From Wikipedia, the free encyclopedia
Qusqu suyu (aymara simipi: Qusqu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento del Cusco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Qusqu llaqtam.
| ||
---|---|---|
![]() | ||
Saywitu | Wallqanqa | |
![]() | ||
![]() | ||
Unancha | ||
![]() | ||
. | ||
Mama llaqta | ![]() | |
Tinkurachina siwikuna | 11º 13´19" S, 72º 59´52" y 73º 57´ 45" W | |
Pruwinsyakuna | 13 | |
Distritukuna | 108 | |
Uma llaqta | Qusqu | |
Simikuna | qhichwa simi, kastilla simi | |
Runakuna | 1.216.168 (2007 watapi) | |
Runa ñit'inakuy | 16,79 runa / km² | |
Hallka k'iti kanchar | 72.104,41 km² | |
Hanaq kay | 6.372 m (Awsanqati (max.) | |
Kamasqa wata | 18 ñiqin ayriway killapi 1822 watapi | |
Kamachiq runa | Jean Paul Benavente García (2019–2022) | |
Karu rimay yupay | +84 | |
Pacha suyu | UTC-5 | |
Qhichwa simipi llika tiyanan | ||
Kastilla simipi llika tiyanan | regioncusco.gob.pe | |
Qusqu suyup wamaninkuna | ||
![]() | ||
Kamasqa 18 ñiqin ayriway killapi 1822 watapi.
Urqu | Hanaq kay | Walla | Pruwinsya | Distritu |
---|---|---|---|---|
Awsanqati | 6.372 m | Willkanuta | Qispiqanchi Qanchi |
Uqunqati Pitumarka |
Sallqantay | 6.271 m | Willkapampa | Urupampa Urupampa Killapampa Anta |
Machu Pikchu Ullantaytampu Santa Teresa Limatampu |
Qullpa Ananta | 6.110 m | Willkanuta | Qispiqanchi | Uqunqati |
Chumpi urqu | 6.106 m | Willkanuta | Qispiqanchi Qispiqanchi Qanchi |
Uqunqati Markapata Pitumarka |
Alqamarinayuq | 6.102 m | Willkanuta | Qispiqanchi | Uqunqati |
Hatun Uma | 6.093 m | Willkanuta | Qispiqanchi Qanchi |
Uqunqati Pitumarka |
Amruqa | 6.049 | Willkanuta | Qispiqanchi Qanchi |
Markapata Pitumarka |
Saksarayuq | 5.996 | Willkapampa | Killapampa | Santa Teresa |
Willka Wiqi | 5.682 m | Willkapampa | Killapampa Urupampa |
Wayupata Ullantaytampu |
Apurimaq mayu | Willkamayu | Pilupata mayu | Markapata mayu |
---|---|---|---|
Kachimayu | Willkamayu | Mayutata | Arasa mayu |
Liwitaka mayu | Yanatili mayu | Q'irus mayu | Nusinisqatu mayu |
Wililli | Yawiru | Paluma | Kamanti mayu |
Qañawimayu | Mapachu mayu | Tunu mayu | Asulmayu |
Pampakuna mayu | Timpya mayu | . | Suqapata mayu |
Willawirhin mayu | Kamisiya mayu | . | . |
Chirumpiari mayu | Picha mayu | . | . |
Pichari mayu | . | . | . |
Pukyu: CTAR CUSCO - GRPPDI
Qucha | Pruwinsya | Distritu | Hanaq kay | km² |
---|---|---|---|---|
Siwinaqucha | Qanchi | Chiqakupi | 4.865 m | 265.40 |
Pumaqanchi | Aqumayu | Pumaqanchi | 3.660 m | 276,70 |
Lankilayu | K'anas | Lanki | 3.960 m | 477,70 |
Asnaqucha | Aqumayu | Musuqllaqta | 3.760 m | 33,00 |
Pampamarka qucha | K'anas | Pampamarka | 3.800 m | 76.50 |
Lukri qucha | Qispiqanchi | Lukri | 3.170 m | |
Wakarpay | Qispiqanchi | Lukri | 3.170 m | |
Urqus qucha | Qispiqanchi | Urqus | 3.180 m | |
Waypu qucha | Urupampa | Chinchiru | ||
Piuray qucha | Urupampa | Chinchiru | ||
Aqupiya qucha | Aqumayu |
Qusqu suyupiqa kay pisqukunam [1] kawsanku:
Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan.
Pruwinsya | Runakuna (2007) [2] | Uma llaqta |
---|---|---|
Anta | 54.828 | Anta |
Aqumayu | 27.357 | Aqumayu |
Chumpiwillka | 75.585 | Santu Tumas |
K'anas | 38.293 | Yanawqa |
Khallka | 65.407 | Khallka |
Kiskachay | 62.698 | Yawri |
Killapampa | 166.833 | Killapampa |
Paruru | 30.939 | Paruru |
Pawqartampu | 45.877 | Pawqartampu |
Qanchi | 96.937 | Sikuwani |
Qispiqanchi | 82.173 | Urqus |
Qusqu | 367.791 | Qusqu |
Urupampa | 56.685 | Urupampa |
Qusqu suyupiqa Amarakaeri, Ashaninka, Machiqinqa, Piru runa, Qhichwa runakunam tiyanku.
Qusqu suyupiqa aswanta runasimitam, kastilla simitam rimanku.[3]
Simi | Rimaqkuna 2004 (%) | Rimaqkuna 2009 (%) |
---|---|---|
Qhichwa simi | 54,5 | 54,3 |
Indihina simi /1 | 4,1 | 0,2 |
Kastilla simi | 41,1 | 45,2 |
Hukkuna /2 | 0,3 | 0,3 |
/1 aymara simi huk indihina simipas
/2 inlish simi, purtuyis simi, huk hawa simi, ruqt'u runakuna
Qusqu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimitam rimanku.
Pruwinsya | Kastilla simita rimaqkuna /1 | % | Indihina simita rimaqkuna /1, /2 | % |
---|---|---|---|---|
Anta | 13,972 | 28.2 | 35,442 | 71.5 |
Aqumayu | 2,813 | 11.7 | 21,140 | 88.1 |
Chumpiwillka | 5,377 | 8.1 | 60,690 | 91.7 |
K'anas | 2,563 | 7.6 | 31,154 | 92.3 |
Khallka | 16,925 | 29.0 | 41,285 | 70.7 |
Kiskachay | 16,457 | 29.5 | 39,248 | 70.4 |
Killapampa | 75,657 | 51.1 | 72,004 | 48.6 |
Paruru | 1,965 | 7.2 | 25,378 | 92.7 |
Pawqartampu | 5,185 | 13.2 | 34,060 | 86.6 |
Qanchi | 34,765 | 39.9 | 52,288 | 60.0 |
Qispiqanchi | 17,242 | 23.9 | 54,820 | 76.0 |
Qusqu | 269,619 | 80.3 | 64,355 | 19.2 |
Urupampa | 23,379 | 45.7 | 26,908 | 52.6 |
Llapan | 485,919 | 46.3 | 558,772 | 53.3 |
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:[4]
Huk karu purinakuna, karu purina mawk'a wasichasqakuna :