Loading AI tools
instrument muzyczny Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ligawka – polski instrument ludowy z grupy drewnianych aerofonów ustnikowych, spotykany na Mazowszu, Podlasiu, Kurpiach (Kurpie Zielone i Kurpie Białe) i na Powiślu Lubelskim. Wywodzi się z tradycji łowieckiej, współcześnie związany jest z tradycją grania podczas adwentu[1][2][3][4].
![]() | |
Klasyfikacja naukowa | |
423.121.2 | |
Klasyfikacja popularna | |
dęty drewniany | |
Podobne instrumenty | |
Długość i kształt ligawki zależne są od wymiarów gałęzi, z których jest wytwarzana. Udokumentowane egzemplarze osiągają od 98 do 197 cm długości i swoim zakrzywionym kształtem przypominają róg[5][4]. Ligawki wyrabiane są z przeciętych na pół wydrążonych gałęzi, połączonych metalowymi obręczami bądź za pomocą oplecionych korzeni lub gałązek oraz specjalistycznego kleju. Dawniej ligawki łączone były smołą. Na koniec dobierany i wstawiany jest ustnik[6]. Najwięcej ligawek powstaje z drewna sosnowego, chociaż ich wytwórcy pozostają subiektywni w ocenie jakości materiału z konkretnych drzew. Wybierane są gałęzie lipowe, świerkowe, wierzbowe, olchowe, a także modrzewiowe[7]. Zbiera się je jesienią bądź zimą, kiedy łatwo wypatrzeć nadający się na instrument konar. Wyrób zajmuje około 2−7 dni[5].
Nazwa legawka pierwszy raz pojawiła się w II połowie XVIII w. w wykazie pt. Rejestr drzewnych rzeczy, które z jakiego drzewa robione bywają ks. Krzysztofa Kluka, przyrodnika i proboszcza parafii w Ciechanowcu w latach 1770–1796. Dokumentuje on „legawki, w które pastuchy trąbią; osowe, wierzbowe”[8]. Istnieje wiele interpretacji pochodzenia nazwy wskazujących na słownictwo łowieckie. Przykładowo róg używany przy polowaniach określany jest legawką od staropolskiej nazwy wyżła (pies legawy lub legawiec) – psa myśliwskiego, który poprzez kładzenie się (leganie) na ziemi sygnalizował ludziom bliską odległość zwierząt[9]. Badacze próbujący wyjaśnić źródłosłów ligawki podają szereg propozycji pokazujących zmiany fonetyczne, które zachodziły w kształtującym się języku polskim; nazwa może wywodzić się od legara, czyli podkładu, legarza, czyli bednarza, bądź czasownika ligać się, tzn. ślizgać się, a być może ma pochodzenie starolitewskie od laigymai, nazwy określającej tańce[10][11].
Jedna z najpopularniejszych interpretacji, mówi o pochodzeniu znaczenia słowa ligawka od gwarowego czasownika legać/ligać, oznaczającego czynność położenia czegoś, np. na studni lub płocie, tak jak czynią to z instrumentem niektórzy wykonawcy – opierają ligawki, kierując je przy tym w stronę lasu, tak aby wzmocniony dźwięk niósł się jak najdalej. Współcześni gracze i wytwórcy ligawek, nazywając czynność gry, używają ponadto terminu ligać w znaczeniu trąbić[9]. Z czynnością kładzenia instrumentu wiąże się regionalna nazwa ligawki – krzywuła – odnotowana przez Adama Chętnika[12].
W innych miejscach Polski, w których występują podobne instrumenty, określane trąbami, stosowane jest słownictwo odmienne, specyficzne dla danego regionu. Są to bazuna na Pomorzu oraz trombita w Karpatach[1][13]. Pokrewnym instrumentem jest róg alpejski, podobnie zbudowane jest didgeridoo[14].
Obecność trąb, w których dopatrywać się można pochodzenia ligawki, na ziemiach polskich w średniowieczu potwierdza znalezisko dwóch drewnianych ustników na stanowisku archeologicznym w Wolinie[15]. Jak pisał polski muzykolog, Włodzimierz Kamiński[16]:
„współczesna ligawka i jej regionalne warianty pochodzą w prostej linii od tamtych trąb wczesnośredniowiecznych, które w tradycyjnej praktyce ludowej przetrwały w niezmienionej formie do naszych czasów”
Dawne i współczesne źródła świadczą o zmieniającym się w czasie zastosowaniu instrumentów typu trąby. Funkcja ligawki przeszła drogę od użytkowej do symbolicznej[1]. Od X w. ten rodzaj trąby wykorzystywany był przez wojsko do przekazywania na odległość komend lub informacji przy zastosowaniu sygnałów, a także podczas ceremonii związanych z dworem królewskim. Pod koniec średniowiecza odnotowano zatrudnianie stróży (tzw. piszczków miejskich), którzy z wież wykonywali dźwięki towarzyszące m.in. pochodom. Symbolikę takich sygnałów można odnaleźć np. w staropolskich tłumaczeniach psalmów, gdzie towarzyszą one podniosłym i uroczystym w charakterze wydarzeniom bądź wzywają do chwalenia Boga[15]. W literaturze XVI–XVIII w., poza obecnością w instrumentarium dworskim i wojskowym, instrumenty dęte pełniły role myśliwskie oraz pasterskie[18].
Od XIX w. następowało stopniowe włącznie symboliki pasterskiej do tradycji kościoła rzymskokatolickiego. Na ligawkach w XIX i XX w., kiedy zaczęła funkcjonować ta nazwa, grali pasterze w celach nawoływania i spędzania bydła na wypas, ostrzegania przed wilkami i innymi dzikimi zwierzętami, a także ogłaszania i przypominania o adwencie oraz towarzyszenia liturgii mszy, zastępując w tym okresie dzwony. Gracze przez cały grudzień każdego dnia o świcie, aż do Bożego Narodzenia, wychodzili przed dom i wykonywali sygnały mające zapowiadać i przypominać ludziom o nadchodzącym święcie. Gra na ligawce miała także znaczenie ochronne, stanowiąc w ludowych wierzeniach element dźwiękowy, który miał za zadanie odpędzać złe moce i zagrożenia. Kiedy sygnały ligawkowe zaczęły być interpretowane przez władze okupacyjne jako sygnały ostrzegawcze, wykorzystywane do porozumiewania się na odległość, do grania zniechęcano, przez co tradycja zaczęła zanikać. Dopiero po II wojnie światowej, kiedy w latach 50. wzrosło zainteresowanie wspieraniem przejawów kultury tradycyjnej, polscy muzykolodzy i propagatorzy, chcący zachować ciągłość tradycji gry na ligawce, rozpoczęli pracę dokumentującą zwyczaj gry w pobliżu domów w okresie adwentu w podlaskich i mazowieckich wsiach[19][20][21].
O użyciu ligawki podczas adwentu wspominali etnografowie, m.in. Zygmunt Gloger[22], Oskar Kolberg[12][20], Stanisław Dworakowski[20], Józef Grajnert, Adam Chętnik[12], Janina Petera[2]. Instrument badali etnomuzykolodzy, np. Jadwiga Sobieska i Piotr Dahlig[2].
Współcześnie do ponownego rozkwitu tradycyjnej gry na ligawce, oprócz działań Piotra Dahliga i Wandy Księżopolskiej[23], przyczyniło się zorganizowanie konkursów gry. Po raz pierwszy w 1974 konkurs zainicjowany został w Ciechanowcu przez Kazimierza Uszyńskiego, ówczesnego dyrektora miejscowego muzeum[12][20][24][25]. Od 1990 konkurs w Ciechanowcu ma charakter międzynarodowy[20]. Odbywa się w pierwszą niedzielę grudnia[12][25]. Konkursy organizowane są co roku w adwencie i wspierane są przez placówki kulturalne takie jak Muzeum Regionalne w Siedlcach (zainicjowany przez Wandę Księżopolską, organizowany od 2001[2]) oraz Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu[21]. Legacze spotykają się też w Łochowie i Sokołowie Podlaskim[26]. Formą popularyzacji gry na instrumencie są warsztaty organizowane przez wspomniane instytucje[12][14][27]. Wieloaspektowe badania nad grą na ligawkach w celu ich przywrócenia prowadzone są m.in. w gminie Konopnica[2].
Ligawki można znaleźć w zbiorach m.in. Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce[19], Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu i Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie[13][28], w Szkolnym Muzeum Gwizdka w szkole podstawowej w Gwizdałach[29], w Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu, Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Muzeum Lubelskim w Lublinie, Muzeum Wsi Lubelskiej[2].
Instrument pojawia się w twórczości poetyckiej, np. w wierszu Teofila Lenartowicza Wiecznie to samo[12], Jerzego Lieberta Na wsi oraz wierszu Bronisława Pietraka Na ligawce[2].
Specyfiką polskiej muzyki ludowej jest wytwórstwo instrumentów muzycznych na użytek własny przy zastosowaniu tradycyjnych metod przekazywanych z pokolenia na pokolenie bądź wyuczonych przez mistrza. Do odnotowanych ludowych twórców ligawek należą:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.