From Wikipedia, the free encyclopedia
Les llingües mayes son una familia llingüística falada en Mesoamérica, principalmente en Belize, Guatemala y el sureste de Méxicu.
Llingües mayes![]() | ||
---|---|---|
Distribución xeográfica | Área llingüística mesoamericana. | |
Países |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() Migrantes en: ![]() ![]() | |
Falantes |
6 523 182 (2013)[1]![]() ![]() | |
Filiación xenética | (agrupaes dientro de les Macro-maya) | |
Subdivisiones |
Llingües huastecanas Llingües yucatecanas Llingües cholanas Llingües kanjobalano-chujeanas Llingües mameanas Llingües quicheanas Llingües poqom | |
ISO 639-2 | myn | |
Códigu Glottolog | maya1287 | |
Ver tamién Idioma - Families - Clasificación de llingües | ||
[editar datos en Wikidata] |
Les llingües mayes deriven del protomaya, una protollingua que pudo falase hai unos 5000 años a xulgar pol grau de diversificación interna nuna rexón cercana a onde anguaño se falen llingües mayes. Estes llingües amás formen parte del área llingüística mesoamericana, un área de converxencia llingüística desenvuelta al traviés de milenios d'interaición ente los pueblos de Mesoamérica. Toa esta familia amuesa les carauterístiques básiques d'esta área llingüística, como l'emplegu de sustantivos emparentaos en sustitución de les preposiciones pa indicar rellaciones espaciales. Tamién tienen traces gramaticales y tipolóxiques que les estremen d'otros idiomes de Mesoamérica, tales como l'emplegu d'ergatividá nel tratamientu gramatical de los verbos, suxetos y oxetos, categoríes inflexionales específiques en verbos y una categoría gramatical propia.
Na Mesoamérica precolombina, delles llingües de la familia fueron escrites por aciu glifos. El so emplegu foi bien estensu particularmente mientres el periodu clásicu de la cultura maya (c. 250-900 d. C.). La escoyeta de más de 10 000 inscripciones mayes conocíes sobre edificios, monumentos, alfarería y códices en papel de corteza,[3] combinada cola rica lliteratura maya colonial (sieglos xvi, xvii y xviii) escrita nel alfabetu llatín, son importantes pa la comprensión de la historia precolombina.
La familia maya ye una de les meyor documentaes y posiblemente la más estudiada n'América.[4] En 1996, Guatemala reconoció oficialmente 21 llingües mayes[5] y el 26 de mayu de 2003 amestó al idioma chalchiteko, polo qu'agora sumen 22 llingües en reconocencia oficial;[6] ente que Méxicu oficializó a ocho llingües más por aciu la Llei Xeneral de Derechos Llingüísticos de los Pueblos Indíxenes en 2001.[7]
Les llingües mayes deriven del proto-maya (dacuando llamáu Nab'ee Maya' Tzij «l'antigua llingua maya»).[8] Créese que l'idioma proto-maya pudo ser faláu nos montes Cuchumatanes de Guatemala central, nun área que se correspuende aproximao cola qu'anguaño ocupa'l kanjobalano.[9] La primer división asocedió alredor del 2200 e. C. cuando'l grupu huastecano empezó a estremase de la maya común, dempués de que los falantes huastecanos emigraren al nordeste a lo llargo de la mariña del Golfu de Méxicu. Los falantes de proto-yucateco y de proto-cholano dixebráronse darréu del grupu principal y emigraron al norte escontra la península de Yucatán, escontra'l 1600 e.C.[10] Los falantes de la caña occidental treslladáronse escontra'l sur, a la rexón agora habitada pola xente mameana y quicheana. Cuando los falantes del proto-tzeltalanu se dixebraron más tarde del grupu cholano y se movieron escontra'l sur, a los altos de Chiapas, entraron en contautu colos falantes de les llingües mixe-zoqueanes.
Nel periodu arcaicu (antes del 2000 e. C.) tuvieron de producise contactos con falantes de llingües mixe-zoqueanes, lo qu'esplicaría'l númberu considerable de préstamos llingüísticos de les llingües mixe-zoqueanes en munches llingües mayes. Esto llevó a los estudiosos a considerar la hipótesis de que los maya antiguos tuvieron apoderaos por falantes de les llingües mixe-zoqueanes, posiblemente de la cultura olmeca.[11]
Nel casu de los idiomes xinca y lenca, per otra parte, les llingües mayes son más de cutiu dominantes, en llugar de los receptores de préstamos llingüísticos. Esto suxer un periodu de dominación maya sobre les etnies lenca y xinca.
La separación ente'l proto-yucatecanu de la Península de Yucatán y el proto-cholanu de los Altos de Chiapas y El Petén yá asocediera antes del periodu clásicu, dómina na que se fixeron la mayoría de les inscripciones epigráficas mayes. Ello ye que los dos variantes de maya tán atestiguaes n'inscripciones glífiques de los sitios mayes de la dómina, y dambes comúnmente son mentaes como «idioma maya clásicu» (inda cuando correspondíen a llingües distintes).
Mientres el periodu clásicu les cañes principales diversificáronse entá más hasta dar los distintos idiomes reconocibles güei. Sicasí, los testos glíficos solo rexistren dos variantes del maya — una variedá cholana atopada en testos escritos nel área meridional maya y los Altos, y una variedá yucatecana atopada nos testos de la península de Yucatán.[13]
Apocayá, suxirióse que la variedá específica de cholano atopada nos testos glíficos ye meyor conocida como «choltiana clásica», la llingua antepasada del chortí modernu y del choltí. Piénsase que l'orixe d'esta llingua puede tar nel oeste o sur-centro del Petén; y sería utilizada nes inscripciones ya inclusive falada poles élites y los sacerdotes.[14] El fechu pol que solo dos variantes llingüístiques son atopaes nos testos glíficos ye bien probablemente por cuenta de que éstes sirvieren como dialeutu de prestixu en toles partes de la rexón maya; los testos glíficos seríen compuestos nel idioma de la élite.[13] Sicasí, los distintos grupos mayes falaríen mientres el periodu clásicu dellos idiomes distintos ente sigo.
Mientres la colonización española de Mesoamérica, tolos idiomes indíxenes fueron movíos pol español que se fixo la nueva llingua de prestixu. Les llingües mayes nun fueron nenguna esceición, y el so emplegu en munchos dominios importantes de la sociedá, incluyendo l'alministración, la relixón y la lliteratura, terminó. La rexón maya foi más resistente a la influencia esterior qu'otres,[15] y quiciabes por esta razón munches comunidaes mayes inda caltienen una alta proporción de falantes billingües y monollingües. Sicasí, l'español agora apodera tola rexón maya.
Delles llingües mayes tán morrebundes o amenaciaes, anque siguen siendo llargamente usaes y son vidables dende'l puntu de vista sociollingüísticu. Estes postreres siguen siendo la llingua materna de munches persones y tienen falantes de tolos grupos d'edá, siendo amás emplegaes en casi tolos ámbitos sociales.[16]
Mientres el sieglu xx, los descubrimientos arqueolóxicos fomentaron l'arguyu nacionalista y étnicu, lo que llevó a que los pueblos maya falantes empezaren a desenvolver una identidá étnica compartida como mayes y los herederos de la gran cultura maya.[17]
El significáu más ampliu de lo «maya» amás de los aspeutos xeográficos, carauterizar por factores llingüísticos, pero tamién se referere a traces étniques y culturales. La mayoría de los mayes identificar a ellos mesmos sobremanera, con un grupu étnicu en particular, p. ex. «yucateco» o «quiché»; pero tamién reconocen un parentescu maya compartíu.[18]
L'idioma foi fundamental en definir les llendes d'esti parentescu.[19] Paradóxicu quiciabes, esti arguyu d'unidá que condució a una insistencia al respective de la separación de diverses llingües mayes, dalgunes de los cualos rellaciónense tan de cerca que podríen ser referíes fácilmente como dialeutos d'una sola llingua. Sicasí, yá que el términu «dialeutu» foi utilizáu por dalgunos con insinuaciones raciales nel pasáu, faciendo una falsa distinción ente dialeutos amerindios y «idiomes» europeos, l'usu preferencial estos últimos años foi señalar les variedaes llingüístiques falaes por un diversu grupu étnicu como idiomes separaos.[20]
En Guatemala, materies tales como'l desenvolvimientu de les ortografíes estandarizadas pa les llingües mayes son gobernaes pola Academia de Llingües Mayes de Guatemala (ALMG) que foi fundada por organizaciones mayes en 1986. Siguiendo los alcuerdos de paz de 1996 tuvo ganando la reconocencia cada vez mayor como l'autoridá reguladora en llingües mayes ente eruditos mayes y les mesmes persones mayes.
La familia llingüística maya nun tien nengún parentescu xenéticu demostráu escontra otres families. Les semeyances con dellos idiomes de Mesoamérica entiéndese que son debíes al espardimientu de traces llingüístiques d'idiomes vecinos nel maya y non a l'ascendencia común. Mesoamérica demostró ser una área d'espardimientu llingüísticu substancial.[21]
Según Lyle Campbell, espertu en llingües mayes, la propuesta más prometedora ye la hipótesis macro-maya, que postula un parentescu llingüísticu llonxanu ente esta familia, les llingües mixe-zoqueanas y les totonacanas, pero falta mayor evidencia pa sofitar o refutar esta hipótesis.[4]
Históricamente propunxéronse otres hipótesis de parentescu, qu'intentaben rellacionar la familia maya con otres families llingüístiques y llingües aisllaes, pero polo xeneral éstes nun fueron sofitaes pola mayoría d'especialistes. Los exemplos inclúin la rellación del maya col uru-chipaya, mapudungun, lenca, purépecha y huave. Tipológicamente tien semeyances col xinca pero nun paez esistir parentescu xenéticu, siendo más bien la resultancia de préstamos llingüísticos ya influencia cultural. El maya tamién foi incluyíu, n'otres hipótesis, dientro de les llingües penutíes. El llingüista Joseph Greenberg inclúi al maya nel so altamente polémica hipótesis amerindia, que ye refugada pola mayoría d'especialistes en llingüística histórica.
La familia maya ta bien documentada y el so esquema xenealóxicu internu de clasificación ta llargamente aceptáu y establecíu; sicasí, un puntu inda en disputa ye la posición del cholano y del kanjobalano-chujeano. Dellos eruditos piensen qu'éstos formen una caña occidental separada[22] (como na diagrama inferior). Otros llingüistes nun sofiten el postuláu d'una rellación especialmente cercana ente'l cholano y el kanjobalano-chujeano, polo que clasifiquen éstos como dos rames distintes que deriven direutamente de la proto-llingua maya.
Llingua !Númberu de falantes | |
---|---|
Quiché (K'iche') | 2 330 000 |
Kekchí (Q'eqchi') | 823 500 |
Maya |766 000 | |
Mam | 537 980 |
Cakchiquel (Kaqchikel) | 451 000 |
Tzeltal | 372 000 |
Tzotzil | 235 000 |
Chol (Ch'ol) | 145 000 |
Huasteco | 131 000 |
Pocomchí (Poqomchi) | 92 200 |
Achí | 85 600 |
Zutuhil (Tz'utujil) | 83 800 |
Kanjobal (Q'anjob'al) | 77 700 |
Ixil | 69 000 |
Acateco (Akatek) | 56 840 |
Pocomam (Poqomam) | 49 000 |
Chuj | 43 370 |
Chontal de Tabasco | 36 500 |
Tojolabal | 34 300 |
Chortí (Ch'orti') | 30 010 |
Aguacateco | 18 000 |
Sacapulteco (Sakapultek) | 15 000 |
Mopán | 14 200 |
Jacalteco (Jakaltek) | 9500 |
Sipacapense | 8000 |
Tectiteco (Tekiteko) | 4970 |
Uspanteco (Uspantek) | 3000 |
Lacandón (Lakantun) | 560 |
Mochó | 140 |
Itzá | 12 |
L'huasteco falar nos estaos mexicanos de Veracruz y San Luis Potosí per alredor de 110 000 persones.[23] Ye'l más diverxente con al respective de les otres llingües mayes modernes. El chicomucelteco foi una llingua rellacionada al huasteco y faláu en Chiapas que probablemente s'escastó antes de 1982.[24]Caña que se dixebró de la Protomaya formada pol huasteco y el chicomucelteco la so separación diose cuando falantes mixezoquez entraron nel golfu de Méxicu, dixebrando'l huasteco del restu.
El maya yucateco (conocíu a cencielles como maya polos sos falantes) ye la llingua maya con más falantes en Méxicu. Anguaño falar unes 800 000 persones aproximao, la inmensa mayoría de los falantes vive na Península de Yucatán.[25][26] Tien una rica lliteratura post-colonial y restos comunes como una llingua materna n'árees rurales de Yucatán y los estaos axacentes de Quintana Roo y Campeche.
Les otres trés llingües yucatecanas son el mopán, faláu per cerca de 10 000 persones principalmente en Belize; l'itzá, llingua morrebunda o quiciabes estinguida, orixinaria o proveniente del Petén de Guatemala;[27] y el lacandón, tamién en peligru d'estinción con cerca de 1000 falantes en delles aldegues de les cercaníes a la Selva Lacandona en Chiapas.
D'antiguo les llingües cholanas ocupaben una parte importante del área maya; anque güei la llingua con más falantes ye'l ch'ol faláu por unes 130 000 persones en Chiapas.[28] El so pariente más cercanu, el idioma chontal de Tabasco,[29] ye faláu por 55 000 persones[30] individuos nel estáu de Tabasco. Otra llingua rellacionada, agora en riesgu d'estinción, ye'l chortí, que ye falada por 30 000 persones en Guatemala.[31] Tamién foi faláu primeramente nel estremu occidental d'Hondures y El Salvador pero la variante d'El Salvador agora ta estinguida y la d'Hondures considérase morrebunda. El choltí, una llingua hermana del chortí, ta tamién estinguida. Toes estes llingües seríen descendientes del idioma principal usáu na epigrafía maya, esto ye, el idioma maya clásicu.
Créese que les llingües cholanas son les más calteníes en vocabulariu y fonoloxía, y tán rellacionaes de cerca coles inscripciones del periodu clásicu atopaes en tierres baxes centrales. Pudieron sirvir como llingües de prestixu, coesistiendo con otros dialeutos en delles árees. Esta asunción apurre una esplicación plausible pa la distancia xeográfica ente la zona chortí y les árees onde'l chol y el chontal son falaos.[32]
Los parientes más cercanos a les llingües cholanas son les llingües de la caña tzeltalana, el tzotzil y el tzeltal, dambes falaes en Chiapas por poblaciones grandes y estables o crecientes (265 000 pal tzotzil y 215 000 pal tzeltal).[33] El tzotzil y el tzeltal tienen una gran cantidá de falantes monollingües.
El kanjobal ye faláu por 77 700 persones nel departamentu de Huehuetenango de Guatemala,[26] con pequeñes poblaciones n'otros llugares.[34] El jacalteco (tamién conocíu como poptí)[35] ye faláu per cerca de 100 000 en dellos conceyos[36] de Huehuetenango. Otru miembru d'esta caña ye'l acateco, con más de 50 000 falantes en San Miguel Acatán y San Rafael La Independencia.
El chuj ye faláu por 40 000 persones en Huehuetenango, y por 9500 persones, sobremanera abellugaos, cerca de la frontera en Méxicu, nel conceyu de La Trinitaria, Chiapas, y les aldegues de Tziscao y Cuauhtémoc; el tojolabal ye faláu en Chiapas oriental por 36 000 persones.[37]
El grupu de llingües quiché-mam falaes nos montes guatemalianos ta estremáu en dos sub-cañes y tres subfamilies:
El kekchí, que constitúi por sigo mesmu una de les sub-cañes dientro del quiché-mam. Esta llingua ye falada per cerca de 400 000 persones que viven nos departamentos del sur de Guatemala de Petén y Alta Verapaz, y tamién en Belize por 9000 falantes más. N'El Salvador ye faláu por 12 000 persones como un resultáu de migraciones recién.[38]
L'idioma uspanteco, tamién descendiente direutu del proto-quiché-mam, ye nativu solu nel conceyu Uspantán nel departamentu d'El Quiché, y tien unos 30 000 falantes.
La llingua más grande d'esta caña ye'l mam, faláu por 150 000 persones nos departamentos de San Marcos y los Altos Cuchumatanes. L'aguacateco ye l'idioma de 20 000 habitantes d'Aguacatán central, otru conceyu de Huehuetenango. L'ixil ye faláu por 69 000 na rexón del «Triángulu Ixil» del departamentu d'El Quiché.[39] El tectiteco (o teco) ye faláu per cerca de 1000 persones nel conceyu de Tectitán, y 1000 refuxaos en Méxicu. Según Ethnologue el númberu de falantes del tectiteco ta creciendo.[40]
El quiché la llingua maya col mayor númberu de falantes, ye faláu por más de 2 000 000 de persones nos montes guatemalianos, alredor de les ciudaes de Chichicastenango, Quetzaltenango y los montes de Cuchumatán, según por migrantes urbanos na Ciudá de Guatemala.[26] El famosu documentu mitolóxicu maya, el Popol Vuh, ta escritu nun quiché anticuáu de cutiu llamáu quiché clásicu. La cultura quiché taba na so pináculo a la de la conquista española. Utatlán, cerca de la ciudá actual de Santa Cruz del Quiché, foi'l so centru económico y ceremonial.[41] Ente los sos falantes nativos ta la ganadora del Premiu Nobel de la Paz, Rigoberta Menchú.[42]
L'achí ye faláu por 85 000 persones en Cubulco y Rabinal dos conceyos de Baxa Verapaz. En delles clasificaciones, p. ex. la realizada por Campbell, el achí cúntase como una forma del quiché. Sicasí, por cuenta de una división histórica ente los dos grupos étnicos, el maya achí nun ye vistu como quiché.[43]
L'idioma cakchiquel ye faláu per cerca de 400 000 persones nun área estendida dende la ciudá de Guatemala escontra l'oeste a la vera nortiza del llagu de Atitlán.[44] El zutuhil tien cerca de 90 000 falantes na vecindá del llagu Atitlán.[45] Otros miembros de la caña quicheana son el sacapulteco faláu por daqué menos de 40 000 persones sobremanera nel departamentu d'El Quiché, y el sipacapense, que ye faláu per cerca de 18 000 persones en Sipacapa, San Marcos. Los Añales de los Cakchiqueles, escritos en cakchiquel, son un trabayu lliterariu importante datáu del sieglu xvi que refier la hestoria de les clases predominantes de los cakchiqueles.
Les llingües poqom rellacionar de cerca col grupu quicheano, colo que constitúin una sub-caña nel nuedu quicheano-mameano.[46]
El pocomchí ye faláu por 90 000 persones[47] en Purulhá, Baxa Verapaz, y nos siguientes conceyos d'Alta Verapaz: Santa Cruz Verapaz, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Tamahú y Tucurú. El pocomam ye faláu per cerca de 30 000 persones[48] en dellos nucleos pequeños, el más grande de los cualos ta nel departamentu de Baxa Verapaz. Tamién hai falantes de pocomam n'El Salvador.
Nel proto-maya, (antepasáu común de les llingües mayes, que foi reconstruyíu[49] usando'l métodu comparativu) predominen les raíz con estructura silábica CVC (consonante-vocal-consonante).[50] La mayoría de los raigaños del proto-maya yeren monosilábiques sacante dellos raigaños nominales disilábicas. Por cuenta de la perda subsecuente de la vocal, munches llingües mayes agora demuestren complexos grupos consonánticos en dambos finales de sílabes. Siguiendo la reconstrucción de Lyle Campbell y Terrence Kaufman, l'idioma proto-maya tien los siguientes soníos;[51] los soníos presentes nos idiomes modernos, son en gran parte similares a esti sistema de raíz.
Billabial | Alveolar | Palatal | Velar | Uvular | Glotal | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Simple | Implosiva | Simple | Eyectiva | Simple | Eyectiva | Simple | Eyectiva | Simple | Eyectiva | Simple | ||
Oclusives | *p | *ɓ | *t | *tʼ | *tʲ | *tʲʼ | *k | *kʼ | *q | *qʼ | *ʔ | |
Africaes | *ʦ | *ʦʼ | *ʧ | *ʧʼ | ||||||||
Fricativa | *s | *ʃ | *χ | *h | ||||||||
Nasales | *m | *n | *ŋ | |||||||||
Líquides | *l *r | |||||||||||
Deslizamientos | *j | *w |
La clasificación interna y les subdivisiones de les llingües mayes tán basaes en cambeos compartíos ente los grupos de llingües. Por casu, les llingües del grupu occidental (tales como huastecano, yucatecano y cholano) toes camudaron el fonema proto-maya */r/ en [j], delles llingües de la caña oriental caltuvieron [r] (quicheanas), y otres camudar en [ʧ] o, a la fin de la pallabra, [t] (mameano).[52] Les innovaciones compartíes ente'l huastecano, yucatecano y cholano amuesen que se dixebraron de les otres llingües mayes primero qu'asocedieren los cambeos atopaos n'otres cañes.
Proto-maya | Huasteco | Yucateco | Mopán | Tzeltal | Chuj | Kanjobal | Mam | Ixil | Quiché | Cakchiquel | Pocomam | Kekchí |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
*[raʔʃ] «verde» |
[jaʃ] | [jaʔʃ] | [jaʔaʃ] | [jaʃ] | [jaʔaʃ] | [jaʃ] | [ʧaʃ] | [ʧaʔʃ] | [raʃ] | [rɐʃ] | [raʃ] | [raːʃ] |
*[war] «suañu» |
[waj] | [waj] | [wɐjn] | [waj] | [waj] | [waj] | [wit] (Aguacateco) |
[wat] | [war] | [war] | [wɨr] | [war] |
Les oclusives palatizadas /tʲ'/y /tʲ/ nun s'atopen en nenguna de les families modernes. En sustitución d'estos fonemes orixinarios, les llingües mayes modernes realizar de manera particular nos distintos grupos de la familia, dexando una reconstrucción d'estos fonemes como oclusives palatizadas. Na caña oriental (chujeano-kanjobalano y cholano) reflexar en [t] y [t']. En mameano atópense como [ʦ] y [ʦ'] y en quicheano como [ʧ] y [ʧ']. El yucateco destaca d'otres llingües mayes occidentales en que les sos oclusives palatizadas son camudaes dacuando en [ʧ] y dacuando [t].[53]
Proto-maya | Yucateco | Kanjobal | Poptí | Mam | Ixil | Quiché | Cakchiquel |
---|---|---|---|---|---|---|---|
*[tʲyːʔ] «árbol» |
[ʧyʔ] | [teʔ] | [teʔ] | [ʦyːʔ] | [ʦyʔ] | [ʧyːʔ] | [ʧyʔ] |
*[tʲaʔŋ] «cenices» |
[taʔn] | [tan] | [taŋ] | [ʦaːx] | [ʦaʔ] | [ʧaːx] | [ʧax] |
La velar nasal proto-maya *[ŋ] reflexar nel fonema [x] de les cañes orientales (quicheano-mameano); en [n] pal kanjobalano, cholano y yucatecano; en [h] pal huastecano; y caltiénse na so forma orixinal nel chuj y el jacalteco.[52]
Proto-maya | Yucateco | Kanjobal | Jacalteco | Ixil | Quiché |
---|---|---|---|---|---|
*[ŋyːh] «cola» |
[neːh] | [ne] | [ŋy] | [xeh] | [xeːʔ] |
La clasificación interna de les llingües mayes ta basada en ciertes innovaciones llingüístiques compartíes. Cuando un grupu de llingües comparten cierta mutación o cambéu fonéticu común postúlase que deriven d'una proto-variedá maya qu'esperimentara dicha mutación. Asina'l conxuntu de cambeos fonéticos dexa establecer un árbol filoxenéticu onde cada cambéu supón un puntu de ramificación. La clasificación usada nesti artículu basar nesos cambeos fonéticos, qu'unes vegaes tán presentes nunos subgrupos de llingües mayes pero non n'otros.
La diverxencia del huastecano reflexar nun númberu relativamente alto d'innovaciones ensin compartir por otros grupos. El huastecano ye la única caña na que */w/ proto-mayanse camudó a [b]. El huasteco (pero non el chicomucelteco) ye tamién la única llingua maya en tener un fonema labiovelar /kʷ/; sicasí, sábese qu'esto se debe a un desenvolvimientu postcolonial: comparando los documentos coloniales del huasteco al huasteco modernu, puede vese que la /kʷ/ moderna porcede orixinalmente de secuencies de *[k] siguíes por una vocal arrondada y una aproximante. Por casu, la pallabra pa «utre», qu'en huasteco modernu ye pronunciada [kʷiːʃ], foi escrita <cuyx> en huasteco colonial y pronounciada *[kuwiːʃ].
L'agrupamientu de les cañes cholana y yucatecana ta sofitáu pol cambéu de *[a] curtia a [ɨ]. Toles llingües cholanas camudaron les vocales llargues proto-mayanses *[yː] y *[oː] a [i] y [o] respeutivamente. La independencia del grupu yucatecano rescampla porque en que toles llingües yucatecanas la *[t] proto-maya dio llugar a [ʧ] na posición final de la pallabra.
El quicheano-mameano y delles llingües kanjobalanas, retuvieron les oclusives uvulares proto-mayes ([q] y [q']); en toles otres cañes estos soníos combinar con [k] y [k'], respeutivamente. Asina puede dicise que l'agrupación quicheana-mameana fuelga sobremanera en retenciones compartíes en llugar d'innovaciones.
El mameano estremar en gran parte del quicheano pola sustitución d'una cadena de fonemes, que reemplazó la consonante *[r] por [t]; *[t] por [ʧ]; *[ʧ] por [ʈʂ] y *[ʃ] por [ʂ]. Estes fricatives y africaes retroflexes dixebráronse más palantre al kanjobalano al traviés d'interaiciones llingüístiques.[55] Dientro de la caña quicheana, el cakchiquel y el zutuhil estremar del quicheano, en sustituyir los fonemes finales del proto-maya *[w] y *[ɓ] por [j] y [ʔ], respeutivamente, en pallabres polisilábiques.[56]
Dellos otros cambeos son xenerales al traviés de la familia maya son los siguienes: la fricativa glotal proto-maya *[h], que nenguna llingua caltuvo como tal, tien numberosos reflexos en delles llingües fíes dependiendo de la so posición dientro d'una pallabra. En dellos casos allargada una vocal precedida en llingües que caltienen el llargor vocal. N'otres llingües dio pasu a [w], [j], [ʔ], [x] o sumió.[57]
Otres innovaciones llingüístiques esporádiques asocedieron independientemente n'otres cañes. Por casu el llargor distintivu vocal foi perdida nel kanjobalano-chujeano (sacante pol mochó y el acateco), cakchiquel y cholano. Otres llingües tresformaron la distinción del llargor nuna de les vocales tirantes contra fluexes, perdiendo más palantre na mayoría de los casos la distinción. Sicasí, el cakchiquel caltuvo un schwa laxo y central como un reflexu de la vocal *[a].[58] Dos llingües, el yucateco y el uspanteco, según un dialeutu del tzotzil[59] introducieron una distinción tonal nes vocales, con tonos altu y baxu correspondiendo al llargor anterior de la vocal según reflexando *[h] y *[ʔ].
La gramática de les llingües mayes ye más simple que les d'otres llingües mesoamericanes.[60] Dende'l puntu de vista de tipoloxía morfolóxica les llingües mayes son aglutinantes y polisintétiques.[61] Los verbos tán marcaos pol aspeutu o tiempu, la persona del suxetu, la persona del complementu (nel casu de los verbos transitivos) y pola pluralidá de la persona. Los sustantivos posesivos tán marcaos pola persona del posesor. Nun hai casos nin xéneros nes llingües mayes. El alliniadura morfosintáctica suel ser de tipu ergativo.
Conxetúrase que'l proto-maya tenía un orde básicu de pallabra del tipu Verbu Oxeto Suxetu con posibilidaes de camudar a VSO en ciertes circunstancies, tales como oraciones complexes, oraciones onde l'oxetu y el suxetu yeren d'igual animacidad y cuando'l suxetu taba definíu.[62] El yucatecano, tzotzil y tojolabal modernos tienen un orde básicu fixu de tipu VOS. El mameano, kanjobal, jacalteco y un dialeutu del chuj tienen un orde VSO. Solo'l chortí tien un orde de pallabres básicu SVO. Otres llingües mayes dexen los órdenes de pallabres VSO y VOS.
Cuando se ta cuntando ye necesariu usar el clasificadores numberales qu'especifiquen la clase nominal de los oxetos que se cunten; el numberal nun puede apaecer ensin un clasificador d'acompañamientu. La clase nominal polo xeneral ye asignada dependiendo si l'oxetu ye animáu o inanimáu, o según la forma xeneral d'un oxetu.[63] Asina cuntando oxetos «planos», una forma distinta de clasificador numberal ye usada que cuando se cunten coses redondes, artículos oblongos o xente. En delles llingües mayes tales como'l chontal, el clasificadores tomen la forma d'afixos xuníos al numberal; n'otros tales como'l tzeltal, son formes llibres. En jacalteco el clasificadores pueden tamién ser usaos como pronomes. En Yucateco amestar al númberu un sufixu clasificador; cuando se cunten coses animaes utilízase -p'éel; si cunten seres racionales o animales -túul; pa oxetos de forma allargada úsase -ts'iit; y cuando se cunten árboles, -kúul.
Tamién esisten los mensurativos, como se-yos llama a les midíes tradicionales utilizaes na comunidá pa indicar la magnitú de lo que se cunta. Nun son inherentes a los sustantivos y tienen el so orixe na gramaticalización de morfemes léxicos. El significáu denotado por un sustantivu pue ser alteriáu perceptiblemente camudando'l clasificador d'acompañamientu. En chontal, por casu, cuando'l clasificador -tek ye usáu con nomes de plantes entiéndese que los oxetos siendo numberaos son árboles enteros. Si nesta espresión un clasificador distintu, -ts'it (pa cuntar oxetos llargos, delgaos) ye sustituyíu por -tek, ésti tresporta'l significáu que solamente los paliyos o les cañes del árbol tán cuntándose:[64]
untek wop (un árbol Jahuacte) «un árbol jahuacte» | unts'it wop (un paliyu jahuacte) «un paliyu d'un árbol jahuacte» | ||||
un- | tek | wop | un- | ts'it | wop |
unu- | «planta» | árbol del jahuacte | unu- | «oxetu.llargu.delgáu» | árbol jahuacte |
La morfoloxía de los sustantivos mayes ye abondo simple: tornar por númberu (singular o plural), y, cuando tán teníos, pa la persona y el númberu del so posesor.
La posesión pronominal ta espresada por un sistema de prefixos posesivos xuníos al sustantivu, como en cakchiquel ru-kej «el so caballu [pa él o ella]». Los sustantivos pueden amás adoptar una forma especial que los marca como teníos.
Pa los posesores nominales, el sustantivu teníu ye conxugáu como teníu por un posesor de la tercer persona, y siguíu del sustantivu de posesor, p. ex. el cakchiquel ru-kej ri achin «el caballu del home» (lliteralmente «el so caballu l'home»). Esti tipu de formación ye una traza de diagnósticu principal del área llingüística mesoamericana y repitir al traviés de toa Mesoamérica.[65]
Les llingües mayes de cutiu oldeen la posesión alienable y inalienable variando la manera'l sustantivu ye (o nun ye) marcada según lo tenío. El jacalteco, por casu, pon en contraste'l teníu inalienable wetʃel «la mio semeya (na cual represéntenme)» col teníu alienable wetʃele «la mio semeya (tomada por mi)». El prefixu we- marca'l posesor singular de primer persona en dambos, pero l'ausencia del sufixu -y posesivu na primer forma marca la posesión inalienable.[66]
Toles llingües mayes que tienen preposiciones de normal solo tienen una. Pa espresar la posición y otres rellaciones ente entidaes, l'usu facer d'una clase especial de «sustantivos emparentaos». Esti modelu ye tamién recurrente al traviés de Mesoamérica y ye otru riesgo diagnósticu del área llingüística mesoamericana. Nel maya, los sustantivos más emparentaos metafóricamente derívense de pieces del cuerpu, de cuenta que «enriba de», por casu, ye espresáu pola pallabra pa cabeza.[67]
Los sustantivos emparentaos son teníos pol componente, que ye'l puntu de referencia de la rellación, y el sustantivu emparentáu noma la rellación. Asina nel maya diría «la cabeza del monte» (lliteralmente «la so cabeza'l monte») pa significar «sobre (el visu de) el monte». Asina nel quiché clásicu del Popol Vuh lleemos o-wach ulew «sobre la tierra» (lliteralmente «la so cara la tierra»).
Les llingües mayes son ergatives na so alliniación. Esto quier dicir que'l suxetu d'un verbu intransitivu ye tratáu de manera similar en visu a un verbu transitivu, pero de manera distinta del suxetu d'un verbu transitivu.
Les llingües mayes tienen dos sistemes d'afixos que se xunen a un verbu pa indicar a la persona de los sos discutinios. Un sistema (mentáu de cutiu en gramátiques mayes como sistema A) indica la persona de suxetos de los verbos intransitivos, y oxetos de los verbos transitivos. Pueden tamién ser utilizaos con predicaos del axetivu o del sustantivu pa indicar el suxetu.
Usu !Exemplu !Llingua d'exemplu !Traducción | ||
---|---|---|
Suxetu d'un verbu intransitivu |x-ix-ok | Cakchiquel | «Ustedes chicos entraron» |
Oxetu d'un verbu transitivu |x-ix-ru-chöp | Cakchiquel | «Él/ella tomó a vos chicos» |
Suxetu d'un axetivu de predicáu |ix-samajel | Cakchiquel | «Ustedes chicos son trabayadores.» |
Suxetu d'un predicáu de sustantivu |'antz-ot |
Tzotzil | «Tu yes una muyer». |
Otru sistema (sistema B) utilizar pa indicar la persona de suxetos de verbos transitivos, y tamién a los posesores de sustantivos (incluyendo sustantivos emparentaos).[68]
Usu !Exemplu !Llingua d'exemplu !Traducción | ||
---|---|---|
Suxetu d'un verbu transitivu |x-ix-ru-chöp |
Cakchiquel | «Él/ella tomó a vos chicos» |
Marcador posesivu |ru-kej
ri achin |
Cakchiquel | «El caballu del home» (lliteralmente: «el so caballu l'home») |
Marcador emparentáu |o-wach
ulew |
«Sobre la tierra» (lliteralmente: «el so cara la tierra», p. ex. «cara de la tierra») |
Amás de suxetu y oxetu (axente y paciente), el verbu maya tien afixos señalando aspeutu, tiempu y manera como nel exemplu siguiente:
Aspeutu/manera/tiempu !Prefixu de la clase A !Prefixu de la clase B | Raigañu !Aspeutu/manera/voz | Plural | ||||
---|---|---|---|---|---|---|
k- | in- | a- | ch'ai | -o | ||
Incompletivo | 2ª
persona sing. Axente |golpe |Incompletivo |
|||||
(Quiché) kinach'ayo «Tas cutiéndome» |
Los sistemes de tiempos en llingües mayes son xeneralmente simples. El jacalteco, por casu, oldea'l pasáu y l'ensin pasar, mientres el mam solo tien el futuru y el non-futuru. Los sistemes d'aspeutu son de normal más prominentes. El manera de normal nun forma un sistema separáu nel maya, pero sicasí ye enxareyáu col sistema tiempu/aspeutu.[69] Kaufman reconstruyó un sistema tiempu/aspeutu/manera pal proto-maya qu'inclúi siete aspectos: incompletivo, progresivu, completivo/puntual, imprescindible, potencial futuru, optativu y perfectivu.[70]
Les llingües mayes tienden a tener un ricu sistema de voces gramaticales. El proto-maya tenía a lo menos una construcción pasiva según una regla antipasiva pa la minimización de la importancia del axente en rellación al paciente. El quiché modernu tien dos antipasivos: unu qu'atribúi'l focu al oxetu y otru qu'acentúa l'aición verbal.[71] Otres construcciones rellacionaes cola voz qu'asoceden nes llingües mayes son les siguientes: mediopasiva, incorporacional (incorporando un oxetu direutu nel verbu), instrumental (promoción del preséu pa oxetar posición) y referencial (una especie de promoción aplicativa d'un argumentu indireutu como un benefactivo o recipiente a la posición del oxetu).[72]
Nes llingües mayes, les pallabres vense xeneralmente como perteneciendo a una de cuatro clases: verbos, estativos, axetivos y susantivos.
Los estativos son una clase de pallabres predicatives espresando una calidá o estáu, que les sos propiedaes sintáctiques cáyense metanes aquellos verbos y axetivos nes llingües indoeuropees. Como verbos, los estativos dacuando pueden ser conxugaos pa la persona, pero de normal escarecen d'inflexones pal tiempu, l'aspeutu y otres categoríes puramente verbales. Los estativos pueden ser axetivos, posicionadores o numberales.
Los posicionadores, una clase de pallabres carauterístiques de, si non únicos a, les llingües mayes, son estativos con significaos rellacionaos cola posición o la forma d'un oxetu o la persona. Les llingües mayes tienen ente 250 y 500 raigaños distintes posicionales:
Telan ai jun naq winaq yul b'y.
Hai un home cháu nel camín.
Ayeri había una culiebra chándose enroscada na entrada de la casa
Woqan hin k'al ai max ek'k'o.
Gasté'l día enteru sentáu
Yet ewi xoyan ai jun lob'aj stina.
Nestos trés oraciones en kanjobal,[73] los posicionadores son telan («daqué grande o cilíndricu chándose como si tuviera cayíu»), woqan («la persona que se sienta sobre un oxetu paecíu a una siella»), y xoyan («enroscóse como una cuerda o culiebra»).
La composición de raigaños de sustantivu pa formar nuevos sustantivos ye banal; hai tamién munchos procesos morfolóxicos pa sacar sustantivos de verbos. Los verbos tamién almiten derivacionales afixos por demás granibles de delles clases, la mayor parte de los cualos especifiquen la transitividá o la voz.[74]
Delles llingües mayes dexen la incorporación de tarmos de sustantivu en verbos, como complementos direutos o n'otres funciones. Sicasí, hai pocos afixos con significaos alverbiales o modales.
Como n'otres llingües mesoamericanes, hai emplegu estendíu metafóricu de raigaños que denotan partes del cuerpusobremanera pa formar llocativos y sustantivos emparentaos como'l tzeltal/tzotzil ti' na «puerta» (llit. «boca de casa»), o'l cakchiquel chi ru-pam «dientro» (llit. «boca'l so-estómagu»).
== Sistemes d'escritura Uno complexa escritura, usada pa escribir les llingües mayes en tiempos pre-colombinos y güei conocida de grabaos en dellos sitios arqueolóxicos mayes, foi descifrada casi dafechu. Esto yera un surtíu, sistema d'escritura en parte logográfico y en parte silábicu.[75]
En tiempos coloniales les llingües mayes empezaron a ser escrites nuna escritura derivada del alfabetu llatín; les ortografíes fueron desenvueltes sobremanera por gramáticos misioneros.[76] Non toles llingües modernes mayes han estandarizado ortografíes, pero les llingües mayes de Guatemala usen un sistema d'ortografía estandarizado, llatín fonémico desenvueltu pola Academia de Llingües Mayes de Guatemala (ALMG). Les ortografíes pa les llingües de Méxicu anguaño tán siendo desenvueltes pol Institutu Nacional de Llingües Indíxenes (INALI).
La civilización maya precolombina desenvolvió y usó una escritura entrevesgada y versátil; ésta ye la única escritura mesoamericana de la que puede dicise que casi foi totalmente descifrada. Les civilizaciones tempranes establecíes al oeste y al norte de les patries que tamién teníen escritures rexistraes n'inscripciones que sobreviven incluyendo la zapoteca, olmeca y persones falantes zoques de Veracruz meridional y l'área de Chiapas occidental — pero les sos escritures en gran parte entá son indescifradas. Xeneralmente tase d'alcuerdu que'l sistema d'escritura maya foi afechu d'unu o dellos d'estos sistemes más tempranos, y un númberu de referencies identifiquen la escritura indescifrada olmeca como'l so precursor más probable.[77]
Nel cursu de la descifración de la escritura glífica maya, fíxose evidente qu'ésti foi un sistema d'escritura totalmente funcional nel que yera posible espresar cualquier oración de la llingua falada inequívocamente. El sistema ye meyor clasificáu como logosilábarico,[75] nel cual los símbolos (glifos o grafemes) pueden ser usaos como logogrames o sílabes.
La escritura tien un silabariu completu (anque non toles sílabes posibles entá fueren identificaes), y una escriba maya sería capaz d'escribir daqué fonéticamente, sílaba por sílaba, usando estos símbolos.[75] Na práutica sicasí, casi toles inscripciones de cualquier llargor fueron escrites emplegando una combinación de signos silábicos y signos de pallabra (llamaos logogramas).
Siquier dos llingües principales mayes con seguridá fueron identificaes en testos glíficos, con siquier otra llingua probablemente identificada. Una variedá de llingua arcaica conocida como maya clásicu predomina nestos testossobremanera nes inscripciones del periodu clásicu de les árees de les tierres baxes del sur y centrales. Esta llingua ta más estrechamente rellacionada cola caña cholana de la familia llingüística, los descendientes modernos de los cualos inclúin chol, chortí y chontal.
Les inscripciones nuna temprana llingua yucatecana (la llingua yucateca ye una principal sobreviviente de dichu antepasáu) tamién fueron reconocíes o propuestes, principalmente na rexón de la península de Yucatán y a partir d'un periodu posterior. Trés de los cuatro códices mayes esistentes tán basaos en yucateco. Tamién conxeturaron que delles inscripciones atopaes na rexón de los Altos de Chiapas pueden tar nuna llingua tzeltalana que los sos descendientes actuales son el tzeltal y el tzotzil.[78] Otres variedaes rexonales y dialeutos tamién son presumibles de ser usaos, pero entá nun fueron identificaos con certidume.[78]
L'emplegu y conocencia de la escritura glífica maya siguió siquier hasta la conquista española del sieglu xvi. L'obispu Diego de Landa describió l'usu de la escritura glífica nes práutiques relixoses del maya yucateco, mesmes que viviegamente prohibió.
Dende'l periodu colonial, práuticamente tola escritura maya usó calteres llatinos. La ortografía tuvo xeneralmente basada nel español, y ye solo apocayá que se estandarizaron convenciones ortográfiques.
Les primeres normes ortográfiques estensamente aceptaes fueron puestes nel maya yucateco polos autores y collaboradores del Diccionariu Maya Cordemex, un proyeutu empobináu por Alfredo Barrera Vásquez y publicáu per primer vegada en 1980. Darréu, l'Academia de Llingües Mayes de Guatemala (conocida pola so sigla española ALMG), fundada en 1986, afixo estes normes a les 21 llingües mayes de Guatemala.[79]
Vocales | Consonantes | ||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
ALMG | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA[n. 1] | ALMG[n. 1] | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA |
a | [a] | aa | [aː] | ä | [ɐ] | b' | [ɓ] | b | [b] | ch | [ʧ] | ch' | [ʧ'] | h | [h] |
y | [y] | ee | [yː] | ë | [ə] | j | [x] | k | [k] | k' | [k'] | l | [l] | m | [m] |
i | [i] | ii | [iː] | ï | [ɪ] | n | [n] | nh | [ŋ] | p | [p] | q | [q] | q' | [q'] |
o | [o] | oo | [oː] | ö | [ʌ] | r | [r] | s | [s] | t | [t] | t' | [t'] | tz | [ʦ] |
o | [o] | uu | [oː] | ü | [ʊ] | tz' | [ʦ'] | w | [w] | x | [ʃ] | y | [j] | ' | [ʔ] |
|
Pa les llingües que faen una distinción ente africaes palato-alveolares y retroflexes y fricatives (mam, ixil, tectiteco, aguacateco, kanjobal, poptí y acateco) aplícase'l siguiente sistema de convenciones.
ALMG | IPA | ALMG | IPA |
---|---|---|---|
ch | [ʧ] | ch' | [ʧ'] |
tx | [ʈʂ] | tx' | [ʈʂ'] |
xh | [ʃ] | x | [ʂ] |
De siguío preséntense los numberales en diverses llingües mayes:[80][81]
GLOSA | Huasteco | Yucateco | Cholano | Qanjobal | Mam | Quiché | proto- maya | |||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Ch'ol de Tila |
Tzeltal de Bachajón |
Tzotzil de S. And. Llar. |
Chuj de Ixtatán |
Q'anjobal de Santolaya | ||||||
1 | huun | hun | hun- | hun | hun | xún | χun | χuun | χun | *χuun |
2 | čaab | ka | čaʔ- | čeb | čib | čáʔpʼ | kabʼ | kabʼ | kebʼ | *kaʔ(bʼ) |
3 | ʔooš | oš | ʔoš- | ošeb | ʔošib | ʔóš | ošebʼ | ooš | ošibʼ | *ʔoš(ebʼ) |
4 | čeeʔ | kam | čən- | čaneb | čanib | čóŋ | kanebʼ | qaq | kaχibʼ | *kaŋ(ebʼ) |
5 | booʔ | ho | hoʔ- | hoʔeb | hoʔob | hóp | oyebʼ | χweʔ | χoʔobʼ | *χoʔ(ebʼ) |
6 | ʔakak | wak | wək- | wakeb | wakib | wákʼ | waqebʼ | waqibʼ | *waq(ebʼ) | |
7 | buuk | ošuk | wuk- | hukeb | hukub | húk(upʼ) | uqebʼ | wuqubʼ | *huq(ubʼ) | |
8 | wašik | wašak | wašək- | wašakeb | wašakib | wáxšakʼ | waʂaqebʼ | wáχšaq | waqšaqibʼ | *waqšaq(ebʼ) |
9 | belehu | bolom | bolon- | baluneb | baluneb | pʼáluŋ | bʼalonebʼ | beleχoχ | bʼeleχebʼ | *bʼeluŋ(ebʼ) |
10 | lahu | lahun | lahun- | lahuneb | lahuneb | láxuŋ | laχonebʼ | laaχ | laχoχ | *laχoŋ(ebʼ) |
Del periodu clásicu al día presente, un cuerpu de lliteratura foi escritu en llingües mayes. Los testos más tempranos que fueron calteníos son inscripciones en gran parte monumentales, que documentan l'autoridá, la socesión, y l'ascensión, la conquista y acontecimientos calendáricos como astronómicos. Ye probable qu'otros tipos de lliteratura fueron escritos en medios de comunicación perecederos como códices fechos de corteza, solu cuatro de los cualos sobrevivieron los estragos del tiempu y la campaña de destrucción de los misioneros españoles.[82]
Poco dempués de la conquista española, les llingües mayes empezaron a ser escrites con calteres del alfabetu llatín. La lliteratura de la era colonial en llingües mayes inclúi'l famosu Popol Vuh, una narrativa míticu-histórica escrita en quiché clásicu del sieglu xvii, pero créese que ta basáu nun trabayu más tempranu escritu nos años 1550, agora perdíu. El Títulu de Totonicapán y el trabayu teatral del sieglu xvii el Rabinal Achí son otros trabayos tempranos notables en quiché, el postreru nel dialeutu achí.[83] Los Añales de los Cakchiqueles del sieglu xvi tardíu, qu'apurren una narrativa histórica del cakchiquel, contienen elementos paralelos a dellos rellatos qu'apaecen nel Popol Vuh. Los rellatos históricu y proféticu en múltiples variaciones conocíes en xunto como los llibros de Chilam Balam son les fontes primaries de les tradiciones mayes yucatecas tempranes.[84] L'únicu llibru sobreviviente de temprana poesía llírica, los Cantares de Dzitbalché por Ah Bam, vien partir d'este mesmu periodu.[85]
Amás d'estos trabayos singulares, munches gramátiques tempranes de llingües indíxenes, llamaes «artes» fueron escrites por sacerdotes y flaires. Les llingües cubiertes por estes tempranes gramátiques inclúin el cakchiquel, el quiché clásicu, tzeltal, tzotzil y yucateco. Dalgunes d'éstes vinieron coles traducciones a la llingua indíxena del catecismu católicu.[86]
Casi nenguna lliteratura en llingües indíxenes foi escrita nel periodu postcolonial (dempués de 1821) sacante por llingüistes y etnólogos qu'arrexunten la lliteratura oral.[87] Los pueblos mayes permanecieren en gran parte analfabetos nes sos llingües maternes, aprendiendo a lleer y escribir n'español, por absolutu. Sicasí, dende l'establecimientu del Cordemex (1980) y l'Academia Llingües Mayes de Guatemala (1986), el alfabetismo de llingua materna empezó a estendese y un númberu d'escritores indíxenes empezaron una nueva tradición d'escritura en llingües mayes. Notable ente esta nueva xeneración ye'l poeta quiché Humberto Ak'abal, que los sos trabayos de cutiu son publicaos n'ediciones de llingua dual español/quiché.[88]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.