Loading AI tools
język kreolski Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Język malajski Moluków Północnych, także malajski wyspy Ternate – język pochodzenia austronezyjskiego, który służy jako lingua franca w prowincji Moluki Północne w Indonezji. Bywa klasyfikowany jako język kreolski oparty na malajskim albo też jako odmiana (dialekt) języka malajskiego/indonezyjskiego.
Obszar | |||
---|---|---|---|
Liczba mówiących |
700 tys. (2001)[1] | ||
Pismo/alfabet | |||
Klasyfikacja genetyczna | |||
bliżej nieustalona, kreolski na bazie malajskiego lub jeden z języków (dialektów) malajskich | |||
Status oficjalny | |||
Ethnologue | 3 środek szerszej komunikacji↗ | ||
Kody języka | |||
ISO 639-3 | max | ||
IETF | max | ||
Glottolog | nort2828 | ||
Ethnologue | max | ||
Występowanie | |||
![]() Lokalizacja prowincji Moluki Północne w Indonezji | |||
W Wikipedii | |||
| |||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
Miejscowa nazwa języka to bahasa pasar („język bazarowy”), a w literaturze jest określany jako Melayu Maluku Utara lub Melayu Ternate. Na uwagę zasługuje fakt, że w wielu zakątkach prowincji wchodzi w kontakt z niespokrewnionymi językami. Rodzime języki ternate i tidore, które również mają znaczenie ponadlokalne, użyczyły mu pewnych elementów gramatyki i leksyki. Określany bywa też jako bahasa Ternate („język ternate”), niemniej nazwa ta jest niejednoznaczna, gdyż odnosi się także do języka z grupy zachodniopapuaskiej. E.K.M. Masinambow posiłkował się terminem Melayu Halmahera („malajski Halmahery”), którym określał wspólny język Halmahery (największej z wysp Moluków) i pewnych innych obszarów.
Sporządzono opis jego gramatyki, wraz ze zbiorem tekstów (Ternate Malay: Grammar and Texts, 2012). Autorka publikacji skupiła się na odmianie wyspy Ternate i w takim znaczeniu posłużyła się terminem Ternate Malay[2]. W samej Indonezji bywa mylony z blisko spokrewnionym malajskim miasta Manado[3].
Język malajski rozpowszechnił się w regionie wiele stuleci temu, za sprawą rozwiniętego handlu przyprawami korzennymi. Nastąpiło to jeszcze przed przybyciem pierwszych Europejczyków na początku XVI wieku[4]. Z terenów dzisiejszej prowincji Moluki Północne pochodzą najstarsze znane malajskojęzyczne rękopisy w piśmie jawi[5] (listy sułtana Ternate Abu Hayata z 1521 i 1522)[6]. W obu tekstach posłużono się literacką odmianą malajskiego, z pewnymi cechami lokalnymi[7]. Tutaj też Włoch Antonio Pigafetta, uczestnik wyprawy Magellana, sporządził bardzo wczesną listę słownictwa malajskiego (1522)[8][uwaga 1]. Przypuszcza się, że region północnych Moluków (lub być może wyspy Banda) to źródło większości wschodnich odmian języka malajskiego[9]. Choć malajski musiał być używany na wyspach od stuleci (już w I poł. XVI w. był znany mieszkańcom wyspy Tidore[10][11], a w XVII w. zapewne przyjął się szerzej[12]), to przez dłuższy czas pozostawał językiem drugim[4]. Do gwałtownego rozprzestrzenienia go w roli języka ojczystego (pierwszego) doszło dopiero w XX wieku, wskutek rozwoju ekonomicznego miasta Ternate i innych ośrodków regionalnych oraz migracji ludności o różnym pochodzeniu etnicznym[13]. Pierwszy znany tekst w malajskim Moluków Północnych, poświęcony historii Ternate, ukazał się w 1878 r.[7][14] Utwór ten został opublikowany na łamach „Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde”, z tłumaczeniem P. van der Craba[15].
Według danych Ethnologue posługuje się nim 700 tys. osób (2001)[1]. Zróżnicowane etnolingwistycznie miasto Ternate pozostaje dużym skupiskiem rodzimych użytkowników tego języka (wiejska ludność wyspy Ternate zachowuje natomiast swój własny język)[16]. Jest powszechnie wykorzystywany do kontaktów swobodnych, nieoficjalnych, współistniejąc z językiem indonezyjskim[17]. Rodowici jego użytkownicy zamieszkują także miejscowość Soa Siu na wyspie Tidore oraz Tobelo na Halmaherze. Jako dodatkowy język jest znany na terenie całej prowincji, również na mniejszych okolicznych wyspach[18]. Występują przy tym pewne różnice regionalne, uzależnione od lokalnego kolorytu językowego (w niektórych miejscach na malajski rzutują wręcz niespokrewnione języki)[19]. Północne Moluki to bowiem region silnie zróżnicowany językowo, a zarazem strefa kontaktów między językami austronezyjskimi i papuaskimi[20]. W charakterze lingua franca przyjęły się też lokalne języki ternate i tidore[21][22][23].
Historycznie był szerzej używany w północnej części wyspy Buru (dzisiejsza prowincja Moluki)[24]. Od XVI wieku region ten (wyspy Buru i Ambelau) znajdował się pod wpływem kultury i polityki Sułtanatu Ternate[25]. Jednakże w latach 80. XX wieku odnotowano, że na Buru wzrasta użycie malajskiego ambońskiego. Doprowadziły do tego częste kontakty z ludnością wyspy Ambon i grupami komunikującymi się w tym języku (dzieci coraz częściej posyłano tam do szkoły, a oprócz tego na Buru zaczęli przybywać nauczyciele i urzędnicy z zewnątrz)[24].
Większość jego użytkowników porozumiewa się także w standardowym j. indonezyjskim[1], który jest stosowany w piśmiennictwie i kontaktach oficjalnych[26]. Miejscowa sytuacja językowa stanowi przykład dyglosji, w której lokalny malajski służy jako odmiana niska, a pokrewny mu standardowy j. indonezyjski pełni funkcję odmiany wysokiej[27]. Istnieje kontinuum bytów językowych – od „czystego” lokalnego malajskiego (tzw. basilektu), przez formy mieszane aż do j. indonezyjskiego (akrolektu)[28]. Pojawił się także wpływ dżakarckiej odmiany języka narodowego, która jest szerzona za pośrednictwem środków masowego przekazu[29]. Dominacja j. malajskiego/indonezyjskiego ma negatywny wpływ na żywotność autochtonicznych języków północnych Moluków[30][31] oraz przyczynia się do przekształcenia ich struktury (ang. metatypy); zjawisko to udokumentowano w przypadku języka taba[32].
Na wyspie Ternate był niegdyś używany język kreolski na bazie portugalskiego (zwany „ternateño”)[33][34].
W malajskim wyspy Ternate występuje dość duża grupa słownictwa nieobecnego w zachodnich odmianach języka malajskiego, względnie niewywodzącego się ze rdzeni austronezyjskich. Zawiera zapożyczenia z języków europejskich (portugalskiego i niderlandzkiego), języka indonezyjskiego[35] oraz autochtonicznych języków regionu[34]. Z rodzimego języka ternate zaczerpnął dużą część leksyki[36][37], w tym wiele kolokwializmów[38], a także niektóre zaimki osobowe: ngana (2. os. lp.), ngoni (2. os. lm.)[39][40]. Część tych zapożyczeń pod względem formy reprezentuje starszy stan miejscowego języka[41]. Na płaszczyźnie składni i semantyki lokalny malajski wykazuje silne wpływy języków zachodniopapuaskich[42]. Znaczący zasób cech zapożyczył z języków ternate i tidore[43].
Do jego cech charakterystycznych należą: użycie formy kita jako nieformalnego zaimka 1. os. lp.[44][uwaga 2], szyk possessor-possessum w konstrukcjach dzierżawczych (określnik dzierżawczy przed elementem określanym, wykorzystanie łącznika pe)[45], brak ścisłego rozróżnienia między częściami mowy (wyrazy mogą pełnić różne funkcje semantyczne i składniowe)[46], ograniczona produktywna morfologia[47] (konstrukcje kauzatywne z wykorzystaniem czasowników kase/kasi – „dawać” i biking/bikin – „robić”)[48][49], formy przeczenia tara i bukang[50]. Na poziomie systemu dźwiękowego i struktury wyrazowej zaszły pewne procesy obce językowi indonezyjskiemu (zanik bądź zastąpienie pewnych głosek w wygłosie, różne realizacje głoski szwa, redukcja dyftongów oraz skrócenie częstych form wyrazowych, w tym elementów składni)[51]. Produktywny prefiks baku-, będący składnikiem czasowników recyprokalnych, został zapożyczony z języka ternate[47]. W lokalnym malajskim – podobnie jak w rodzimych językach regionu – funkcjonuje system orientacji przestrzennej, który wykorzystuje nie kierunki „lewo” i „prawo”, lecz osie ląd-morze i góra-dół (równolegle do wybrzeża)[52].
Choć został opracowany pod względem gramatycznym, to bliższe jego umiejscowienie pośród odmian malajskiego (i odgraniczenie od języka narodowego) jest kłopotliwe (patrz sekcja Związki z innymi językami). Odnotowano silny wpływ cech języka indonezyjskiego, wynikający z roli odgrywanej przez system edukacji i popkulturę indonezyjską[34]. W praktyce możliwe jest mieszanie elementów obu języków (istnieją formy pośrednie między indonezyjskim a lokalnym malajskim). Dobór cech językowych bywa uzależniony od takich czynników, jak stopień formalności sytuacji, temat rozmowy oraz status społeczny i charakter kompetencji językowych rozmówców[53][37].
Sami użytkownicy zwykle nie podkreślają jego odrębności od języka indonezyjskiego, toteż jest pozbawiony szeroko przyjętej nazwy[54]. Lokalnie bywa określany na różne sposoby: bahasa pasar („język bazarowy”)[55], bahasa Malayu („język malajski”)[56], bahasa Melayu pasar („bazarowy malajski”), bahasa sehari-hari lub bahasa hari-hari („język codzienny”)[26]. Część osób określa go jako bahasa Ternate („język ternate”), ale inni rezerwują tę nazwę dla lokalnego (nieaustronezyjskiego) języka wyspy; jest to dwuznaczny termin[57][58].
W literaturze występują terminy: Melayu Maluku Utara (North Maluku Malay, North Moluccan Malay), Melayu Ternate (Ternate Malay, Ternatan Malay)[1][17][35][59][60] . Są to zasadniczo określenia obce, rozpowszechnione w tekstach lingwistycznych (ta pierwsza nazwa została wprowadzona w latach 80. XX wieku[26][61]). Bliskoznacznym terminem Melayu Halmahera (Halmahera Malay, „malajski Halmahery”) posługiwał się indonezyjski autor E.K.M. Masinambow, opisując wspólny środek komunikacji w rejonie Halmahery[19][62].
Wśród samych użytkowników uchodzi za gorszą (niekulturalną i bazarową) postać języka indonezyjskiego[63]. Z perspektywy historycznej reprezentuje jednak inny typ języka malajskiego niż dialekty zachodnie i język narodowy. W odróżnieniu od języka indonezyjskiego, który powstał z literackiej formy malajskiego, malajski Moluków Północnych ma swoje źródło w bazarowej odmianie tegoż języka (Bazaar Malay), która rozwinęła się wiele stuleci temu w wyniku kontaktów handlowych, wyprzedzając powstanie państwa indonezyjskiego[39][64]. Bliższa klasyfikacja wschodnich języków (dialektów) malajskich pozostaje nierozstrzygnięta. Często zakłada się ich kreolski charakter, aczkolwiek użycie tego terminu budzi zastrzeżenia części autorów[65][66]. Ethnologue (wyd. 19) określa tę odmianę jako język kreolski na bazie malajskiego[1], lecz P. M. Taylor (1983) posiłkuje się w tym kontekście terminem „dialekt”, nazywając malajski Moluków Północnych „substandardową” odmianą indonezyjskiego/malajskiego i porównując jego status socjolingwistyczny do sytuacji dialektów języka włoskiego we Włoszech[26]. Litamahuputty w swoim opisie gramatyki nie porusza bliżej tego zagadnienia[67].
R. B. Allen i R. Hayami-Allen (2002) stoją na stanowisku, że malajski wyspy Ternate jest prekursorem innych języków malajskich ze wschodniej Indonezji, takich jak malajski miasta Manado i malajski papuaski. Świadczy o tym fakt, że zachowują one warstwę pożyczek leksykalnych z języka ternate[68][uwaga 3]. Najbliższy krewny tego języka, malajski miasta Manado (z prowincji Celebes Północny), ma znacznie większą społeczność użytkowników. Odmiana ta miała się rozprzestrzenić w XVII wieku pod wpływem znaczenia Sułtanatu Ternate w handlu korzennym[13]. Potwierdza to historyczną rolę, jaką odgrywały w regionie sułtanaty Ternate i Tidore[69]. Oba języki utrzymują wiele wspólnych cech i elementów słownictwa, w tym zasób zaimków, sposób tworzenia konstrukcji dzierżawczych[70] oraz szereg zapożyczeń portugalskich i holenderskich[34]. Nie są jednak ze sobą tożsame – odmiana z Manado odróżnia się chociażby formą przeczenia nyanda[71] oraz brakiem systemu orientacji przestrzennej znanego z północnych Moluków[72]. W regionie Nowej Gwinei malajski był początkowo szerzony przez Sułtanat Tidore (od XVIII w.), a później promowany przez misjonarzy chrześcijańskich[73].
Według jednej z propozycji malajski miasta Manado i malajski Moluków Północnych wykazują dalszy związek z malajskim Sri Lanki, któremu – pomimo odległości geograficznej – również przypisano rodowód indonezyjski[74]. Z zapisków historycznych wynika, że przodkowie Malajów lankijskich przybyli z różnych wysp dzisiejszej Indonezji (w tym Jawy, ale też Moluków i Małych Wysp Sundajskich). K.A. Adelaar (1991) – na podstawie analizy wspólnych innowacji – sugeruje, że malajski Sri Lanki to pochodna malajskiego z północnych Moluków (aczkolwiek nie jest to pewne)[75].
Współcześnie lokalny malajski wypiera tradycyjne języki regionu i umacnia się jego pozycja jako lingua franca[76]. Dzieje się tak wskutek postępującej urbanizacji oraz z powodu wieloetnicznego charakteru prowincji i powszechności mieszanych małżeństw, w których rodzice nie decydują się na przekazanie dzieciom własnych języków etnicznych[77]. Wraz z ekspansją malajskiego osłabiło się użycie języka ternate, zarówno w randze lingua franca, jak i wśród ludności Ternate[78].
Lokalny malajski, zwłaszcza w swoim niskim rejestrze (basilekcie), niekoniecznie jest wzajemnie zrozumiały zarówno z językiem indonezyjskim, jak i innymi odmianami malajskiego. Niemniej większość osób potrafi odpowiednio dostosować swój język, aby możliwe było porozumienie się z osobami z zewnątrz[28].
Jego wzajemna zrozumiałość z malajskim ambońskim (z południowych Moluków) przybiera ograniczony charakter[79][80]. Tym więcej nie jest wzajemnie zrozumiały z malajskim wyspy Bacan (językiem bacan), którego związek z językami malajskimi pozostawał przez dłuższy czas niezauważony[59]. Język ten, używany przez potomków migrantów z Borneo, odróżnia się zarówno swoimi korzeniami historycznymi, jak i aspektami gramatyki (ma bardziej złożoną morfologię)[81][82]. Dziś na wyspach Bacan dominuje malajski wyspy Ternate[83], choć nie jest to odmiana w pełni tożsama, jako że występują pewne różnice w użyciu partykuł i prozodii[19].
Źródło: Litamahuputty 2012b ↓, s. 142
1. os. lp. | kita saya |
1. os. lmn. | kitorang / torang / tong |
2. os. lp. | ngana | 2. os. lmn. | ngoni |
3. os. lp. | dia / de | 3. os. lmn. | dorang / dong |
Konstrukcje dzierżawcze tworzy się poprzez wykorzystanie łącznika punya (dosł. ‘posiadać’; zwykle w skróconych formach: pe, pu, pun)[47]. Przykładowo: ngana pe rambu („twoje włosy”)[84], motor pe warna („kolor motocykla”)[85].
Forma saya (1. os. lp.) ma charakter grzecznościowy[86]. Podobnie ngoni (2. os. lmn.) służy czasem jako formalny zaimek 2. os. lp.[40] Spotyka się również zaimek kamu (2. os. lp./lmn.), pochodzący z języka indonezyjskiego[40].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.