From Wikipedia, the free encyclopedia
Crni talas ili crni val, ređe Novi jugoslovenski film, je izraz kojim se opisuju trendovi u jugoslovenskoj kinematografiji i političkoj sceni tokom druge polovine 1960-ih i početkom 1970-ih (od oko 1958. do 1973.),[1] odnosno svojevrsni pokret kojem je karakteristika bila sklonost prema eksperimentisanju u formi i umetničkoj orijentaciji, ali i prikaz mračnih strana života u tadašnjoj jugoslovenskoj državi, kao i sve kritičniji stav prema njenom komunističkom poretku.[2]
Ostvarenja crnog talasa se često navode kao najveći međunarodni uspesi jugoslovenske kinematografije, pri čemu se posebno ističu autori kao što su Aleksandar Petrović, Dušan Makavejev i Želimir Žilnik koji osvojili niz prestižnih festivalskih nagrada.
Autori crnog talasa su velikim delom inspiraciju crpili iz sličnih trendova u svetskim kinematografijama, pre svega francuskog Novog talasa.[3] Dodatna inspiracija i podsticaj su bile studentske demonstracije 1968. godine u Jugoslaviji, kao i u ostatku sveta.[4]
Filmovi su izazvali reakciju vladajućeg Saveza komunista u čijem je službenim novinama Borba 3. augusta 1969. godine objavljen članak Crni val u našem filmu, po kome je pokret dobio ime. Komisija Predsedništva Saveza komunista Jugoslavije je 27. oktobra 1969. održala sednicu na kojoj je razmatran materijal Radne grupe za film „Stanje i problemi u jugoslovenskoj kinematografiji”, a na kojoj je donesen zaključak da pojedini jugoslovenski filmovi i drugi vidovi umetnosti imaju tendenciju degradacije revolucije i njenih tekovina.[5]
U Novom Sadu je 5. jula 1971. održana velika javna diskusija o filmu W. R. – Misterije organizma, na kojoj je kritikovan prikaz Staljina u filmu, kao i bojazan da bi i Josip Broz mogao da bude predmet kritičkog prikaza.[4] Film je zabranjen i potom je proveo 15 godina u bunkeru. Lazar Stojanović, autor studentskog filma Plastični Isus godine 1973. završio je u zatvoru zbog širenja „neprijateljske propagande”. Godine 1973. dolazi do zabrane crnog talasa i do nastanka takozvanog crvenog talasa. U filmove Crvenog talasa, koji su bili potpuna suprotnost filmovima crnog talasa, spadaju pre svega partizanski filmovi: Bitka na Neretvi (1969), Valter brani Sarajevo (1971), Sutjeska (1973), Užička republika (1974), Partizani (1974), Doktor Mladen (1975), Crvena zemlja (1975), Partizanska eskadrila (1979), Veliki transport (1983) i drugi.
Ti su događaji označili kraj crnog talasa i početak tzv. Olovnih godina u jugoslovenskoj kinematografiji koji je korespondirao sa gušenjem kreativnih sloboda u državi.
Ostvarenja crnog talasa su najčešće kritika socijalističkog društva, ideologije, odnosno tadašnjih vlasti i njihovog prikaza u javnosti. Kao pokret, crni talas je predstavljao suprotnost predstavnicima zvaničnog socijalističkog kulturnog estetizma koji su stvarnost oslikavali kroz prikaze opšteg napretka i blagostanja jugoslovenskog socijalističkog društva.[6] Suprotno ideološkom prikazu jugoslovenske stvarnosti, crni talas se bavi temama iz svakodnevnog života običnog sitnog čoveka.[7][4] Jedna od glavnih karakteristika pokreta je realizam, odnosno prikaz stvarnosti života onakvim kakav jeste, nasuprot preterano ulepšanoj, propagandnoj i ideološkoj stvarnosti.[8]
Najznačajniji predstavnici crnog talasa kroz filmska ostvarenja su režiseri: Aleksandar Petrović, Živojin Pavlović, Đorđe Kadijević, Dušan Makavejev, Mića Popović, Lordan Zafranović, Želimir Žilnik, Lazar Stojanović, Ljubiša Kozomara, Gordan Mihić, Vojislav Kokan Rakonjac, Jovan Jovanović, Bahrudin Čengić i drugi.[2][9][10]
Dušan Makavejev se smatra vođom filmskih stvaralaca crnog talasa.[11] Njegov najuspešniji film bila je politička satira iz 1971. W. R. – Misterije organizma, koju je režirao i napisao. Film je zabranjen, a Makavejev je pobegao iz zemlje, ne radeći tamo sve do 1988. Snimio je Sweet Movie (Slatki film) u Kanadi, Holandiji i Francuskoj.
Aleksandar „Saša“ Petrović bio je još jedna od najznačajnijih ličnosti pokreta. Pokret je učinio poznatim u Jugoslaviji i inostranstvu. Dva njegova dela bila su nominovana za Oskara za najbolji film na stranom jeziku: Tri (1965) i Skupljači perja (1967).[12]
Rani radovi (1969) Želimira Žilnika pokazali su glavne tendencije crnog talasa: neobične forme, polemičke metode, društveno-kritičke brige, opozicionu ideologiju i fatalističko finale. Istovremeno, film je podstakao pisca i novinara Vladimira Jovičića (koji je insistirao na stavu tradicionalne komunističke partije) da napiše članak Crni val u našem filmu, objavljen u Borbi 19. 3. avgusta 1969. koji je skovao sam pojam „crni talas“. Ovim filmom i ovim člankom počeo je zvanični kontranapad na pokret.[13]
Najvažniji klasik crnog talasa iz Hrvatske su Lisice (1969) Krste Papića, prvi film koji prikazuje tajne raskida između Josipa Broza Tita i Josifa Staljina 1948. godine.
Značajnija ostvarenja u oblasti filma su:
Predstavnici crnog talasa u književnosti su: Mirko Kovač, Dragoslav Mihailović, Slobodan Selenić, Antonije Isaković, Milisav Savić, Vidosav Stevanović, Ivan Ivanović, Bogdan Tirnanić i drugi.[6]
Značajnija ostvarenja u oblasti književnosti su:
Crni talas je jedan od najuspešnijih i međunarodno priznatih kinematografskih pokreta jugoistočne Evrope, pored rumunskog novog talasa iz 2000-ih.
Filmovi su osvojili mnoštvo međunarodnih priznanja, uključujući Zlatnog medveda, Srebrnog medveda za najbolju režiju, Grand prix u Kanu, šest nominacija za Zlatnu palmu u Kanu i četiri nominacije za Oskara za najbolji međunarodni igrani film, a uspeh se nastavlja kroz režisere koji su izašli iz talasa, uključujući dve nagrade Zlatne palme 1980-ih i 1990-ih.
Danas se nekoliko filmova smatra klasicima svetske kinematografije i objavljeni su kao deo uticajnih kolekcija kao što je Criterion Collection u Sjedinjenim Državama. Restaurisana verzija Čengićevog filma Slike iz života udarnika iz 1972. je 2023. godine nominovana za najbolju filmsku restauraciju na 80. Venecijanskom filmskom festivalu.[16]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.