | 1923 | 1942 | 1943 | |
53 | Исмаков Ғәйзулла Ғөбәйтулла улы | 1926 | 1944 | 1994 | |
54 | Иҫәнғәлин Әшрәф Шәкир улы | 1903 | 1942 | 1944 | |
55 | Ишбулатов Сабитулла Хәйрулла улы | 1896 | 1942 | 1942 | |
56 | Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы | 1924 | 1942 | 1990 | |
57 | Ишемғолов Ғәлләметдин Сиражетдин улы | 1910 | 1941 | 1943 | |
58 | Ишҡыуатов Солтангәрәй Илһам улы | 1902 | 1942 | 1943 | |
59 | Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы | 1914 | 1941 | 1941 | |
60 | Ишназаров Хәйетдин Хисаметдин улы | 1899 | 1942 | 1942 | |
61 | Ҡарабулатов Зекрия Султан улы | 1913 | 1941 | 1942 | |
62 | Ҡарабулатов Нурғәле Солтан улы | 1917 | 1941 | 2001 | |
63 | Ҡарағолов Әбделхаҡ Даян улы | 1911 | 1941 | 1943 | |
64 | Ҡарағолов Ғәлиулла Хәкимйән улы | 1911 | 1941 | 1943 | |
65 | Ҡарағолов Зөбәйҙулла Хәкимйән улы | 1911 | 1941 | 1943 | |
66 | Ҡарағолов Әшрәф Ғумәр улы | 1942 | 1980 | ||
67 | Ҡарағолов һаҙый Ғумәр улы | 1904 | 1941 | 1942 | |
68 | Ҡарағолов Мансур Ғумәр улы | 1907 | 1942 | 1971 | |
69 | Ҡарағолов Халимулла Хәкимйән улы | 1900 | 1943 | 1975 | |
70 | Ҡарағолов Халиҡ Даян улы | 1921 | 1941 | 1984 | |
71 | Ҡарағолов Фәхрәзе Нотрахман улы | 1926 | 1943 | 2001 | |
72 | Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы | 1915 | 1941 | 2011 | |
73 | Ҡасҡынов Сөнәғәт Мифтах улы | 1906 | 1941 | 1943 | |
74 | Ҡасҡынов Абдулла Салауат улы | 1923 | 1942 | 1943 | |
75 | Ҡасҡынов Фәсхетдин Хәйретдин улы | 1923 | 1942 | 1943 | |
76 | Маликов Муса Мәхиән улы | 1907 | 1941 | 1943 | |
77 | Маликов Зәки Рамаҙан улы | 1923 | 1942 | 2011 | |
78 | Мәликова (Сөләймәнова) Факиһа Суфиян ҡыҙы | 1921 | 1942 | 2005 | |
79 | Маликов Мөжәүир Суфиян улы | 1926 | 1944 | 2004 | |
80 | Маликов Хәмзә Ғәлиәхмәт улы | 1918 | 1942 | 2007 | |
81 | Маликов Ағзам Ғәйзулла улы | 1909 | 1942 | 1944 | |
82 | Миндеғолов Хәйривара Шахнияз улы | 1903 | 1942 | 1990 | |
83 | Мансуров Шәмсетдин Фәхретдин улы | 1926 | 1942 | 1944 | |
84 | Мостафин Атаулла Ғөбәйҙулла улы | 1906 | 1941 | 1942 |
1.Байназаров Ағзам Мәхәмәт улы (Байназаров Исмәғзам Мәхәмәт улы). Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1946 йылда демобилизациялана.
2. Ғәлиев Лотфулла Әбсәләм улы. Байназар ауылынан. 1901 йылда тыуған. Рядовой. Һуғышта һәләк булған.
3.Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы. Байназар ауылынан . 1927 йылда тыуған. Гвардия сержанты. 1950 йылда демобилизациялана.
4.Ишбулатов Лотфулла Сибәғәт улы. Байназар ауылынан. 1924 йылда тыуған. Сержант. 1942 йылда демобилизациялана.
5.Ишҡыуатов Шәриф Хөбитдин улы. Байназар ауылынан. 1914 йылда тыуған.1941 йылдың октябрендә хәбәрһеҙ юғала.
6. Маликов Мөжәүир Суфиян улы — Байназар ауылынан.1926 йылдың тыуған йылы. Сержант. 1950 йылда демобилизациялана.
7.Маликова Факиһа Суфиян ҡыҙы. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Рядовой. 1945 йылда демобилизациялана.
8.Ҡарағолов Хәлик Даян улы. Байназар ауылынан. 1921 йылда тыуған. Беренсе лейтенант. 1942 йылда демобилизациялана.
9.Ҡарамышев Фаяз Шангәрәй улы. 1919 йылда тыуған. Лейтенант. 1946 йылда демобилизациялана.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.