Loading AI tools
ulica we Wrocławiu na osiedlu Gajowice Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ulica Stalowa – ulica położona we Wrocławiu na osiedlu Gajowice, w dawnej dzielnicy Fabryczna[1][2][3][4]. Ulica ma 1128 m długości[1]. Biegnie od ulicy Kruczej do torów kolejowych zamykających północny kraniec ulicy[1][2], którymi przebiegają linie kolejowe: LK 273, LK 274, LK 757, LK 760, LK 761[5] . W początkowym i końcowym biegu ulicy znajdują się między innymi zachowane kamienice oraz inne budynki wpisane do gminnej ewidencji zabytków, w szczególności przy skrzyżowaniu z ulicą Grabiszyńską schron przeciwlotniczy dla ludności cywilnej z lat 1940–1941[6].
Gajowice | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
![]() Od ul. Kwaśnej do ul. Kruczej | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Państwo | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Miejscowość | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Długość |
1128 m | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Poprzednie nazwy |
Kopischstrasse | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Przebieg | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Wrocławia ![]() | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego ![]() | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
51°05′50,013″N 17°00′06,767″E |
Ulica przebiega przez obszar osiedla Gajowice, który został włączony do miasta w 1868 r.[4] Biegła tu droga do dawnej wsi Grabiszyn (położonej ówcześnie wzdłuż dzisiejszej ulicy Grabiszyńskiej na odcinku od ulicy Bzowej do ulicy Klecińskiej), o której najstarszy zapis pochodzi z 1465 r., a we wzmiance z 1499 r. nazwana była drogą grabiszyńską. Za ulicę uznano ją w 1823 r.[7][8] Przy południowym krańcu współczesnej ulicy Stalowej natomiast znajdowało się niegdyś tzw. Kwaśne Źródło – Sauerbrunn[uwaga 2], wzmiankowane już w 1806 r., a użytkowane rekreacyjnie do 1945 r. Znajdował się tu między innymi staw z wypożyczalnią łódek – Park przy Kwaśnym Źródle[9][10][11]. Stosunkowo późno, na śladzie dawnej drogi gruntowej, wytyczono tu trzeci, ostatni odcinek ulicy Kruczej[12]. Odcinek ulicy Stalowej, jako Kopischstrasse, w rejonie ulicy Grabiszyńskiej, widoczny jest już na planie z 1901 r.[10]
Zabudowa Gajowic w rejonie Stalowej, w części północnej, realizowana była dopiero w pierwszej połowie XX wieku. Powstały tu budynki, w tym kamienice czynszowe, w zabudowie pierzejowej[4][6][8]. W pierwszej kolejności powstała zabudowa odcinka północnego od ulicy Grabiszyńskiej do torów kolejowych[6][13]. W kolejnych latach nastąpiła zabudowa odcinka południowego od ulicy Kruczej do Kwaśnej. Zabudowa ta realizowana w latach 1925-1936 wzdłuż ulicy Kruczej i przy ulicach przyległych, obejmowała między innymi osiedle Sauerbrunn-Viertel (Kwaśne Źródło), zbudowanego według projektu Hermanna Wahlicha i Heinricha Rumpla z 1928 r.[6][12][13][14][15][16] Odcinek środkowy ulicy łączący wyżej opisane powstał po 1932 r.[11][13]
W 1943 r.[17] (lub w latach 1940–1941[6]) przy skrzyżowaniu z ulicą Grabiszyską zbudowano schron przeciwlotniczy dla ludności cywilnej[6][17]. Projektantami obiektu byli Richard Konwiarz[6][17][18] i Rudolf Stein[17][19]. Jego architektura inspirowana była budowlą więzienia dla kobiet w Würzburgu projektu Petera Speetha z 1809 r. Powstał tu pięciokondygnacyjny budynek na planie litery "L" z przylegającą częścią mieszkalną oraz gospodarczą, zwieńczony dachem o przekroju trapezowym. Elewacja posiada boniowanie w przyziemiu i narożnikach okalające poszczególne elewacje rozczłonkowane regularnie rozmieszczonymi otworami wentylacyjnymi. Środkowe wejście nawiązuje formą do monumentalnej bramy fortecznej. W latach 70. XX wieku niekorzystnie obniżono dach oraz zamurowano wejście środkowe[17]. W latach 2008–2010 przeprowadzono przebudowę budowli obronnej (schronu) na budynek usługowy z przeznaczeniem na Archiwum Urzędu Miejskiego[20].
W wyniku działań wojennych prowadzonych podczas oblężenia Wrocławia w 1945 r. znaczna część zabudowy uległa zniszczeniu. Zachowała się jednak część kamienic i budynków po północnej stronie ulicy Grabiszyńskiej oraz w rejonie ulicy Kruczej, w tym część osiedla Sauerbrunn-Viertel. W tym drugim przypadku mniejsza liczba zniszczonych budynków wynikała z faktu, iż ta część miasta została zdobyta przez Armię Czerwoną stosunkowo wcześnie, bo już w lutym 1945 r., a kolejne walki skutkowały zniszczeniami w dalej części miasta[4][8][12][21][22].
Po wojnie, w 1945 r. zasypano kwaśne źródło ze stawem[uwaga 3][9]. Na miejscu dawnego ogrodu napływający do miasta nowi mieszkańcy zaczęli zakładać i uprawniać bez żadnych ram organizacyjnych różnej wielkości ogrody. Dopiero w 1949 r. powołano Pracowniczy Ogród Działkowy „Gajowice”[23]. W latach 60. XX wieku zrealizowano budowę osiedla mieszkaniowego – Osiedle Gajowice, na wolnych terenach po zniszczonej zabudowie przedwojennej, także zabudowie plombowej. Zabudowa ta sięga ulicy Stalowej, a w rejonie ulicy Oprowskiej dochodzi do placu Srebrnego[4][21][24][25]. Zbudowano budynki mieszkalne o pięciu i jedenastu kondygnacjach nadziemnych, a w rejonie ulicy Stalowej, Grochowej i Icchaka Lejba Pereca zespół szkół o lekkiej i nowoczesnej architekturze (Zespół budynków szkolnych przy ulicy Grochowej 36-38 we Wrocławiu)[21]. Ulica Grabiszyńska stała się jedną z głównych arterii komunikacyjnych miasta[7].
W latach 2010–2011 zrewitalizowano wnętrze międzyblokowe Stalowa, Brązowa, Spiżowa[26], a w latach 2015–2017 wybudowano nową trasę rowerową wzdłuż ulicy Grabiszyńskiej[27].
W swojej historii ulica nosiła następujące nazwy:
Nazwa niemiecka ulicy Kopischstrasse upamiętniała Augusta Kopischa, urodzonego 26.05.1799 r. we Wrocławiu, zmarłego 6.02.1853 r. w Berlinie, wrocławskiego poetę i malarza[28]. Współczesna nazwa ulicy została nadana przez Zarząd Wrocławia i ogłoszona w okólniku nr 12 z 7.03.1946 r.[1]
Do ulicy Żelaznej przypisana jest droga gminna o długości 1128 m (numer drogi 106264D, numer ewidencyjny drogi G1062640264011)[1][29]. Część ulicy od ulicy Grabiszyńskiej do torów kolejowych ma przypisaną klasę dojazdową[30][31].
Ulica łączy się z następującymi drogami publicznymi, kołowymi:
powiązanie | droga | foto |
---|---|---|
kontynuacja | ulica Mielecka[32] ulica Bernarda Pretficza (połączenie pieszo-rowerowe)[33][34] |
![]() |
skrzyżowanie | ulica Krucza[1][35] | ![]() |
skrzyżowanie | ulica Kwaśna[36] | ![]() |
ciąg pieszo-rowerowy | teren ROD "Gajowice"[37] | |
skrzyżowanie | ulica Pereca[38] | |
skrzyżowanie | ulica Grochowa[39] | ![]() |
skrzyżowanie | ulica Oporowska[40] | ![]() |
skrzyżowanie, sygnalizacja świetlna[41] | ulica Grabiszyńska[42][43] (klasy głównej[44][45], torowisko tramwajowe[44][46][47]) |
![]() |
skrzyżowanie | ulica Miedziana[48] | ![]() |
skrzyżowanie | ulica Brązowa[49] | ![]() |
ciąg pieszo-rowerowy | planowany: do ulicy Manganowej i dalej wzdłuż torów[50][51] | ![]() |
Ulica położona jest na działkach ewidencyjnych o łącznej powierzchni 25 150 m2, wg poniższego zestawienia:
numer | odcinek | powierzchnia | zagospodarowanie | foto |
---|---|---|---|---|
dz. nr 3, AM-16, obręb Grabiszyn[1][52] | od ul. Kruczej do Kwaśnej | 3201 m²[uwaga 4] | droga gminna | ![]() |
dz. nr 17/1, AM-14, obręb Grabiszyn[1][53] | od ul. Kwaśnej do Grabiszyńskiej | 14 491 m²[uwaga 4] | droga gminna | ![]() |
dz. nr 7, AM-10, obręb Grabiszyn[1][54] | od ul. Grabiszyńskiej do torów | 7458 m²[uwaga 4] | droga gminna | ![]() |
razem powierzchnia: 25 150 m²[uwaga 4] |
Współcześnie ulica na odcinku od ulicy Grabiszyńskiej do torów kolejowych znajduje się w strefie ograniczonej prędkości 30 km/h[55]. Ten odcinek ulicy, jak i przyległe ulice, wskazana jest dla ruchu rowerowego. Są one połączone ze ścieżkami rowerowymi biegnącymi wzdłuż ulicy Grabiszyńskiej[47][56][57]. Przy skrzyżowaniu z tą ulicą znajduje się stacja roweru miejskiego[47][56]. Ponadto wskazuje się tę ulicę na odcinku od ulicy Kruczej do ulicy Grabiszyńskiej jako szkielet przestrzeni publicznej osiedla[58], a na pozostałym odcinku jako istotną dla spójności przestrzeni publicznej osiedla[59].
Przystanki autobusowe i tramwajowe położone przy skrzyżowaniu ulicy Stalowej i Grabiszyńskiej noszą nazwę "Stalowa", a przystanki autobusowe przy skrzyżowaniu z Kruczą noszą nazwę "Krucza (Mielecka)". Ulicą Stalową w ramach komunikacji miejskiej przebiegają linie autobusowe na odcinku od ulicy Grochowej do ulicy Grabiszyńskiej[47]. Do lat 90. XX wieku ulicą Stalową, od ulicy Icchaka Lejba Pereca od Kruczej przebiegała linia autobusu pośpiesznego "C" w jednym kierunku[60][61] .
Na całej ulicy jezdnia posiada nawierzchnię z granitowej kostki brukowej, z wyłączeniem krótkich odcinków przy skrzyżowaniu z ulicą Grabiszyńską, gdzie wykonano nawierzchnię z masy bitumicznej[62][63].
Zabudowa ulicy Stalowej, od ulicy Kruczej do ulicy Kwaśnej obejmuje przedwojenne budynki o trzech lub czterech kondygnacjach nadziemnych i budynek współczesny pod numerem 6a i 6b[6][12][13][14][29][64]. Dalej po zachodniej stronie ulicy rozciąga się teren Rodzinnych Ogrodów Działkowych "Gajowice" na powierzchni ponad 11 ha[65][66][67][68] oraz przychodnia GRABISZYN[69][70] (budynek o powierzchni zabudowy 600 m²[71]), zaś po zachodniej stronie pięciokondygnacyjna zabudowa mieszkalna z lat 60. XX wieku, od ulicy Kwaśniej do Pereca, a dalej teren szkoły w kwartale ulic: Stalowej, Grochowej i Pereca. Za tymi obiektami, do ulicy Grabiszyńskiej znajduje się kolejna zabudowa osiedla Gajowice z lat 60. XX wieku, w tym pięcio- i jedenastokondygnacyjne budynki mieszkalne[4][21][29][64][72].
Po przeciwnej stronie ulicy Grabiszyńskiej znajduje się dawny schron o pięciu kondygnacjach nadziemnych i powierzchni zabudowy wynoszącej 609 m²[6][29][73], a obecnie Archiwum Miejskie[6][29], po stronie zachodniej ulicy. Natomiast po stronie wschodniej położony jest wolnostojący budynek mieszkalno-usługowy[6], część położona przy ulicy Stalowej 63 o jedenastu kondygnacjach nadziemnych i powierzchni zabudowy 254 m²[29][74] (druga część budynku przy ulicy Spiżowej 2 ma powierzchnię zabudowy 367 m²[75]). Dalej zabudowa ulicy obejmuje po oby stronach ulicy pierzeje z zachowanymi budynkami mieszkalnymi i powojenną zabudową mieszkalną i mieszkalno-usługową od jednej do pięciu kondygnacji nadziemnej[6][29][64]. Ulica kończy się przy torach kolejowych i zespole garaży jednokondygnacyjnych, jednostanowiskowych[5][29][64].
Ulica przebiega przez teren o wysokości bezwzględnej od 119,0 do 121,6 m n.p.m.[76]
Tereny zieleni w otoczeniu ulicy Stalowej:
Ulica przebiega przez kilka rejonów statystycznych o wysokim stopniu zaludnienia przy czym dane pochodzą z 31.12.2019 r.[81]
Rejon statystyczny nr | Ilość osób zameldowanych | Gęstość zaludnienia [lud./km²] | położenie |
---|---|---|---|
930840 | 897 | 10.645 | strona wschodnia, od ul. Kruczej do ul. Kwaśnej |
930830 | 775 | 21.091 | strona wschodnia, od ul. Kwaśnej do ul. Pereca |
930800 | 1.413 | 17.946 | strona wschodnia, od ul. Pereca do ul. Oporowskiej |
930820 | 580 | 2.608 | strona zachodnia, od ul. Kruczej do ul. Oporowskiej |
930690 | 672 | 21.131 | obie strony, od ul. Oporowskiej do ul. Grabiszyńskiej |
930660 | 685 | 38.261 | strona wschodnia, od ul. Grabiszyńskiej do ul. Brązowej |
930651 | 865 | 5.132 | strona zachodnia, od ul. Grabiszyńskiej do ul. Mosiężnej |
930652 | 715 | 23.158 | obie strony, od ul. Brązowej i Mosiężnej do torów kolejowych |
Obszar, przez który przebiega ulica Stalowa na odcinku od ulicy Grabiszyńskiej do torów kolejowych, objęty jest ochroną w ramach dzielnicy Gajowice[82][83][84]. Dla tego obszaru ochronie podlega przede wszystkim historyczny układ urbanistyczny kształtowany od lat 90. XIX wieku i w końcu XIX wieku do 1945 r.[84][85] Przy ulicy i w najbliższym sąsiedztwie znajdują się następujące zabytki:
obiekt, położenie | powstanie, nr rej.[uwaga 6] | fotografia |
---|---|---|
odcinek od ul. Kruczej do ul. Kwaśnej | ||
strona wschodnia | ||
Budynek mieszkalny, ulica Krucza 53, 55, 57, 59[6][86][87] | 1927 r. (projekt B.D.A. Wahlich und Grau; Hermann Wahlich i Erwin Grau) rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Budynek mieszkalny, ulica Stalowa 1-7[6][88][89] | lata 20. XX wieku rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
strona zachodnia | ||
Budynek mieszkalny, ulica Krucza 61-63-65-67-69-71-73[6][90][91] | 1926 r. (projekt B.D.A. Wahlich und Grau; Hermann Wahlich i Erwin Grau), lata 1927-1930 rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Budynek mieszkalny, ulica Stalowa 2-4[6][92][93] | lata 1926-1928 (projekt Hermann Wachlich) rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Budynek mieszkalny, ulica Stalowa 6-8[6][94][95] | lata 1926-1928 (projekt Hermann Wachlich) rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Budynek mieszkalny, ulica Kwaśna 6[6][96][97] | 1926 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
odcinek od ul. Grabiszyńskiej do torów kolejowych | ||
strona wschodnia | ||
Budynek mieszkalno-usługowy, ulica Grabiszyńska 133-135[6] (ul. Spiżowa 2, ul. Stalowa 63)[98] |
lata 1966-1967 (projekt S. Műller) rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 65[6][99][100] | 1915 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 69[6][101][102] | około 1905-1910 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 71[6][94][103] | około 1905 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 73[6][104][105] | około 1905 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 75[6][106][107] | około 1905 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 79[6][108][109] | około 1905-1910 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 81[6][110][111] | około 1920-1925 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 83[6][112][113] | około 1915 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 85[6][114][115] | około 1915 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Kamienica, ulica Stalowa 87[6][116][117] | około 1915 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
strona zachodnia | ||
Schron przeciwlotniczy dla ludności cywilnej, obecnie Archiwum Miejskie Wrocławia, ulica Stalowa 62[6][29][118][119] (ulica Grabiszyńska 137}[119] |
lata 1940-1941 (projekt Richard Konwiarz) rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Budynek mieszkalny, ulica Mosiężna 1[6][120][121] | około 1920 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Budynek mieszkalny, ulica Stalowa 86-92[6][122][123] | około 1920 r. rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
między torami kolejowymi | ||
Posterunek odgałęźny WS (przy Stalowej) w zespole stacji kolejowej – Wrocław Świebodzki, plac Orląt Lwowskich[6][124] | lata 30. XX wieku rodzaj ochrony: inny[6] |
![]() |
Ponadto położony po stronie zachodniej ulicy, przy odcinku od ulicy Oporowskiej do ulicy Grabiszyńskiej, zespół mieszkaniowy „Gajowice” został uznany za dobro kultury współczesnej[125][126][127]. Podobnie za dobro kultury współczesnej został uznany zespół budynków szkolnych przy ulicy Grochowej 36-38 we Wrocławiu[128].
Ulica Stalowa na całej swej długości przebiega przez obszar tzw. osiedla kompletnego – Śródmieście Południowe – wskazanego przez urbanistów. W ramach standardów określonych w tym projekcie wyznaczono kierunki rozwoju tego obszaru, także na podstawie konsultacji społecznych, a ich realizacja oparta jest o Wytyczne przestrzenne na rzecz osiedli kompletnych[129][130] . W ramach tego projektu wyznaczono przy ulicy Stalowej dwa punkty stanowiące ważną przestrzeń publiczną placu lub skrzyżowania: skrzyżowanie ulic Grabiszyńskiej i Stalowej[131] oraz skrzyżowanie ulic Kruczej i Mieleckiej[132]. Wśród obiektów budowlanych wskazano natomiast:
Dane Głównego Urzędu Statystycznego z bazy TERYT, spis ulic (ULIC)[135]:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.