Loading AI tools
partia polityczna sprawująca władzę w Czechosłowacji w latach 1948–1989 Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Komunistyczna Partia Czechosłowacji (cz., słow. Komunistická strana Československa, KSČ) – istniejąca w latach 1921–1992 czechosłowacka partia polityczna, sprawująca władzę w Czechosłowacji w latach 1948–1989.
![]() | |
Państwo | |
---|---|
Skrót |
KPCz |
Lider |
pierwszy Václav Šturc ostatni Ladislav Adamec |
Data założenia |
16 maja 1921 |
Data rozwiązania |
23 kwietnia 1992 |
Adres siedziby | |
Ideologia polityczna | |
Poglądy gospodarcze | |
Liczba członków |
1,7 miliona (1989) |
Członkostwo międzynarodowe |
|
Młodzieżówka |
Komunistyczny Związek Młodzieży Czechosłowacji |
Barwy |
Ustawa o bezprawności reżimu komunistycznego i oporze przeciw niemu, uchwalona w Czechach w 1993 potępiła partię i uznała za organizację zbrodniczą.
Obecnie największymi spadkobiercami partii jest Komunistyczna Partia Słowacji i Komunistyczna Partia Czech i Moraw.
Komunistyczna Partia Czechosłowacji została założona podczas XIV kongresu[1] Czechosłowackiej Partii Socjademokratycznej w Pradze, zwołanym w dniach 14–16 maja 1921[2] -organem prasowym nowej partii ustanowiono Rudé právo – gazetę, która należała uprzednio do socjaldemokratów. Komunistyczna Partia Czechosłowacji była jedną z około dwudziestu demokratycznie konkurujących między sobą partii, nigdy jednak nie wchodziła w skład rządów przedwojennej Pierwszej Republiki. W kongresie uczestniczyło ponad pięćset delegatów reprezentujących około 350.000 członków różnych organizacji[1].
O przywódcy komunistów, Klemencie Gottwaldzie, stało się głośno po wygłoszonym w parlamencie przemówieniu: „Jesteśmy partią czeskiego proletariatu, a naszą faktyczną centralą jest Moskwa. Pojedziemy do Moskwy aby uczyć się, wiecie czego? Pojedziemy uczyć się od rosyjskich bolszewików jak ukręcić wam łeb. I wiecie, że rosyjscy bolszewicy są w tym mistrzami... Nie będziecie się więcej śmiać!” Słowa te wywołały konsternację wśród parlamentarzystów[potrzebny przypis].
Partia była czechosłowacką sekcją Międzynarodówki Komunistycznej. W 1928 czechosłowaccy komuniści byli jej drugą, największą sekcją, z szacunkową liczbą 138 000 członków[3].
Partia została zdelegalizowana po rozbiorach Czechosłowacji[4][5][6]. KPCz kontynuowała swoją działalność w podziemiu. Partia brała udział w antyhitlerowskich protestach z października 1939 roku, przez co podporządkowany Stalinowi Komintern obwinił partię (ze względu na pozostawanie w mocy paktu Ribbentrop Mołotow) o „elementy szowinistyczne”[7].
W czasie II wojny światowej wielu przywódców KSČ szukało schronienia w Związku Radzieckim, gdzie czynili przygotowania do wzmocnienia siły partii po wojnie. We wczesnym okresie powojennym komuniści czechosłowaccy, działając pod patronatem sowietów, przeprowadzili kampanię, która doprowadziła do przejęcia władzy w 1948. Kiedy tylko doszli do władzy, rozwinęli strukturę organizacyjną KSČ i tryb działania ściśle wzorując się na Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.
Komunistyczna Partia Czechosłowacji była koalicjantem w powojennym rządzie od 1945. Począwszy od zamachu stanu w 1948, kiedy to wolne wybory i pozostałe wolności polityczne zostały efektywnie zniesione, władzę dzierżył Front Narodowy. Była to koalicja, w której KSČ miała 2/3 miejsc, a pozostałą 1/3 dzieliło między siebie pięć innych partii. De facto, KSČ posiadała władzę absolutną, a obecność pozostałych koalicjantów miała w założeniu sprawiać wrażenie politycznego pluralizmu. Partie te pełniły rolę satelicką wobec KSČ. Czechosłowackie struktury rządowe istniały tylko po to, by wprowadzać decyzje polityczne podejmowane przez komunistów. Osiągnęli oni ten stan, umieszczając swoich członków na każdej pozycji rządowej, związanej z podejmowaniem kluczowych decyzji politycznych.
Wybuchł spór pomiędzy premierem Klementem Gottwaldem a Sekretarzem Generalnym partii, Rudolfem Slánskim, dotyczący stopnia dostosowania państwa do modelu radzieckiego. W 1951 Slánskiego wraz z kilkoma innymi komunistycznymi prominentami aresztowano pod zarzutem uczestnictwa w „spisku trockistowsko-titowsko-syjonistycznym”. W 1952 przeprowadzono proces pokazowy (zob. Proces praski), w wyniku którego Slánskiego oraz 10 innych oskarżonych stracono.
We wczesnych latach 60. Czechosłowacja wpadła w gospodarczą zapaść. W 1968 KSČ została opanowana przez frakcję dążącą do zmian – na czele partii stanął Alexander Dubček. Zapoczątkował on okres względnej liberalizacji, znanej jako Praska Wiosna, i zaczął wprowadzać „socjalizm z ludzką twarzą”. Działania te zaalarmowały Związek Radziecki i w związku z tym 21 sierpnia 1968, odwołując się do Doktryny Breżniewa dokonał on inwazji na Czechosłowację. W inwazji uczestniczyło również Wojsko Polskie.
W kwietniu 1969 Dubček stracił stanowisko Sekretarza Generalnego i w 1970 został wydalony z partii. Zastąpił go Gustáv Husák. Podczas okresu Normalizacji, jaki nastąpił po tych wydarzeniach, Husák skutecznie rządził koalicją złożoną w istocie z frakcji umiarkowanych i „twardogłowych”. Opis tych dwóch partii znajduje się poniżej.
Umiarkowani członkowie partii, zwani także Pragmatykami reprezentowani byli przez Gustáva Husáka, który przewodził frakcji neostalinowskiej KSČ. Jako umiarkowany i pragmatyk, był on naciskany przez „Twardogłowych”, reprezentowanych przez Vasila Biľaka.
Husák, ważny działacz Słowackiej Partii Komunistycznej (1943–1950), w 1951 w czasie czystki stalinowskiej został aresztowany i skazany na trzy lata pozbawienia wolności, a później na dożywotnie pozbawienie wolności za „burżuazyjny nacjonalizm”. Zwolniony z więzienia w 1960 i zrehabilitowany w 1963 odrzucił możliwość objęcia jakiejkolwiek funkcji w reżimie Antonína Novotnego. Po upadku Novotnego, w okresie Praskiej Wiosny został wybrany premierem. Z kolei po rezygnacji Dubčeka, w kwietniu 1969 mianowano go I sekretarzem, a później – w lipcu 1975 prezydentem Republiki. Husák był typem ocaleńca, który przystosował się i nauczył żyć pośród otaczających go potężnych sił politycznych, i po 1969 potępił Dubčeka.
Inni prominenci zaliczani do grupy Umiarkowanych-Pragmatyków, którzy rządzili do 1987:
Przywódcy ci popierali reformy wprowadzane przez Dubčeka w późnych latach 60., niemniej jednak stopniowo skłaniali się ku ortodoksyjnym regułom zaprowadzonych w partii po inwazji wojsk Układu Warszawskiego i odsunięciu Dubčeka od władzy. Przyjęli później elastyczniejszą postawę względem reform gospodarczych i działalności dysydentów.
W opozycji do Umiarkowanych stali tzw. „Twardogłowi”:
Byli oni przeciwnikami reform politycznych i gospodarczych oraz zajmowali twarde stanowisko w sprawie odstępstw ideologicznych.
Partia kontynuowała swoją działalność po aksamitnej rewolucji 1989 roku. Zmieniła swój oficjalny skrót na KSČS. Po rozpadzie Czechosłowacji – 31 grudnia 1992 – zdecydowano o samorozwiązaniu. Zarówno w Czechach, jak i na Słowacji powstały partie-sukcesorzy – odpowiednio: Komunistyczna Partia Czech i Moraw oraz Słowacka Partia Komunistyczna.
W 1995 kilku byłych członków KSČ założyło nową partię, początkowo pod nazwą „Partia Czechosłowackich Komunistów” (cz. Strana československých komunistů), przemianowaną później na Komunistyczną Partię Czechosłowacji (cz. Komunistická strana Československa). Jej programem jest przywrócenie porządków panujących w Czechosłowacji w latach 1948–1989. Odwołuje się on do marksizmu-leninizmu oraz stalinizmu, oprócz tego nawołuje do zaprowadzenia w Czechach dyktatury proletariatu. Liderem partii jest Miroslav Štěpán – były przywódca KSČ w Pradze. Partia jest bardzo mała i jak dotąd żaden jej członek nie został wybrany na urząd w wyniku wyborów.
Według teorii marksizmu-leninizmu, partia komunistyczna reprezentuje klasę pracującą – rewolucyjny proletariat – broniąc jej interesów przed kapitalistyczną burżuazją. Okres pomiędzy upadkiem burżuazji a osiągnięciem komunizmu jest tematem, na który Marks wypowiadał się powściągliwie, opisując jedynie ogólnikowo ustanowienie demokracji socjalistycznej, która miała ostatecznie zacząć zanikać (powoli zmieniać się w zwykłą demokrację), aż do przeobrażenia w społeczeństwo komunistyczne. Kilka dekad później, Włodzimierz Lenin, stając w obliczu rewolucji i możliwości przejęcia władzy przez komunistów, odłożył teoretyczne niuanse na bok. Sugerował, że po upadku burżuazji nastąpi okres przejściowy określany jako socjalizm, demokracja radziecka oraz rządy partii komunistycznej – „dyktatura proletariatu”. Jednakże w praktyce okazało się, że faza ta trwała dużo dłużej niż Lenin przewidywał. Jego sugestia, że „dyktatura proletariatu” powinna trwać w ZSRR do 1923 roku, służy jako ogólny komentarz do rozbieżności między teorią a praktyką. Gdy tylko Partia Komunistyczna doszła do władzy, szybko okazało się, że zachowuje się ona bardzo podobnie do innych „okopanych biurokracji”, a jej rewolucyjny mandat (jak i radzieckiej demokracji) został utracony. Energia rządzących koncentrowała się na utrzymaniu władzy.
Organizacja KSČ bazowała na leninowskiej koncepcji centralizmu demokratycznego, która dbała o partyjnych liderów każdego szczebla, ale jednocześnie wymagała też zupełnego podporządkowania każdego z tych szczebli jednostce nadrzędnej. W związku z tym polityka i program partii były ustalane odgórnie oraz obowiązywały bezwarunkowo niższe organy i indywidualnie, poszczególnych członków partii. W teorii sprawy polityczne miały być otwarcie i swobodnie dyskutowane na kongresach, zebraniach i na łamach partyjnej prasy. W praktyce dyskusja ta była jedynie odzwierciedleniem decyzji podjętych przez wąską grupę prominentów partyjnych najwyższego szczebla.
Na poziomie republiki struktura partyjna odbiegała od standardów szczebla rządowego. W Słowackiej Republice Socjalistycznej, w odróżnieniu od Czeskiej Republiki Socjalistycznej, istniały odrębne jednostki partii komunistycznej (zob. Komunistyczna Partia Słowacji). Komunistyczna Partia Słowacji (cz. KSS) pojawiła się po II wojnie światowej, jako odrębne od KSČ stronnictwo, ale obie zjednoczyły się po przejęciu władzy przez komunistów w 1948 r. Ruchy reformatorskie lat 60. opowiadały się za powrotem ich autonomii na poziomie republik. Jako odpowiednik KSS zostało utworzone Biuro ds. Zaprowadzenia Prac Partii na Ziemiach Czeskich, ale jego działalność po inwazji 1968 tłumiono, by w 1971 całkowicie zlikwidować. KSS przetrwała wyłącznie formalnie, jakkolwiek jednak na zasadzie ustępstwa wobec Słowaków.
KSČ miała 10 pododdziałów regionalnych – siedem w Czechach i trzy na Słowacji – odpowiadających podziałowi na „kraje”: dziesięciu głównym jednostkom administracji rządowej. Dodatkowo istniały organy municypalne w Pradze i Bratysławie, którym nadano status regionalnych ze względu na wielkość. Regionalne zjazdy wybierały komitety regionalne, te z kolei sekretarza przewodniczącego, sekretarzy oraz regionalną Komisję Nadzoru i Audytu.
Jednostki regionalne dzieliły się na 114 organizacji szczebla dystryktu (cz. okresní). Zjazdy na poziomie dystryktu odbywały się w tym samym czasie, co 2 do 3 lat. Na każdej wybierano komitet dystryktu, ten z kolei sekretariat na czele z sekretarzem dystryktu.
Na poziomie lokalnym KSČ była zorganizowana według tzw. „reguły terytorialnej i produkcyjnej”. Podstawowe jednostki partyjne organizowano w miejscach pracy oraz tam, gdzie znalazło się przynajmniej pięciu członków KSČ. Przy inicjatywach lub w społecznościach, gdzie członkowie partii byli liczniejsi, mniejsze jednostki funkcjonowały w ramach komitetów miejskich, wiejskich lub zakładowych. W teorii, władzą najwyższego szczebla w lokalnych organizacjach było comiesięczne zebranie, będące jednocześnie podstawowym obowiązkiem każdego członka. Każda grupa wybierała swoje kierownictwo, obejmujące przewodniczącego oraz jednego lub więcej sekretarzy. Nominowało także delegatów na zjazdy jednostek wyższego szczebla, tj. organizacji municypalnych, bądź dystryktu.
Od momentu przejęcia władzy w 1948 roku, liczba członków czechosłowackiej partii komunistycznej była, licząc per capita, jedną z największych w całym komunistycznym świecie. Ogółem członkowie KSČ stanowili 11% ludności kraju. Ideologowie partyjni często twierdzili, że lista partyjna zawiera olbrzymią liczbę elementów biernych, oportunistycznych i kontrrewolucyjnych. Oskarżenia te używane były jako pretekst do dwóch masowych czystek w partii: w latach 1948–1950 oraz 1969–1971. W wyniku pierwszej, wielkiej stalinowskiej czystki wydalono blisko milion członków KSČ, w drugim przypadku – wydarzeń związanych z Praską Wiosną, usunięto ich z partii blisko 500 tys. Część sama zrezygnowała z członkostwa. Partyjne czystki po inwazji 1968 dotknęły głównie Czechów, młodzież, robotników oraz inteligencję. W rezultacie w latach 70. nasilono rekrutację pośród klasy robotniczej i młodzieży. W latach 80. wysiłki na rzecz pozyskiwania nowych członków skupiły się na rekrutacji osób zawodowo i politycznie wysoko wykwalifikowanych, których inicjatywę chciano wykorzystać dla wprowadzania w życie programu partii. Przywódcy partyjni Siedemnastego Kongresu Partii w 1986 namawiali aby pozyskiwać więcej robotników, ludzi młodych oraz kobiet.
Uzyskanie członkostwa w KSČ było uzależnione od odbycia rocznego stażu członka-kandydata. Członek-kandydat nie mógł głosować, ani być wybieranym do komitetów. Dodatkowo istniał również staż kandydacki dla przywódców partyjnych, począwszy od szczebla lokalnego po Prezydium. Kandydaci ci, już jako członkowie partii, byli szkoleni dla przekazania im w przyszłości konkretnych zadań przywódczych.
Indoktrynacja i szkolenie członków partii były jednymi z podstawowych obowiązków organizacji szczebla regionalnego oraz dystryktu. Większość tego rodzaju pracy odbywała się właśnie tam. Jednostki dystryktu i regionalne współdziałały z lokalnymi organizacjami partyjnymi we wprowadzaniu programów oraz wyznaczaniu członków partii, którzy mieli być na te kursy kierowani. Ogólnie rzecz biorąc, system szkolenia partyjnego zmienił się nieco od czasu jego wprowadzenia, czyli 1949 r. Organizacje miejskie oraz dystryktu prowadziły zaoczne kursy z zakresu: podstaw marksizmu-leninizmu, historii komunizmu, ekonomii socjalistycznej oraz aktualnego stanowiska partii w sprawach krajowych oraz międzynarodowych.
Członkowie partii szkoleni do objęcia funkcji działaczy partyjnych uczęszczali na seminaria w lokalnie zakładanych szkołach marksizmu-leninizmu oraz znajdujących się w Pradze, Brnie i Bratysławie placówkach wyższego szczebla. Najwyższym szczeblem edukacji partyjnej była Wyższa Szkoła Polityki w Pradze. Przeznaczone do szkolenia pierwszego szeregu przywódców partyjnych, trzyletnie studium posiadało oficjalny status programu uniwersyteckiego i uważane było za posiadające jeden z najlepszych programów nauczania nauk politycznych w krajach demokracji ludowej. Instytucja ta bezpośrednio podlegała Komitetowi Centralnemu KSČ.
Z racji pretendowania do bycia partią robotniczą, pytanie o pochodzenie społeczne członków KSČ wydaje się być szczególnie istotnym. Partia często wstrzymywała się od podawania danych dotyczących swoich członków, a pytanie jak wielu z nich wywodzi się z rewolucyjnego proletariatu, należało do drażliwych. Ukazujące się oficjalne sprawozdania wyolbrzymiały udział robotników w szeregach partyjnych. Niemniej jednak trendy były oczywiste. Najwyższy ich udział partia notowała zaraz po II wojnie światowej, ale jeszcze przed dojściem do władzy w 1948 r. Szacuje się, że wynosił on około 60%. Od tego czasu udział ten konsekwentnie malał, by w 1970 r. stopnieć do ok. 1/4. We wczesnych latach 70. oficjalne media potępiły „poważną nierównowagę” odnotowując przy tym, że „obecna struktura społeczna i klasowa partii nie przystaje do roli partii jako awangardy klasy robotniczej”. Na przykład w wysoko uprzemysłowionych centralnych Czechach do partii należał co piąty urzędnik i tylko co 35 robotnik. W 1976 r. po intensywnych wysiłkach rekrutacyjnych udział robotników wzrósł do około 1/3 członków KSČ, czyli poziomu porównywalnego z rokiem 1962. W latach 80. kierowana potrzebą „zintensyfikowania” rozwoju gospodarczego partia rozluźniła surowe zasady rekrutacji. W miejsce dotychczasowego priorytetu pozyskiwania na rzecz partii młodych robotników, pozwolono komitetom dystrykcyjnym i regionalnym na bardziej elastyczną politykę, jakkolwiek jednak udział robotników nie mógł maleć.
Jeśli chodzi o przeciętny wiek komunistów, to można zaobserwować tu podobne trendy. W późnych latach 60. mniej niż 30% członków KSČ miało mniej niż 35 lat, blisko 20% powyżej 60, a ponad 50% – 45 lat i więcej. Złośliwy żart z 1971 r. – odnoszący się do 50. rocznicy założenia partii mówił: „Po pięćdziesięciu latach – partia 50-latków”. W środku lat 70. podejmowano zdecydowane działania na rzecz zachęcenia do członkostwa osób młodych. Jedna ze strategii zakładała rekrutację wśród dzieci, których rodzice należeli do KSČ. Partia wysyłała listy do szkół oraz zakładów pracy rodziców, w których zachęcała do dokonania akcesu.
Szacuje się, że we wczesnych latach 80. ok. 1/3 członków partii miało 35 lat i mniej. W 1983 r. przeciętny wiek przywódców KSČ nadal oscylował w granicach 50.
W latach 70. i 80. oficjalne media donosiły o braku zaangażowania członków partii w priorytety polityki KSČ i jej cele. Skargi na nich obejmowały m.in.: odmowę wywieszania flag podczas świąt państwowych, nieobecności podczas prac partyjnych brygad robotniczych, nieobecności na spotkaniach oraz niepłacenie składek członkowskich (niewielu pilnowało obowiązku raportowania wysokości swoich zarobków, które były podstawą do naliczania składek). W 1970 po czystce, która dotknęła ok. 1/3 członków partii, na zebrania partyjne uczęszczała co najwyżej połowa z tych, których z niej nie wyrzucono, a co trzeci uporczywie odmawiał w nich udziału. W 1983 jedna z głównych organizacji partyjnych w dystrykcie Praga-Zachodnia była na tyle obojętna na upomnienia, że w końcu uległa rozwiązaniu, a jej członkowie rozproszyli się po innych organizacjach. Częściowo postawa taka była miarą zniechęcenia zupełnym podporządkowaniem Czechosłowacji przez radziecką hegemonię – szwejkowską reakcją na brak autonomii polityczno-gospodarczej kraju. Był to także efekt refleksji nad czystkami wśród komunistów. Wyrzuceni z partii byli często ideologicznie zmotywowani, ich celem był „socjalizm z ludzką twarzą”. Ci, którzy odznaczali się oportunizmem, przetrwali okres czystki dużo łatwiej.
Bez względu na kompozycję klasową, partia funkcjonowała efektywnie jako rządząca elita i grupa, pośród której nie zdarzały się przypadki abnegacji. Jako elita pozwalała osobom aktywnym politycznie oraz (lub) utalentowanym na istotną mobilność. Robotnicy mogli stanowić mniejszość w partii, ale znaczna część jej członków zaczynała karierę właśnie z pozycji robotnika (szacunki mówią o połowie do 2/3). Pomimo powszechnych tendencji do wyolbrzymiania swojego niskiego pochodzenia, wielu z nich faktycznie wywodziło się wprost z klasy robotniczej.
Społeczną aktywność członków partii zwiększało kilka kierunków jej polityki. Po pierwsze, niewątpliwie był to proces nacjonalizacji rozpoczęty po II wojnie światowej, gdy w wyniku aktywności politycznej robotnicy zaczęli obejmować kierownicze stanowiska. Swoją rolę odegrały również przejściowe czystki, kiedy to politycznie ulegli mogli zastąpić tych, którzy wykazywali mniej zrozumienia dla działań partii. Szeroką drogą do kariery były liczne szkolenia partyjne, jak również preferencyjne zasady przyjęć do szkół średnich i wyższych. Faworyzowały one zwłaszcza dzieci robotników oraz rolników stowarzyszonych w spółdzielniach.
Nie był zaskakującym fakt, że komuniści strzegli swych przywilejów. Poza specjalnymi sklepami, hotelami, szpitalami, lepszymi mieszkaniami, członkowie KSČ znajdowali się w lepszej sytuacji jeśli idzie o otrzymywanie wiz potrzebnych do studiów czy podróży zagranicznych – zwłaszcza do krajów zachodnich. Nienależący do partii szybko zdawali sobie sprawę, że brak członkostwa mocno ogranicza możliwości ich awansu zawodowego. Dla każdego fachowca przynależność do KSČ była sine qua non pięcia się po drabinie kariery. Rezultatem niepowodzeń w rekrutacji robotników był gwałtowny wzrost udziału inteligencji, która dołączyła do partii zaraz po dojściu komunistów do władzy. W 1980 większość dyrektorów, urzędników i profesorów uniwersyteckich było członkami KSČ.
Uwaga: Lider KSČ nazywany był Prezesem (Předseda) 1945–1953, Pierwszym Sekretarzem (První tajemník) 1953–1971, oraz Sekretarzem Generalnym (Generální tajemník) 1921–1945, 1971–1989.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.