Róża igiełkowata (Rosa acicularis Lindl.) – gatunekkrzewu z rodziny różowatych. Jego zasięg obejmuje strefę klimatu umiarkowanego chłodnego (borealną) w Eurazji i Ameryce Północnej. Wyróżnia się dwa podgatunki – typowy subsp. acicularis w Eurazji i subsp. sayi rosnący w Ameryce Północnej (oba spotykają się w rejonie Alaski). Roślina związana jest z różnymi siedliskami w lasach, zaroślach oraz w miejscach otwartych – na łąkach i zboczach.
Gatunek jest istotny jako roślina pokarmowa wielu gatunków zwierząt, a przy tym oferuje miejsce schronienia i gniazdowania dla wielu z nich. Owoce szupinkowe bogate w witaminę A i C spożywane są także przez ludzi – służą do wyrobu dżemów, galaretek i syropów. Po wysuszeniu i zmieleniu służą jako dodatek do wypieków. Młode owoce i pędy spożywane były jak warzywo, a liście i płatki kwiatów spożywane są w postaci naparów. Różne części rośliny wykorzystywane są w medycynie ludowej[5].
Na wschodnich krańcach Syberii, na Alasce i być może w Jukonie spotykają się dwa podgatunki – typowy (subsp. acicularis) o zasięgu obejmującym Eurazję i subsp. sayi rosnący w Ameryce Północnej[10].
W Polsce gatunek jest rzadko uprawiany (introdukowany w XIX i XX wieku[11]) i dziczejący[12], przy czym lokalnie jest już zadomowiony (ma status kenofita)[11]. Jako gatunek introdukowany podawany jest także z krajów bałtyckich[13].
Krzew o prosto w górę rosnących lub słabo wyginających się, tęgich pędach, tworzący rozległe zarośla[10] osiągające zwykle do 2 m wysokości[6][10], rzadko wyższe[8][10]. Pędy są jasnobrązowe, bliżej wierzchołków czerwonobrązowe, nieowłosione, ale bardzo gęsto pokryte igiełkowatymi i szczeciniastymi kolcami[8][10], z których największe, nieco spłaszczone osiągają do 9 mm długości i 4 mm szerokości u nasady[10], dominujące, gęste szczeciniaste kolce mają do ok. 4 mm długości[8].
U nasady z przylistkami osiągającymi do 25 mm długości i 8 mm szerokości, na znacznej długości przyrośniętymi do ogonka, z szerokojajowatymi, wolnymi końcami. Całobrzegie lub gruczołowato piłkowane, czasem omszone. Liście złożone z 3–7 listkami osiągają od 5 do 15 cm długości. Oś liścia z rzadkimi kolcami, naga lub omszona. Listki eliptyczne do jajowatych o długości od 2 do 6 cm i o szerokości od 1,3 do 3,2 cm (rzadko nieco mniejsze lub większe). U nasady zaokrąglone. Blaszka od spodu jasnozielone, omszona lub naga, rzadko z siedzącymi gruczołkami, z wyraźnie wystającymi żyłkami wiązek przewodzących. Górna strona blaszki naga lub rzadko owłosiona, ciemniejsza, matowa. Blaszka na brzegu zwykle pojedynczo lub niewyraźnie podwójnie piłkowano-ząbkowana (po każdej stronie listków jest od 11 do 25 ząbków). Ząbki ostre lub stępione, z gruczołkiem na szczycie lub bez[10][8].
Wyrastają pojedynczo lub zebrane w kwiatostany po 2–3. Szypułki ok. 2–3,5 cm długie, gęsto gruczołowato owłosione[8] lub nagie[10]. Wsparte przysadkami w liczbie od jednej do trzech, o długości do 22 mm i szerokości do 14 mm, jajowatymi lub jajowato-lancetowatymi, całobrzegimi lub brzegu gruczołowato piłkowanymi lub wcinanymi[10][8]. Hypancjum elipsoidalne, zwykle nagie, rzadko gruczołowato owłosione[8]. osiągające 5–8 mm długości i 4–6 mm średnicy[10]. Pięć działek kielicha ma kształt lancetowaty, są całobrzegie (rzadko pierzasto podzielone[10]), od zewnątrz nagie lub owłosione i ogruczolone z rzadkimi szczecinkami, od wewnątrz są gęsto omszone, o długości 20–33 mm szerokości do 3,5 mm. Korona kwiatu składa się z 5 płatków rosnących w jednym okółku, barwy od czerwonoróżowej do jasnoróżowej, rzadko białej. Płatki osiągają od 22 do 25 mm długości i 20–25 mm szerokości (rzadko bywają mniejsze i węższe). Pręciki bardzo liczne (od 75 do 100). Owocolistków jest od 18 do 33. Szyjki słupków owłosione, wystają na 1 mm ponad szerokie (ok. 4 mm średnicy) orficjum i dysk (zwężone do ok. 2 mm ujście dna kwiatowego)[8][10].
Niełupki, których w jednym kwiecie powstaje od 14 do 25, osiągających 4 mm długości i 2–2,5 mm średnicy. Zebrane są wewnątrz czerwonego (po dojrzeniu), mięsistego i nagiego owocu pozornego (szupinkowego) mającego kształt kulisty do elipsoidalnego o długości 10–23 i średnicy 9–11 mm. Owoc pozorny jest nagi i zwieńczony wyprostowanymi, trwałymi działkami[10].
Róża igiełkowata rośnie w lasach, zwłaszcza brzozowych[8], brzozowo-modrzewiowych i sosnowych[10] (w tym na porębach i skrajach lasów)[8], w Ameryce Północnej także w lasach brzozy papierowej i topoli osikowej[5], w widnych partiach lasów świerkowych ze świerkiem białym i czarnym[5], poza tym w całym zasięgu w zaroślach, na nasłonecznionych stokach i przydrożach[8], w wąwozach, na łąkach, nad strumieniami i mokradłami[14]. W strefie lasotundry – w rejonie polarnej granicy zasięgu drzew rośnie w zbiorowiskach krzewiastych wierzb i olszy[5].
Rośnie w zróżnicowanych warunkach wilgotnościowych i na różnych substratach glebowych (piaskach, w miejscach skalistych, w tym na skałach wapiennych)[14]. W obszarach górskich w Eurazji spotykana do 1400 m n.p.m.[8], a w Ameryce Północnej do 2500 m n.p.m.[14]
Kwitnie w zależności od szerokości geograficznej w maju–czerwcu[10] i czerwcu–lipcu[8][14]. Kwiaty są wonne[8]. Owoce dojrzewają w ciągu lata[8].
Róża igiełkowata jest gatunkiem poliploidalnym, o populacjach heksa- (2n = 42 – subsp. sayi) i oktoploidalnych (2n = 56 – subsp. acicularis), powstałymi co najmniej kilkukrotnie i najwyraźniej z różnych taksonów rodzicielskich, czego efektem jest występowanie próbek z różnych populacji tego gatunku w różnych pozycjach na drzewie filogenetycznym róż, w obrębie linii obejmujących wszystkich przedstawicieli sekcji Rosa (=Cinnamomeae) i Carolinae[15]. Gatunek zaliczany jest do sekcji Rosa (=Cinnamomeae de Candolle ex Seringe) podrodzaju Rosa w obrębie rodzaju różaRosa z rodziny różowatychRosaceae[10][16].
Synonimy
Takson opisywany był wielokrotnie pod różnymi nazwami. Za jego synonimy uznawane są nazwy[3]:
Rosa alpina (Pall. 1788)
Rosa baicalensis Turcz. ex Besser
Rosa carelica Fr.
Rosa cinnamomea var. dahurica (Pall.) Regel
Rosa desertorum (Gand.) Kurtto
Rosa fauriei H.Lév.
Rosa gmelinii Bunge
Rosa korsakoviensis H.Lév.
Rosa lissinensis (Gand.) Kurtto
Rosa ruprechtiana (Gand.) Kurtto
Rosa sichotealinensis Kolesn.
Rosa suavis auct.
Rosa suavis Nakai
Rosa taquetii auct.
Taksony wewnątrzgatunkowe
Rosa acicularis var. nipponensis
W obrębie gatunku wyróżniane są dwa podgatunki[14]:
Rosa acicularis Lindley subsp. sayi (Schweinitz) W. H. Lewis, Brittonia. 11: 19. 1959 (synonimy: R. sayi Schweinitz; R. acicularis var. bourgeauiana Crépin; R. butleri Rydberg)[10]
Występuje w Ameryce Północnej, w której północno-zachodniej części (na Alasce i prawdopodobnie w Jukonie) współtowarzyszy mu podgatunek typowy. Różni się morfologicznie szypułkami nieogruczolonymi lub tylko u nasady i rzadkimi; liczbą listków, których jest 5 lub 7 (u formy typowej zwykle 5, rzadko 7); listkami na brzegu często podwójnie piłkowanymi (u formy typowej listki są zwykle pojedynczo piłkowane); brakiem gruczołków na powierzchni zewnętrznej działek (u formy typowej obecne, na trzonkach)[10].
Morfologia podgatunku subsp. sayi
Kwiat
Działki bez gruczołków
Liście 7-listkowe
W obrębie gatunku opisano szereg odmian[8][3], których ranga taksonomiczna pozostaje niejasna i bywają one nieuznawane jako niezbyt wybitne – występują bowiem formy przejściowe, często trudne lub niemożliwe do zaklasyfikowania[8]. Z drugiej strony badania molekularne wskazują na wyraźną odrębność np. Rosa acicularis var. nipponensis, która w wynikach analiz filogenetycznych sytuuje się jako bliżej spokrewniona z różą pomarszczonąR. rugosa, niż z różą igiełkowatą (wspiera to odrębność tego taksonu na poziomie gatunkowym)[15].
Mieszańce
Gatunek tworzy mieszańce m.in. z:
Rosa acicularis × Rosa blanda = Rosa × per-axeliana W.H.Lewis, Novon 25(1): 41 (2016)[17]
Rosa acicularis subsp. sayi × Rosa nutkana subsp. melina = Rosa ×engelmannii S. Watson[18]
Rosa acicularis subsp. sayi × Rosa arkansana[5] = Rosa × harmsiana W.H.Lewis, Novon 25(1): 36 (2016)[19]
Rosa acicularis subsp. sayi × Rosa woodsii[5] = Rosa ×canadensis W.H.Lewis, Novon 25(1): 27 (2016)[20]
Rosa acicularis × Rosa rugosa = Rosa ×aciculosa Sennikov, Memoranda Soc. Fauna Fl. Fenn. 80(2): 76 (-77; figs. 1-4) (2005)[21]
Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2020-02-20](ang.).
Rosa acicularis.[w:] Den virtuella floran (Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein) [on-line].Naturhistoriska riksmuseet.[dostęp 2020-01-21].
Rosa acicularis Lindley.[w:] Flora of China [on-line].eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.[dostęp 2020-01-21].
Rosa acicularis Lindley.[w:] Flora of North America [on-line].eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.[dostęp 2020-01-21].
Barbara Tokarska Guzik i in.:Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych.Warszawa:Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska,2012,s.153. ISBN978-83-62940-33-2.
Rosa acicularis Lindley subsp. sayi.[w:] Flora of North America [on-line].eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.[dostęp 2020-01-21].
Taxon: Rosa acicularis Lindl..[w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line].USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System.[dostęp 2020-01-22].
Rosa nutkana C. Presl.[w:] Flora of North America [on-line].eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.[dostęp 2020-01-22].