From Wikipedia, the free encyclopedia
Geološka vremenska skala (GTS) je sistem hronološkog datiranja koji određuje odnose geoloških slojeva (stratigrafija) sa vremenom i koristi u geologiji, paleontologiji i drugim naukama o Zemlji, da opiše vremena i odnose događaja koji su se dogodili u historiji Zemlje. Tabela raspona geoloških vremena, koja je ovdje predstavljena, slaže se sa nomenklaturom, datiranju i standardnim bojama kodova, koje je utvrdila Međunarodna komisija za stratigrafiju.
Dokazi prema radiometrijskom datiranju ukazuju da je Zemlja stara oko 4,54 milijarde godina.[1][2]
Geologija ili duboko vrijeme Zemljine prošlosti je podijeljena u različite jedinice, prema događajima koji su se desili u svakom periodu. Različiti rasponi vremena na GTS obično su obilježeni promjenama u sastavu slojeva koji im odgovaraju i ukazuju na velike geološke ili paleontološke događaje, kao što je masovno izumiranje. Naprimjer, granica između perioda krede i paleogena definirana je kreda-paleogen izumiranjem, koje je označilo propast ne-ptičjih dinosaura i mnogih drugih grupa životinja. Stariji vremenski razmaci, koji su datirani pouzdanim fosilnim zapisom (prije eona proterozoik), definirani su njihovom apsolutnom starošću.
Najveća definirana jedinici vremena je supereon, sastavljen od eona. Eoni su podijeljeni u ere, koji su zatim podijeljene u periode, epohe i doba. Termini "eonotem", "eratem", "sistem", "serija" i "faza" koriste se za slojeve stijena koje odgovaraju tim periodima geološkog puta u historiji Zemlje.
Segmenti stijena (slojevi) u hronostratigrafiji | Vremenski raspon u geohronologiji | Napomene uz
geohronološke jedinice |
Eonotem | Eon | Ukupno 4, pola milijarde godina ili više |
Eratem | Era | Definiranih 10, nekoliko stotina miliona godina |
Sistem | Period | Definirano 22, 10 do ~100 milliona godina |
Serija | Epoha | Definirano 34, 10 miliona godina |
Faza | Doba | Definirano 99, millioni godina |
Horizont | Hron | Podjedinica doba, ne upotrebljava se u vremenskoj skali ICS |
Geologija kvalificira ove jedinice kao "rane", "srednje" i "kasne" kada se odnose na vrijeme, a "niže", "srednje" i "gornje" - kada se odnose na odgovarajuće stijene. Naprimjer, serija donje jure u hronostratigrafiji odgovara epohi rane jure u geohronologiji.[3] Geološke jedinice iz istog vremena, ali iz različitih dijelova svijeta često izgledaju drugačije i sadrže različite fosile, pa su u istom periodu historijski data različita imena u različitim zemljama. Naprimjer, u Sjevernoj Americi donji kambrij zove se serija Waucoban koja je podijeljena u zone, na osnovu sukcesije trilobita. U Istočnoj Aziji i Sibiru, ista jedinica je podijeljena u faze aleksij, atdabanij i botomij. Ključni aspekt rada Međunarodne komisije za stratigrafiju je pomirenje ovih konfliktnih terminologija i definiranje univerzalnih horizonata koji se mogu koristiti širom svijeta.[4] Termin antropocen koristi se neformalno u popularnoj kulturi, a sve veći broj naučnika i u opisu epohe u kojoj živimo. Termin su uveli Paul Crutzen i Eugene Stoermer 2000. da opišu sadašnje vrijeme, u kojem ljudi imaju ogroman uticaj na životnu sredinu. To je evoluiralo u opisivanje kao "epohe", počevši od nekog vremena u prošlosti i u cjelini da definira antropogenu emisiju ugljika i proizvodnji i potrošnji plastičnih proizvoda koji su ostali u tlu.[5]
Protivnici ovog pojma tvrde da ga ne treba koristiti, jer je vrlo teško, ako ne i gotovo nemoguće, da se definira određeno vrijeme kada su ljudi počeli uticati na slojeve stijena koje definiraju početak jedne takve epohe.[6] Drugi misle da ljudi nisu ni počeli da otklanjaju svoj najveći uticaj na Zemlji i stoga antropocen još nije ni počeo. U svakom slučaju, ICS još nije službeno odobrio termin, bar do kraja 2016.[7]
Prvi ozbiljni pokušaji da se formuliras geološka skala vremena, koja bi se mogla primijeniti bilo gdje na Zemlji potiče iz kraja 18. stoljeća. Najuticajniji rani pokušaji (zagovarao i Abraham Werner, između ostalih) dijele stijene Zemljine kore u četiri vrste: primarne, sekundarne, tercijarne i kvartarne. Svaka vrsta stijena, prema teoriji, formira se u određenom periodu u historiji Zemlje. Bilo je tako moguće govoriti o "tercijarnom periodu", kao i "tercijarnim stijenama". Zaista, termin "tercijarne" (sadaju u paleogen i neogen) ostao je u upotrebi kao ime geoloških perioda u 20. stoljeću, a "kvartar" ostaje u formalnoj upotrebi kao naziv tekućeg perioda. Identifikaciju slojeva premsa fosilima koje sadrže, pionirski su počelo William Smith, Georges Cuvier, Jean d'Omalius d ' Halloy i Alexandre Brogniart, u početku 19. stoljeća, omogućivši geolozima da preciznije podijeliti historiju Zemlje. To im je omogućio da se povežu slojeve preko nacionalnim (ili čak i kontinentalnim) granicama. Ako dva sloja (ipak udaljeni u prostoru ili drugačiji u sastavu) sadrže iste fosile, šanse su dobre da se utvrde u isto vrijeme. Detaljne studije slojeva i fosila Evrope između 1820. i 1850. proizvele su niz geoloških perioda koji se i danas koristi.
Proces je bio obilježen dominaciom britanskih geologa i imena perioda. "Kambrij", (klasični naziv za Vels), "ordovicij" i "silur", nazvani su po drevnim velškim plemenima, jer su periodi definirani pomoću stratigrafske sekvence iz Velsa.[8] "Devon" je imenovan po engleskoj županiji Devon, a ime "karbona" ili krede je jednostavno adaptacija "mjerae uglja", pojam starog britanskog geologa za isti skup slojeva. "Perm" je dobio ime po Permu, Rusija, jer ga je pomoću slojeva u toj regiji definirao škotski geolog Roderick Murchison. Međutim, neke periode definirali su geolozi iz drugih zemalja. "Trijas" je 1834. imenovao njemački geolog Friedrich Von Alberti iz tri različita sloja (latinski trias što znači trijada). U ležištima krede, zatim crnih škriljaca, zvanim trijas, koji se nalaze u cijeloj Njemačkoj i Sjeverozapadnoj Europi. Juru je imenovao francuski geolog Alexandre Brogniart za široke morske krečnjake u planinama Jura. "Kredu" (od latinskog creta = kreda) kao poseban period je prvi put definirao belgijski geolog Jean d'Omalius d'Halloy 1822., proučavajući slojeve u pariskom bazenu.[9] i imenovana za široka ležišta krede (kalcij-karbonat deponovan od ljuštura morskih beskičmenjaka). Britanski geolozi su također odgovorni za grupiranje perioda u ere i podjelu perioda tercijara i kvartara u epohe. John Phillips je 1841. objavio prvu globalnu geološku vremensku skalu na osnovu vrste fosila koji su nađeni u svakoj eri. Phillipsova skala pomogla je standardiziranje upotrebe termina kao što jsu paleozoik ("stari život") koji je proširen da pokrije veći period nego što je bio prethodni i mezozoik' ' ("srednji život"), koji je izumio.[10]
Supereon | Eon | Era | Period[11] | Epoha | Stadij | Najvažniji događaji | Početak (milioni godina)[12] |
---|---|---|---|---|---|---|---|
Fanerozoik | Kenozoik [13] | Neogen[13] | Holocen | Atlantik | Završava se posljednji period glacijacije i razvija se ljudska civilizacija. Završava se kvartarno ledeno doba i počinje sadašnji interglacijal. Nastaje pustinja Sahara na prostoru prijašnjih savana, razvija se poljoprivreda, nastaju prvi gradovi. Paleolitske / neolitske (Kameno doba) kulture počinju da se razvijaju od 10.000. p. n. e., koje se su zaslužne za kasniji nastanak bakarnom (3500. p. n. e.) i bronzanom dobu (2500. p. n. e.). Tokom željeznog doba (1200. p. n. e.) razvijaju se kulture u pogledu složenosti i tehničkih dostignuća. Razvijaju se mnoge prahistorijske kulture širom svijeta, što je konačno dovelo do razvoja klasične antičke kulture, kao što je Rimsko carstvo, pa kulture srednjeg vijeka, sve do današnjih. Malo ledeno doba prouzrokovalo je kratko zahlađenje na sjevernoj hemisferi od 1400. do 1850. Vulkan Tambora erumpirao je 1815, što je dovelo do "godine bez Sunca" (1816) u Evropi i Sjevernoj Americi. Količina ugljik-dioksida u atmosferi porasla je sa 100 ppmv, koliko je bilo na kraju posljednje glacijacije, na 385 ppmv, koliko je danas. To je, prema nekima, izazvalo globalno zagrijavanje i klimatske promjene. Porast količine ugljik-dioksida tumači se antropogenim faktorom, odnosno industrijskom revolucijom. | 0,011430 ± 0,00013[13][14] | |
Boreal | |||||||
Pleistocen | Kasni pleistocen | Procvat, a zatim, i izumiranje velikog broja velikih sisara (pleistocenska megafauna). Odvija se evolucija i nastanak savremenog čovjeka. Kvartarno ledeno doba nastavlja se glacijacijama i interglacijacijama (praćeno porastom količine ugljik-dioksida u zraku). Posljednji glacijalni maksimum bio je prije 30.000 godina, a posljednja glacijacija – prije 18.000–15.000 godina. Gašenje ljudskih kultura iz kamenog doba, povećanje tehničke složenosti u odnosu na prethodne kulture iz ledenog doba, pogotovo na Mediteranu i u Evropi. Supervulkan Toba erupirao je prije 75.000 godina, što je izazvalo vulkansku zimu, koja je dovela ljudski rod (Homo) na ivicu izumiranja. | 0,126 ± 0,005* | ||||
Srednji pleistocen | 0,500? | ||||||
Rani pleistocen | 1.806 ± 0.005* | ||||||
Gelazij | 2.588 ± 0.005* | ||||||
Pliocen | Pjaćentij | Intenziviranje sadašnjih klimatskih uvjeta. Sadašnje ledeno doba počinje prije približno 2,58 miliona godina. Hladna i vlažna klima. Pojavljuju se australopitek i mnogi savremeni rodovi sisara i mehkušaca. Pojavljuje se Homo habilis. | 3.600 ± 0.005* | ||||
Zanklij | 5.332 ± 0.005* | ||||||
Miocen | Mesinij | Umjereno hladna klima, uslovljena povremenim ledenim dobima. Orogeneza na Sjevernoj hemisferi. Tokom ovog perioda razvijaju se savremene familije sisara i ptica. Razvijaju se konji i mastodonti. Trave su općeprisutne. Pojavljuju se prvi čovjekoliki majmuni. Događa se Kaikourska orogeneza kojom nastaju Južne novozelandske alpe, a koja traje i danas. U Evropi se usporava alpska orogeneza, ali traje sve do danas. Karpatskom orogenezom nastaju Karpati u centralnoj i istočnoj Evropi. U Grčkoj i Egejskom moru usporava se helenska orogeneza, koja traje sve do danas. Tokom srednjeg miocena dogodilo se veliko izumiranje živog svijeta. Usljed velike rasprostranjenosti šuma snižava se koncentracija ugljik-dioksida u atmosferi sa 650 ppmv na 100 ppmv. | 7.246 ± 0.05* | ||||
Tortonij | 11.608 ± 0.05* | ||||||
Seravalij | 13.65 ± 0.05* | ||||||
Langij | 15.97 ± 0.05* | ||||||
Burdigalij | 20.43 ± 0.05* | ||||||
Akvitanij | 23.03 ± 0.05* | ||||||
Paleogen[13] | Oligocen | Hatij | Topla klima koja se postepeno mijenja u hladnu. Brza evolucija i diverzifikacija faune, posebno sisara. Događaju se adaptivna radijacija i rasprostiranje savremenih skrivenosjemenica. | 28.4 ± 0.1* | |||
Rupelij | 33.9 ± 0.1* | ||||||
Eocen | Prijabonij | Promjena klime, prelaz ka hladnoj. Procvat primitivnih sisara (kao što su redovi Creodontia, Condylarthra, Uintatheria) koji nastavljaju da se razvijaju tokom cijele epohe. Pojavljivanje nekoliko "savremenih" familija sisara (npr. primitivni kitovi). Pojava prvih trava. Ponovna glacijacija Antarktika i formiranje njegove ledene kape. Događajem azola[15] počinje ledeno doba, i hladna klima, koja se javlja do današnjih dana usljed rasprostiranja i raspadanja morskih algi koje su doprinijele velikom smanjenju ugljik-dioksida u atmosferi, i to s 3.800 ppmv na 650 ppmv. Kraj laramijske i sevirske orogeneze Stjenovitih planina u Sjevernoj Americi. U Evropi počinje alpska orogeneza. Počinje helenska orogeneza u Grčkoj i Egejskom moru. | 37.2 ± 0.1* | ||||
Bartonij | 40.4 ± 0.2* | ||||||
Lutecij | 48.6 ± 0.2* | ||||||
Iprij | 55.8 ± 0.2* | ||||||
Paleocen | Tanetij | Tropska klima. Intezivira se adaptivna radijacija sisara, omogućena nestajanjem dinosaura. Prvi veliki sisari (veći od medvjeda). Počinje alpska orogeneza u Evropi i Aziji. Indijski potkontinent sudara se s Azijom prije 55 miliona godina, a himalajska orogeneza počinje prije 52–48 miliona godina. | 58.7 ± 0.2* | ||||
Selandij | 61.7 ± 0.3* | ||||||
Danij | 65.5 ± 0.3* | ||||||
Mezozoik | Kreda | Gornja Kreda | Mastrihtij | Razvijaju se biljke skrivenosjemenjače, kao i nove grupe insekata. Pojavljuju se savremenije prave košljoribe. Prisutni su amoniti, belemniti, rudisti, školjke i morski ježevi. Mnogo novih tipova dinosaura (tiranosauri, titanosaur, hadrosauri i ceratopsidi) razvija se na kopnu, kao i savremeni krokodili; U moru su se pojavile Mosasauria i savremene ajkule. Primitivne ptice postepeno zamenjuju pterosaure. Pojavljuju se torbari, kljunari i placentalni sisari. Raspada se Gondvana. Početak laramijske i sevijerske orogeneze Stjenovitih planina. Količina ugljik-dioksida u zraku bliska današnjoj. | 70.6 ± 0.6* | ||
Kampanij | 83.5 ± 0.7* | ||||||
Santonij | 85.8 ± 0.7* | ||||||
Konijacij | 89.3 ± 1.0* | ||||||
Turonij | 93.5 ± 0.8* | ||||||
Cenomanij | 99.6 ± 0.9* | ||||||
Donja kreda (period) | Albij | 112.0 ± 1.0* | |||||
Aptij | 125.0 ± 1.0* | ||||||
Baremij | 130.0 ± 1.5* | ||||||
Otrivij | 136.4 ± 2.0* | ||||||
Valanžinij | 140.2 ± 3.0* | ||||||
Berijasij | 145.5 ± 4.0* | ||||||
Jura | Gornja jura | Titonij | Od biljaka, česte su golosjemenjače (naročito četinari, benetiti i cikasi) i papratnjače. Razvijen veliki broj tipova dinosaura, kao što su sauropodi, karnosauri i stegosauri. Česti su sisari, ali su malih dimenzija. Pojavljuju se prve ptice i gušteri. Dalje se razvijaju ihtiosauri i pleziosauri. U morima su najčešće školjke, amoniti i belemniti. Vrlo su česti i morski ježevi, zajedno sa morskim krinovima, morskim zvijezdama, spužvama, i terebratulidnim i rinhonelidnim Brachiopodama. Pangea se dijeli na Gondvanu i Lauraziju. Količina ugljik-dioksida u zraku bila je 4-5 puta veća od današnje (1200-1500ppmv). | 150.8 ± 4.0* | |||
Kimeridžij | 155.7 ± 4.0* | ||||||
Oksfordij | 161.2 ± 4.0* | ||||||
Srednja jura | Kalovij | 164.7 ± 4.0 | |||||
Batonij | 167.7 ± 3.5* | ||||||
Bajocij | 171.6 ± 3.0* | ||||||
Alenij | 175.6 ± 2.0* | ||||||
Donja jura | Toarcij | 183.0 ± 1.5* | |||||
Plinzbahij | 189.6 ± 1.5* | ||||||
Sinemurij | 196.5 ± 1.0* | ||||||
Etangij | 199.6 ± 0.6* | ||||||
Trijas | Gornji trijas | Recij | Od životinja, na kopnu dominiraju arhosauri kao i dinosauri, u okeanima ihtiosauri i notosauri, a u zraku pterosauri. Konodonti postaju manji i sve više liče na sisare. Pojavljuju se prvi sisari i krokodili. Na Zemlji vlada Dicrodium flora. Javljaju se veliki predstavnici vodozemaca (Temnospondyli). U morima su odlično zastupljeni amoniti. Pojavljuju se savremeni korali i prave košljoribe. U Južnoj Americi traje Andska orogeneza, a kimerijska u Aziji. Počinje rangitotska orogeneza na Novom Zelandu. Završava se hanter-bovenska orogeneza u Sjevernoj Australiji, Kraljicinim ostrvima i Novom Južnom Velsu (260-225Ma). | 203.6 ± 1.5* | |||
Norij | 216.5 ± 2.0* | ||||||
Karnij | 228.0 ± 2.0* | ||||||
Srednji Trijas | Ladinij | 237.0 ± 2.0* | |||||
Anizij | 245.0 ± 1.5* | ||||||
Donji Trijas ("Skitij") | Olenekij | 249.7 ± 1.5* | |||||
Induanij | 251.0 ± 0.7* | ||||||
Paleozoik | Perm | Lopingij | Čangsingij | Kontinenti se spajaju u superkontinent Pangeu; krajem perm-karbonske glacijacije formiraju se Apalači planine . Povećava se brojnost sinapsida (pelikosauri i terapside), dok parareptili i vodozemci ostaju prisutni. Tokom srednjeg perma su golosjemenjače i mahovine zamijenile floru koja je formirala ugljonosne slojeve. Razvijaju se tvrdokrilci i dvokrilci. Morski život buja na toplim plitkim grebenima; brojne su foraminifere, školjke, amonoidi, brahiopode. Događaj Permsko-trijaskog izumiranja desio se prije približno 251 milion godina, kada je izumrlo otprilike 95% živog svijeta na Zemlji, uključujući sve trilobite, graptolite i blastoide. Završava se uralska orogeneza na granici Evrope i Azije. Počinje hanter-bovenska orogeneza u Australiji, čime nastaju MacDonnellove planine. | 253.8 ± 0.7* | ||
Vuhiapingij | 260.4 ± 0.7* | ||||||
Gvadalupij | Kapitanij | 265.8 ± 0.7* | |||||
Vordij | 268.4 ± 0.7* | ||||||
Roadij | 270.6 ± 0.7* | ||||||
Cisuralij | Kungurij | 275.6 ± 0.7* | |||||
Artinskij | 284.4 ± 0.7* | ||||||
Sakmarij | 294.6 ± 0.8* | ||||||
Aselij | 299.0 ± 0.8* | ||||||
Karbon[16]/ Pensil- vanij |
Gornji pensilvanij | Gzhelij | Dešava se nagla adaptivna radijacija krilatih insekata, od kojih su pojedini (Protodonata, Palaeodictyoptera) veoma krupni. Pojavljuju se prvi kopneni vodozemci, kao i šume krupnih papratnjača. U morima su od životinja česti gonijatiti, brahiopoda, briozoa, školjke i korali. Razvijaju se i foraminifere sa ljušturicom. Najveći nivo kisika i u atmosferi. Uralska orogeneza u Evropi i Aziji. Variscijska orogeneza se odigrava tokom srednjeg i kasnog donjeg karbona. | 303.9 ± 0.9* | |||
Kasimovij | 306.5 ± 1.0* | ||||||
Srednji pensilvanij | Moskovij | 311.7 ± 1.1* | |||||
Donji pensilvanij | Baškirij | 318.1 ± 1.3* | |||||
Karbon[16]/ Misisipij |
Gornji misisipij | Serpukovij | Veliko primitivno drveće, prvi kopneni četvoronošci, i morske škorpije žive ugljonosne priobalne močvare. Rizozonti s perajama su dominantni veliki slatkovodni grabežljivci. U okeanima, rane ajkule su rasprostranjene i raznolike; Echinodermata (naročito krinoide i blastoide) obilne. Korali, Briozoa, gonijatide i brahiopode (Productida, Spiriferida, itd.) veoma česte, ali trilobiti i nautiloidi opadaju. Glacijacija u istočnoj Gondvani. Tuhua orogeneza na Novom Zelandu opada. | 326.4 ± 1.6* | |||
Srednji misisipij | Vizij | 345.3 ± 2.1* | |||||
Donji misisipij | Turnaizij | 359.2 ± 2.5* | |||||
Devon | Gornji devon | Famenij | Pojavljuju se papratnjače (prečice, rastavići i prave paprati), kao i sjemene paprati. Paralelno, nastaju insekti. Svjetskim okeanom dominiraju strofomenidne i atripidne brahiopode, rugozni i tabulatni korali i morski ljiljani. Gonijatitni amonoidi su veoma brojni, a pojavljuju se i glavonošci nalik na sipe. Opada brojnost trilobita i riba sa oklopom, dok se povećava brojnost kičmenjaka (riba) sa vilicams. Pojavljuju se rani vodeni predstavnici vodozemaca. "Stari crveni kontinent" Euramerike. Započela Akadijska orogeneza Anti-Atlas planina Sjeverne Afrike, i Apalači planina Sjeverne Amerike, također i Antler, Variscan, i Tuhua orogeneze na Novom Zelandu. | 374.5 ± 2.6* | |||
Fraznij | 385.3 ± 2.6* | ||||||
Srednji Devon | Givetij | 391.8 ± 2.7* | |||||
Ajfelij | 397.5 ± 2.7* | ||||||
Donji devon | Emsij | 407.0 ± 2.8* | |||||
Pragij | 411.2 ± 2.8* | ||||||
Lohkovij | 416.0 ± 2.8* | ||||||
Silur | Pridolij | Bez definiranih faza faune | Na kopnu se pojavljuju prve vaskularne biljke (rinije), stonoge i artropleuride. Mora naseljavaju ostrakode i prvi kičmenjaci sa vilicom. Euripteride dostižu gigantske razmjere. U morima su česti tabulatni i rugozni korali, brahiopoda i morski ljiljani. Fauna trilobita i mehkušaca je raznovrsna, za razliku od siromašne faune graptolita. Početak Kaledonske orogeneze, u toku koje nastaju planine u današnjoj Engleskoj, Irskoj, Velsu i Škotskoj (Kaledonidi) i Skandinavske planine. Ova orogeneza se također nastavila i u Devonu kao Akadijska orogeneza. | 418.7 ± 2.7* | |||
Ludlovij | Ludfordij | 421.3 ± 2.6* | |||||
Gorstij | 422.9 ± 2.5* | ||||||
Venlokij | Homerij | 426.2 ± 2.4* | |||||
Šajnvudij | 428.2 ± 2.3* | ||||||
Landoverij | Teličij | 436.0 ± 1.9* | |||||
Aeronij | 439.0 ± 1.8* | ||||||
Rudanij | 443.7 ± 1.5* | ||||||
Ordovicij | Gornji ordovicij | Hirnancij | Dalja diverzifikacija beskičmenjaka. Brojni su predstavnici korala, brahiopoda, školjki, trilobita, ostrakoda, briozoa, bodljokožaca i graptolita. Pojavljuju se prve kopnene biljke i gljive. Početkom perioda postojalo je ledeno doba. | 445.6 ± 1.5* | |||
Ostale faze faune | 460.9 ± 1.6* | ||||||
Srednji ordovicij | Darivilij | 468.1 ± 1.6* | |||||
Ostale faze faune | 471.8 ± 1.6* | ||||||
Rani Ordovicij | Arenigij | 478.6 ± 1.7* | |||||
Tremadokij | 488.3 ± 1.7* | ||||||
Kambrij | Furongij | Ostale faze faune | U morima se dešava intenzivna adaptivna radijacija i diverzifikacija organizama ("kambrijska eksplozija"). Nastaje većina savremenih tipova beskičmenjaka i tip hordata (grupa Conodonta). Koralne Archaeocyatha su česte pa izumiru. Anomalokaride žive kao džinovski predatori, većina ediakaranske faune izumire. Nastaje Gondvana. Slabi Petermannovs orogeneza na Australijskom kontinentu (prije 550-535 miliona godina). Rossova orogeneza je na Antarktiku. Adelaide Geosyncline (Delamerian orogeneza), većina orogenskih aktivnosti od 514-500 miliona godina. Lachlan orogeneza na Australijskom kontinentu, c. 540-440 MYA. Sadržaj atmosferskog ugljik-dioksida bio veći za oko 20-35 puta u odnosu na današnji (Holocen) nivo (6000 ppmv poredeći sa današnjih 385 ppmv). | 496.0 ± 2.0* | |||
Paibij/Ibeksij/ Ajusokanij/Sakij/ Aksaij |
501.0 ± 2.0* | ||||||
Srednji Kambrij | Ostale faze faune | 513.0 ± 2.0 | |||||
Donji Kambrij | Ostale faze faune | 542.0 ± 1.0* | |||||
Prekam- brij[17] |
Proter- ozoik[18] |
Neo- proterozoik[18] |
Ediakaran/Ediakarij | Iz ovog perioda potiču dobri i relativno brojni fosili prvih višećelijskih životinja. Edijakarska fauna se razvija u morima. Postoje fosili tragova vjerovatno crvoklike vrste Trichophycus pedum i slični. Prvi predstavnici sunđera. Brojni su enigmatični predstavnici edijakarske faune (poput Dickinsonia) bez uočene veze sa savremenim predstavnicima. Takonska orogeneza u Sjevernoj Americi. Orogeneza lanca Aravalli na Indijskom potkontinentu. Početak Petermannove orogeneze na australijskom kontinentu. Beardmore orogeneza na Antarktiku, 633-620 Ma. | 630 +5/-30* | ||
Kriogenij | Mogući period "Snježne grudve Zemlje". Fosili još uvijek rijetki. Rodinia kopnena masa počinje da se razdvaja. Kasni Ruker/Nimrod Orogeneza na Antarktici se sužava. | 850[19] | |||||
Tonij | Rodinija superkontinent ustrajava. Fosilni tragovi jednostavnih višećelijskih organizama eukariota. Prvo zračenje akritarha nalik dinoflagelatima. Grenville-Orogeneza se sužava u Sjevernoj Americi. Pan-Afrička orogeneza u Africi. Jezero Ruker/Nimrod Orogeneza na Antarktiku, 1000 ± 150 Ma. Edmundova Orogeneza (c. 920 - 850 Ma), Gascoyne Complex, Zapadna Australija. Adelaide Rift Complex nastaje na australijskom kontinentu, čime nastaje Adelaide Rift Complex (Delamerian Orogeneza) na tom kontinentu. | 1000[19] | |||||
Mezo- proterozoik[18] |
Stenij | Nastanak uskih visoko metamorfnih pojaseva zbog orogeneze tokom nastanka Rodinije. Kasna Ruker/Nimrod Orogeneza na Antarktiku možda započinje. Musgrave orogeneza (oko 1080 Ma), Musgrave Block, Srednja Australija. | 1200[19] | ||||
Ektazij | Platforma nastavlja da se i dalje širi. Kolonije zelenih algi u morima. Grenvill rogeneza u Sjevernoj Americi. | 1400[19] | |||||
Kalimij | Platforma se širi. Orogeneza Barramundi, MacArthur bazen, Sjeverna Australija, i Isanska orogeneza, oko 1.600 milona godina, pojava Mount Isa Blocka na Queenslandu. | 1600[19] | |||||
Paleo- proterozoik[18] |
Staterij | Prve složeni jednoćelijski život: protisti sa jedrom. Kolumbija je prvobitni superkontinent. Kimbanska orogeneza na australijskom kontinentu završava. Yapungku Orogeneza on Jilgarnski kraton u Zapadnoj Australiji.Orogeneza Mangaroon, 1680-1620 miliona godina, na Gascoyne Complex u Zapadnoj Australiji.Orogeneza Kararan (1650- Ma), Gawler kraton, Južna Australija. | 1800[19] | ||||
Orosirij | Atmosfera ostaje kisička. Vredefort i Sudbury bazen tragovi udara asteroida. Mnoštvo orogeneze. Penokean i trans-hadsonska orogeneza u Sjevernoj Americi. Rana Ruker Orogeneza na Antarktiku, 2000 - 1700 Ma. Glenburgh Orogeneza, Glenburgh Terrane, uustralijski kontinent oko 2005 - 1920 milions godins. Kimbanska orogeneza, Gawler kraton započinje na australijskom kontinentu. | 2050[19] | |||||
Rijacij | Nastaje Bushveld formacija. Hjuronsko zaleđenje. | 2300[19] | |||||
Siderij | Velika kiseonička katastrofa: Naslage vezanog željeza nastale. Sleaford Orogeneza na australijskom kontinentu, Gawler kraton 2440-2420 miliona godina. | 2500[19] | |||||
Arhaik[18] | Neoarhaik[18] | Stabilizacija većine modernih kratona; moguć događaj prevrtanja omotača. Ostrvska orogeneza, prije 2650 ± 150 milions godina. Abitibi greenstone pojas današnji Ontario i Quebec počinju da se formiraju, stablizuju se do 2600 Ma. | 2800[19] | ||||
Mezoarhaik[18] | Prvi stromatoliti (vjerovatno kolonije cyanobacteria). Najstariji makrofosili. Humboldt orogeneza na Antarktiku. Blake River Megakaldera kompleks počeo sa formiranjem današnjih Ontaria i Quebeca, proces završen 2696 Ma. | 3200[19] | |||||
Paleoarhaik[18] | Prve poznate bakterije proizvođači kisika. Najstariji definitivno potvrđeni mikrofosili. Najstariji kratoni na Zemlji (kao što je Kanadski štit i Kraton Pilbara) mogli su biti formirani tokom ovog perioda[20]. Orogeneza Rayner na Antarktiku. | 3600[19] | |||||
Eoarhaik[18] | Prokarioti (vjerovatno bakterije i možda archaea). Vjerovatno najstariji mikrofosili. | 3800 | |||||
Hadaik [18][21] |
Donji imbrij[18][22] | Ova era se preklapa sa poznim teškim bombardovanjem unutršnjeg Sunčevog sistema. | c.3850 | ||||
Nektarij[18][22] | Ova era je dobila naziv prema lunarnoj geološkoj vremenskoj skali, kada su nastali Nektarijski bazen i ostali najveći mjesečevi bazeni usljed događanja velikih udara.. | c.3920 | |||||
Bazenska grupa[18][22] | Nastala najstarija poznata stijena (4030 miliona godina)[23]. Prvi oblici života i samo-razmnožavajućih RNK molekula su mogli nastati na Zemlji oko 4000 miliona godina tokom ove ere. Napijer orogeneza na Antarktiku, prije oko 4000 ± 200 miliona godina. | c.4150 | |||||
Kriptik[18][22] | Najstariji poznati mineral je cirkon, 4406±8 Ma[24]). Formiranje Mjeseca (4533 Ma), pretpostavlja se usljed velikog udara. Formiranje Zemlje (4567.17 do 4570 miliona godina) | c.4570 |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.