Medytacja (łac.meditatio – zagłębianie się w myślach, rozważanie, namysł) – praktyki polegające na ćwiczeniu umysłu lub wprowadzaniu się w odmienny stan świadomości dla uzyskania dobroczynnego skutku, albo aby umysł uznał treść odmiennego stanu bez identyfikowania się z nim[1] lub jako cel sam w sobie[2]. Termin medytacja odnosi się do wielu różnych praktyk, wliczając w to techniki mające na celu zwiększenie wewnętrznej energii siły życiowej (qi, ki, prana itp.) i aby rozwinąć współczucie[3], miłość, cierpliwość, wielkoduszność i przebaczenie. Medytacja była praktykowana od czasów antycznych jako część tradycji religijnych i wierzeń[4]. Jest stosowana zwłaszcza w jodze oraz w religiach i duchowości Wschodu (buddyzm, taoizm, konfucjanizm, hinduizm, dżinizm), a ostatnio także przez niektóre szkoły psychoterapeutyczne. Elementy medytacji dają się również zauważyć w chrześcijaństwie (hezychazm) i islamie (sufizm). Współcześnie jest często wykorzystywana do oczyszczenia umysłu i jako część terapii różnych problemów zdrowotnych, takich jak np. nadciśnienie[5], depresja, czy stany lękowe.
Według profesora Lesława Kulmatyckiego, medytacja może być dobrym narzędziem do poznania samego siebie. Oznacza samoświadomość. „Zdarza mi się, że czasami jestem zarówno obserwatorem, jak i obserwowanym. Jestem świadomy tego niejako z zewnątrz, a zarazem akceptuję ten rodzaj „wglądu” od wewnątrz. Czasami brzmi to jak paradoks, ale to tylko kwestia doświadczenia” – podkreślił profesor Kulmatycki w jednym z wywiadów[6].
Praktyka medytacji może się odbywać w pozycji siedzącej lub jako element aktywności fizycznej. Mnisi buddyjscy włączają medytację uważności do swoich codziennych czynności, jako formę treningu umysłu. Często w medytacji są wykorzystywane sznury modlitewne lub inne obiekty rytualne, mające na celu utrzymanie koncentracji lub przypomnienie praktykującemu o pewnych aspektach medytacji. Istnieją dziesiątki stylów medytacji i wiele typów aktywności uważanych za praktyki medytacyjne[7][8].
Medytacja może mieć na celu wyzwalanie jakiegoś stanu emocjonalnego w celu jego analizy (np. gniewu, nienawiści) lub kultywację określonej reakcji mentalnej na różne bodźce – np. współczucia[9][10][11]. Termin „medytacja” może odnosić się do odmiennego stanu świadomości lub praktyk i technik wykorzystywanych w celu jego osiągnięcia[12]. Medytacja ma efekt uspokajający i kieruje uwagę do wnętrza praktykującego, aż zostanie osiągnięty stan całkowitej świadomości, opisywany jako „bycie przebudzonym wewnątrz, nie będąc świadomym niczego poza świadomością samą w sobie”[13].
Wbrew łacińskiemu źródłosłowowi wschodnia medytacja niekoniecznie ma coś wspólnego z namysłem, często jest nawet jego przeciwieństwem, w niektórych szkołach filozoficznych wręcz zaleca się oczyszczenie umysłu z jakichkolwiek myśli i wyobrażeń, np. JogasutryPatańdźalego w ten sposób definiują praktyki jogi: yogaś ćitta vritti nirodhah (joga to zatrzymanie aktywności umysłu). Ten rodzaj medytacji stanowi rodzaj spokojnej obserwacji, a jej nazwy nawiązują do „patrzenia”: dhjana (od czasownika „dhiyate” – patrzeć umysłem), vipassana (od „vi-paśyate” – obserwować). Z kolei inne techniki polegają na aktywnej wizualizacji: bhawana (tworzenie), kalpana (budowanie). Wizualizacje są metodą szczególnie często wykorzystywaną w buddyzmie tybetańskim.
Medytacji nadawane są rozmaite cele:
Poprawa zdrowia fizycznego i samopoczucia psychicznego.
Rozwinięcie mistrzostwa w określonych sztukach bądź rzemiosłach. W tym celu praktykowali medytację samurajowie.
Doświadczenie procesu umierania i nauczenie się kontroli nad nim (np. medytacja phowa znana z buddyzmu tybetańskiego).
Przezwyciężenie lęku przed śmiercią.
Wymienione cele są niekiedy pozornie sprzeczne – na przykład kontrola umysłu propagowana w jodze wydaje się być całkowicie przeciwstawna do „stopniowego odpuszczania” i nabierania spontaniczności znanego w zen. W istocie jednak w obu przypadkach chodzi o uzyskanie świadomości różnych ukrytych mechanizmów psychologicznych, jak np. reagowanie agresją na różne rodzaje strachu, czy lęku. Uzyskanie świadomości działania tych mechanizmów, uwalnia od ich nieuświadomionego wpływu. W ten sposób świadomość medytującego ma uzyskać spontaniczność, medytujący ma stać się wolny od wpływów tego co nieuświadomione[potrzebnyprzypis].
Koncentracja na pojedynczym obiekcie, takim jak kwiat albo świeca, albo oddech. Do tego rodzaju medytacji należy na przykład:
Dhjana, czyli rozwijanie koncentracji na pojedynczym przedmiocie takim, jak na przykład oddech, doznania w ciele, przedmiot kasina i innych w buddyzmietherawady.
Anapana – techniki związane ze skupieniem na oddechu, również liczenie oddechów znane z zen.
Satipatthana, czyli rozwijanie uważności (lub przytomności umysłu) oparta na czterech przedmiotach: (1) ciele (kayā), (2) uczuciach (vedanā), (3) świadomości (cittā) i (4)zjawiskach umysłu (dhammā).
Mindfulness – buddyjska technika medytacji oparta na uważnej obserwacji chwili: doświadczeń oraz wrażeń wewnętrznych i zewnętrznych osoby[19].
Ekstatyczne tańce voodoo oraz niektórych religii afrykańskich.
Medytacja dynamiczna, stworzona współcześnie przez Osho.
Powtarzanie mantr, czyli pewnych sylab i dźwięków, bez odniesień do ich znaczenia, stanowiące specyficzną formę medytacji koncentracyjnej[20]. Do tej kategorii zalicza się:
Podstawą większości odmian medytacji jest praca z umysłem. Istnieją tu dwa główne (i przeciwstawne) sposoby wykonywania tej pracy:
Medytacje zwrócone do wewnątrz – mają zwykle na celu zagłębienie się w swej osobowości, w celu dokonania zmian, wyciszenia lub wzmocnienia różnych jej aspektów, uzyskania pewnych odpowiedzi, lub wzajemnego uzgodnienia różnych elementów osobowości. Do tej grupy zaliczają się np. wszelkie techniki transowe, hipnotyczne, wizualizacyjne, mantry, taijiquan, joga. Czasem (szczególnie w przypadku transu i wizualizacji) są one wykonywane z zamkniętymi oczami.
Medytacje zwrócone na zewnątrz – mają zwykle na celu zwiększenie czujności i poprawienie koncentracji oraz spontaniczności. Pozwalają żyć „tu i teraz” z mniejszym bagażem przeszłości i przyszłości. Do tej grupy zalicza się na przykład większość technik zen. Na ogół są wykonywane z otwartymi oczami. Wiele spośród medytacji z tej grupy można wykonywać w trakcie codziennych zajęć (istnieje nawet porzekadło: „zen jest twoim codziennym umysłem”).
Najbardziej rozwinięty system pozycji medytacyjnych napotykamy w jodze.
W buddyzmie pozycje medytacyjne mają mniejsze znaczenie niż sposób pracy z umysłem. Siedząc w lotosie z rozbieganym umysłem uzyskamy mniej niż ćwicząc uważność w tłoku w tramwaju.
Buddyzm proponuje następujące pozycje (w kolejności od najlepszej do najgorszej): lotos, półlotos, pozycja ćwierćlotosu, pozycja birmańska, siad skrzyżny, przysiad na piętach, siedzenie na krześle, leżenie (pozycja „trupa” lub inaczej „martwe ciało”).
Medytacje wykorzystuje się w psychoterapii oraz jako dodatek do leczenia wymagającego redukcji stresu i poprawy samopoczucia[23]. Medytacja prowadzi bowiem do „lepszego wglądu w siebie”. Problemy mogą zaistnieć jedynie w przypadku praktykowania medytacji przez niektórych psychotyków albo osoby, dla których kontakt z własną podświadomością i emocjami może być niebezpieczny (np. cierpiący na ciężką depresję albo lęki). U zdrowych ludzi efekty różnych form medytacji są pozytywne i obejmują np. poprawę relacji interpersonalnych oraz inteligencji emocjonalnej, redukcję stresu, gniewu i negatywnych emocji, poprawę koncentracji i funkcji kognitywnych[24].
Medytacja może być niekiedy niebezpieczna dla osób ciężko chorych psychicznie. Według prof. Richarda P. Hayesa[25] stan schizofreników podczas medytacji na ogół pogarsza się, gdyż wpadają w kompletną dezorientację co wzmaga ich wewnętrzny chaos.
Praktykowanie medytacji może również zwielokrotnić działanie niektórych leków[potrzebnyprzypis], szczególnie przeciwlękowych i zmniejszających ciśnienie krwi. W takim przypadku dozowanie tych leków musi być monitorowane przez lekarza.
Również u cyklofreników medytacja jest odradzana, gdyż może gwałtownie przerzucić ich z manii do depresji, albo zwiększyć amplitudę ich emocjonalnych wahań.
U osób z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym pragnienie zdobycia oświecenia może być tak duże, że blokuje dalszą praktykę, a następnie prowadzi do psychicznego załamania się z powodu niepowodzenia. Zdarzali się też obsesyjni mnisi, którzy próbowali wbrew słowom Buddy dojść do oświecenia przez samobójstwo.
Należy podkreślić, że odnotowano jedynie nieliczne przypadki niekorzystnego wpływu medytacji i to wyłącznie wśród osób zaburzonych psychicznie. Medytacja jest też bezpieczna u osób starszych, prawdopodobnie zmniejsza skutki starzenia się mózgu[26].
Wszystkie tradycyjne szkoły medytacyjne przestrzegają przed zwracaniem uwagi na wizje i stany transowe (makyō). Zaleca się traktowanie ich jako kolejnego wrażenia, na którym nie należy się koncentrować, lecz podążać za medytacją.
Medytacja często była przedmiotem zainteresowania neurologii, psychologii (szczególnie transcendentalnej) i fizjologii[27][28]. Badania naukowe wskazują, że już 20 minut medytacji dziennie może fizycznie zmienić mózg i przynieść liczne korzyści[29].
Bezpośrednimi efektami fizjologicznymi medytacji są
Redukcja ryzyka wystąpienia choroby serca oraz udaru[37][38][39].
Trwałe zmniejszenie ciśnienia krwi u pacjentów cierpiących na nadciśnienie, pozwalające na redukcję przyjmowanych leków[40][41][42].
Zwiększenie koncentracji substancji szarej w mózgu[43][44][45] – już po 8 tygodniach praktyki medytacji zaobserwowano zwiększoną koncentrację substancji szarej w rejonach mózgu odpowiedzialnych za naukę, pamięć, samoświadomość, emocje i perspektywę[43]. Inne badania wykazały poprawę struktury mózgu już po 11 godzinach medytacji[46].
Trwałe różnice pomiędzy częstotliwościami fal mózgowych w przedniej i tylnej części mózgu[31].
Długotrwała praktyka medytacji znacznie zwiększa zdolność wytwarzania fal mózgowych gamma[47].
U osób długotrwale praktykujących medytację zauważono więcej fałd w korze mózgowej, co może umożliwiać szybsze przetwarzanie informacji[29].
Zwiększona umiejętność szybkiego przywoływania informacji z pamięci[96].
Już po czterech dniach praktyki medytacji zauważono u praktykujących poprawę pamięci roboczej, funkcji wykonawczych i zdolności do przetwarzania informacji wizualnych[97].
Zmniejszenie poczucia samotności[56] i izolacji społecznej[111].
Medytacja mindfulness pomaga leczyć depresję – wykazuje podobne znaczenie terapeutyczne w leczeniu depresji do antydepresantów[112][113] i przynosi pacjentom różne psychologiczne korzyści[114]. W badaniu przeprowadzonym wśród młodzieży szkolnej, ćwiczenia medytacji zmniejszyły symptomy depresji w okresie do 6 miesięcy[115].
Pomocna w terapii pacjentów cierpiących na ADHD[118].
Według niektórych badań pomaga leczyć uzależnienie od alkoholu i narkotyków[119].
Medytacja może wywoływać negatywne skutki psychiczne, jeżeli zostanie zastosowana do leczenia psychoterapeutycznego poważniejszych zaburzeń psychicznych.
Duża liczba badań dotyczy medytacji transcendentalnej, jednak te badania nie są zbyt wiarygodne, gdyż w olbrzymiej większości są finansowane przez organizacje oferujące kursy medytacji transcendentalnej.
Przeprowadzano też z powodzeniem próby nauczenia więźniów kontroli emocjonalnej przy użyciu medytacji vipassany[120]. Więźniowie ci byli bardziej skorzy do współpracy z władzami, mieli mniejszą skłonność do narkotyków i znacząco rzadziej wracali do więzienia po wyjściu na wolność. Podobny projekt istnieje też w Polsce, a praktyka (stan z 2005) odbywa się w kilku dolnośląskich więzieniach[121].
Medytacja wywiera fizyczny wpływa na mózg już po kilku tygodniach praktyki[122], natomiast mózgi mnichów praktykujących medytację od lat różnią się strukturalnie od mózgów osób niemedytujących[123]. W jednym z doświadczeń zaobserwowano u osób praktykujących medytację widoczne zmiany na poziomie komórkowym, w telomerach[124].
Poranna wspólna medytacja na Sri Lance.
Przegląd badań dotyczących medytacji przeprowadzony w 2012 roku pokazał, że regularna praktyka popularnych form medytacji, takich jak vipassana czy medytacja transcendentalna, wyraźnie wpływa na zdrowie i organizm człowieka. U medytujących silna poprawa następuje w obszarze relacji interpersonalnych oraz emocji (wyższa inteligencja emocjonalna, mniejszy stres, pozytywne emocje, lepsza samokontrola). Medytacja ma też średni wpływ na poprawę uwagi oraz niewielki na zwiększenie inteligencji ogólnej i pamięci[24].
Regularna praktyka medytacji prawdopodobnie poprawia jakość snu[125] oraz redukuje ilość czasu potrzebnego na wyspanie się[126].
W Harwardzkiej Klinice Ciała i Umysłu (ang. Harvard’s Mind/Body Clinic) przeprowadzano badania nad medytacją jako metodą leczenia.
Uzyskano poprawę lub wyleczenie w następujących chorobach[potrzebnyprzypis]:
nadciśnienie,
arytmie serca,
niepłodność z nieznanych przyczyn (zaburzenia psychosomatyczne),
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Medytacje stanowią centralny punkt religii Wschodu, były wykorzystywane także przez mistykówreligii abrahamicznych. Medytacja nie stoi w sprzeczności z nakazami większości religii ani nie wymaga żadnej wiary. Można ją traktować jako formę modlitwy lub ćwiczenie umysłu.
Buddyzm
Budda
Krótka definicja: medytacja jest to ćwiczenie się w nieuleganiu rozproszeniom.
Osoba praktykująca medytację wyciszenia (sanskryt: shamata; język tybetański: szine) w buddyzmie przechodzi przez kilka etapów. W czasie tego procesu zmienia się jej sposób postrzegania rzeczywistości (a nierzadko również motywacja do praktyki).
Wyzbycie się pożądań i przywiązania do spraw światowych; niechęć do samsary, determinacja aby się wyzwolić oraz współczucie. To jest wstęp do dalszej praktyki.
Wewnętrzny spokój, skupienie na obiekcie medytacji. Stan ten cechuje też przywiązanie do doświadczeń płynących z głębokiej koncentracji – do błogości, radości i przejrzystości umysłu.
Kiedy wspomniane wyżej lgnięcie ustaje, pozostaje jeszcze subtelne przywiązanie do pustki. Koncentracja zwana jest wówczas „jasno rozróżniającą”.
Doskonałość medytacji praktykujący osiąga, gdy tylko spoczywa w rzeczywistości takiej, jaka jest, bez tworzenia czegokolwiek.
Oczywiście jest to model wyidealizowany. W rzeczywistości rzadko zdarza się, że ktoś znajduje się na konkretnym etapie – schemat ten przybliża jednak tendencję zmian, jakie zachodzą w czasie długotrwałej praktyki.
Medytacja wyciszenia nie jest jedynym rodzajem medytacji w teorii buddyzmu. Ostatecznym celem medytacji jest usunięcie całkowite cierpienia i jego przyczyn oraz osiągnięcie „doskonałego oświecenia”. Przyczynami cierpienia są opisane według dwunastu ogniw współzależnego powstawania „niewiedza” oraz „splamienia umysłu” powstające pod jej wpływem dzięki prawu karmy. Owe splamienia są stanami konceptualnymi, które mogą być usunięte przez arhata, aby zrealizować wyzwolenie od cierpienia. Całkowite usunięcie wszystkich błędów wiąże się jeszcze z usunięciem bardziej subtelnych przeszkód, mianowicie zaciemnień od niewiedzy. Zaciemnienia od niewiedzy według nauk mahajany usuwa się dopiero podczas zrealizowania Doskonałego Oświecenia (sanskryt: Anuttara Samjak Sambhodi) w wyniku praktyki bodhisattwy.
W buddyzmie rozpatrując jego różne tradycje można wyróżnić cztery sposoby medytacji na usunięcie splamień:
porzucenie splamień poprzez dożywotnią moralną dyscyplinę odrzucenia niewłaściwych czynów i wykonywania właściwych
niepodleganie splamieniom poprzez angażowanie się w stany im zaprzeczające (stosując antidotum) aż do ich usunięcia, np. nieuleganie pożądaniu cielesnemu dzięki kontemplację nad obrzydliwością wnętrza ciała
użycie splamień jako użytecznych podczas medytacji nad ich naturą jako naturą rzeczywistości i umysłu siunjata aż do osiągnięcia braku splamień
przekształcenie bezpośrednio splamień w aktywności do oświecenia poprzez praktyki tantryczne w wadżrajanie.
W buddyzmie therawadysamatha i vipassana są głównymi medytacjami. Tym niemniej w innych tradycjach buddyzmu samatha i vipassana również występują, chociaż w ramach innych praktyk, tj. w buddyzmie zen w ramach praktyki zazen, w buddyzmie tybetańskim w ramach wizualizacji jidama związanych z praktyką tantr, czy w buddyzmie Czystej Krainy w ramach recytacji imienia buddy (nianfo).
Święty Ojciec Pio był zwolennikiem chrześcijańskiej medytacji. Uważał, że „Jeden szuka Boga poprzez studiowanie książek; drugi poprzez medytację go znajduje[129].”
W chrześcijaństwie (w tym katolicyzmie) medytacja jest wykorzystywana jako rodzaj modlitwy, polegającej na zwracaniu się do Boga w ciszy. Zdaniem o. Jacka Bolewskiego ma ona umożliwić człowiekowi dostrzeżenie i usunięcie „przeszkód tkwiących w jego wnętrzu, a wynikających z egocentryzmu, tworzenia własnego świata trosk i marzeń” i ma prowadzić do wzrostu miłości i pomóc w odkryciu Boga.
The experience of meditation: Experts introduce the major traditions, JonathanJ.Shear, wyd. 1st ed, St. Paul, MN: Paragon House, 2006, ISBN978-1-55778-857-3, OCLC62857825. Brak numerów stron w książce
Bach, Jennifer M. (07.2015). „The effect of contemplation and meditation on ‘great compassion’ on the psychological well-being of adolescents.”. Journal of Positive Psychology.
Phelan, Michael (07-09 1979). „Transcendental Meditation. A Revitalization of the American Civil Religion”. Archives de sciences sociales des religions.1(48).
FredF.TravisFredF., JonathanJ.ShearJonathanJ., Focused attention, open monitoring and automatic self-transcending: Categories to organize meditations from Vedic, Buddhist and Chinese traditions, 2010. Brak numerów stron w książce
JohnJ.MainJohnJ., Nauka o.Johna Maina OSB, Cytat: „Ma-ra-na-tha. Cztery tak samo zaakcentowane sylaby. ... Ważne jest, aby powtarzać to wezwanie wolno i rytmicznie od początku do końca, przez cały czas trwania medytacji. Zapomnijcie na chwilę o znaczeniu wezwania, po prostu słuchajcie go jako dźwięku.”. Brak numerów stron w książce
ThomasT.KeatingThomasT., Metoda modlitwy głębi [online] [dostęp 2018-07-11] [zarchiwizowane z adresu 2018-07-27], Cytat: Modlitwa głębi „nie jest formą autohipnozy, ale sposobem wyciszenia umysłu w stanie ciągłej czujności” „Myśli stanowią normalną, nieuniknioną i integralną część modlitwy głębi.” „Gdy zaangażujesz się w myśli, nieustannie powracaj delikatnie do Świętego Słowa.”.
A.B.A.B.NewbergA.B.A.B., J.J.IversenJ.J., The neural basis of the complex mental task of meditation: neurotransmitter and neurochemical considerations, „Medical Hypotheses”, 2, 2003, s. 282–291, ISSN0306-9877, PMID:12888320 [dostęp 2016-10-29].
B. RaelB.R.CahnB. RaelB.R., JohnJ.PolichJohnJ., Meditation states and traits: EEG, ERP, and neuroimaging studies, „Psychological Bulletin”, 2, 2006, s. 180–211, DOI:10.1037/0033-2909.132.2.180, ISSN0033-2909, PMID:16536641 [dostęp 2016-10-29].
DennisD.CoonDennisD., John O.J.O.MittererJohn O.J.O., Psychology: A Journey, Cengage Learning, 14 lutego 2013, ISBN978-1-285-68733-9 [dostęp 2016-10-30](ang.). Brak numerów stron w książce
The Norwegian University of Science and Technology (NTNU). „Brain waves and meditation”. ScienceDaily. ScienceDaily, 31 March 2010. [dostęp 2016-10-29].
AlbertoA.ChiesaAlbertoA., Zen Meditation: An Integration of Current Evidence, „The Journal of Alternative and Complementary Medicine”, 5, 2009, s. 585–592, DOI:10.1089/acm.2008.0416, ISSN1075-5535 [dostęp 2016-10-29].
Tang, Y., Lu, Q., Geng, X., Stein, E. A., Yang, Y., & Posner, M. (2010). Shortterm meditation induces white matter changes in the anterior cingulate. Proceedings of the National Academy of Sciences. 107, 35. 1564915652.
Melissa A.M.A.RosenkranzMelissa A.M.A. i inni, A comparison of mindfulness-based stress reduction and an active control in modulation of neurogenic inflammation, „Brain, Behavior, and Immunity”, 27, s. 174–184, DOI:10.1016/j.bbi.2012.10.013, PMID:23092711, PMCID:PMC3518553 [dostęp 2016-10-29].
J. DavidJ.D.CreswellJ. DavidJ.D. i inni, Mindfulness-Based Stress Reduction training reduces loneliness and pro-inflammatory gene expression in older adults: A small randomized controlled trial, „Brain, Behavior, and Immunity”, 7, s. 1095–1101, DOI:10.1016/j.bbi.2012.07.006, PMID:22820409, PMCID:PMC3635809 [dostęp 2016-10-29].
William B.W.B.MalarkeyWilliam B.W.B., DavidD.JarjouraDavidD., MaryannaM.KlattMaryannaM., Workplace based mindfulness practice and inflammation: A randomized trial, „Brain, Behavior, and Immunity”, 27, s. 145–154, DOI:10.1016/j.bbi.2012.10.009, PMID:23078984, PMCID:PMC3528077 [dostęp 2016-10-29].
Albert J.A.J.AriasAlbert J.A.J. i inni, Systematic Review of the Efficacy of Meditation Techniques as Treatments for Medical Illness, „The Journal of Alternative and Complementary Medicine”, 8, 2006, s. 817–832, DOI:10.1089/acm.2006.12.817, ISSN1075-5535 [dostęp 2016-10-29].
JanetJ.HennardJanetJ., A protocol and pilot study for managing fibromyalgia with yoga and meditation, „International Journal of Yoga Therapy”, 21, 2011, s. 109–121, ISSN1531-2054, PMID:22398352 [dostęp 2016-10-29].1 stycznia
KathrynK.CurtisKathrynK., AnnaA.OsadchukAnnaA., JoelJ.KatzJoelJ., An eight-week yoga intervention is associated with improvements in pain, psychological functioning and mindfulness, and changes in cortisol levels in women with fibromyalgia, „Journal of Pain Research”, 4, 2011, s. 189–201, DOI:10.2147/JPR.S22761, ISSN1178-7090, PMID:21887116, PMCID:PMC3160832 [dostęp 2016-10-29].1 stycznia
PaulP.GrossmanPaulP. i inni, Mindfulness Training as an Intervention for Fibromyalgia: Evidence of Postintervention and 3-Year Follow-Up Benefits in Well-Being, „Psychotherapy and Psychosomatics”, 4, s. 226–233, DOI:10.1159/000101501 [dostęp 2016-10-29].
F.F.ZeidanF.F. i inni, Brain Mechanisms Supporting Modulation of Pain by Mindfulness Meditation, „The Journal of neuroscience: the official journal of the Society for Neuroscience”, 14, 2011, s. 5540–5548, DOI:10.1523/JNEUROSCI.5791-10.2011, ISSN0270-6474, PMID:21471390, PMCID:PMC3090218 [dostęp 2016-10-29].
EdoE.ShoninEdoE., William VanW.V.GordonWilliam VanW.V., Mark D.M.D.GriffithsMark D.M.D., Meditation Awareness Training (MAT) for Improved Psychological Well-being: A Qualitative Examination of Participant Experiences, „Journal of Religion and Health”, 3, 2013, s. 849–863, DOI:10.1007/s10943-013-9679-0, ISSN0022-4197 [dostęp 2016-10-29](ang.).
Barbara L.B.L.FredricksonBarbara L.B.L. i inni, Open Hearts Build Lives: Positive Emotions, Induced Through Loving-Kindness Meditation, Build Consequential Personal Resources, „Journal of personality and social psychology”, 5, 2016, s. 1045–1062, DOI:10.1037/a0013262, ISSN0022-3514, PMID:18954193, PMCID:PMC3156028 [dostęp 2016-10-29].
Richard J.R.J.DavidsonRichard J.R.J., AntoineA.LutzAntoineA., Buddha’s Brain: Neuroplasticity and Meditation, „IEEE signal processing magazine”, 1, 2008, s. 176–174, ISSN1053-5888, PMID:20871742, PMCID:PMC2944261 [dostęp 2016-10-29].1 stycznia
Kevin W.K.W.ChenKevin W.K.W. i inni, Meditative Therapies for Reducing Anxiety: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials, „Depression and Anxiety”, 7, 2012, s. 545–562, DOI:10.1002/da.21964, ISSN1520-6394, PMID:22700446, PMCID:PMC3718554 [dostęp 2016-10-29](ang.).
MacLean, K. A., Ferrer, E., Aichele, S. R., Bridwell, D. A., Zanesco, A. P., Jacobs, T. L., Saron, C. D. (2010). Intensive Meditation Training Improves Perceptual Discrimination and Sustained Attention. Psychological Science. 21, 6. 829839.
Levy, D., Wobbrock, J., Kaszniak, A. & Ostergren, M. (2012). The Effects of Mindfulness Meditation Training on Multitasking in a HighStress Information Environment. Proceedings of Graphics Interface. 4552.
WendyW.HasenkampWendyW., Lawrence W.L.W.BarsalouLawrence W.L.W., Effects of meditation experience on functional connectivity of distributed brain networks, „Frontiers in Human Neuroscience”, 6, 2012, s. 38, DOI:10.3389/fnhum.2012.00038, PMID:22403536, PMCID:PMC3290768 [dostęp 2016-10-29].1 stycznia
David M.D.M.LevyDavid M.D.M. i inni, Initial Results from a Study of the Effects of Meditation on Multitasking Performance, „CHI '11 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems”, CHI EA '11, New York, NY, USA: ACM, 2011, s. 2011–2016, DOI:10.1145/1979742.1979862, ISBN978-1-4503-0268-5 [dostęp 2016-10-29].???, 1 stycznia
PrashantP.KaulPrashantP. i inni, Meditation acutely improves psychomotor vigilance, and may decrease sleep need, „Behavioral and Brain Functions: BBF”, 6, 2010, s. 47, DOI:10.1186/1744-9081-6-47, ISSN1744-9081, PMID:20670413, PMCID:PMC2919439 [dostęp 2016-10-29].
Lorenza S.L.S.ColzatoLorenza S.L.S., AycaA.SzaporaAycaA., BernhardB.HommelBernhardB., Meditate to create: the impact of focused-attention and open-monitoring training on convergent and divergent thinking, „Cognition”, 3, 2012, s. 116, DOI:10.3389/fpsyg.2012.00116, PMID:22529832, PMCID:PMC3328799 [dostęp 2016-10-29].1 stycznia
TipawadeeT.EmavardhanaTipawadeeT., Christopher D.Ch.D.ToriChristopher D.Ch.D., Changes in Self-Concept, Ego Defense Mechanisms, and Religiosity Following Seven-Day Vipassana Meditation Retreats, „Journal for the Scientific Study of Religion”, 2, 1997, s. 194–206, DOI:10.2307/1387552, JSTOR:1387552 [dostęp 2016-10-30].1 stycznia
AmitA.MohanAmitA., RatnaR.SharmaRatnaR., Ramesh L.R.L.BijlaniRamesh L.R.L., Effect of Meditation on Stress-Induced Changes in Cognitive Functions, „The Journal of Alternative and Complementary Medicine”, 3, 2011, s. 207–212, DOI:10.1089/acm.2010.0142, ISSN1075-5535 [dostęp 2016-10-29].
Jha, A. P., Stanley, E. A., Kiyonaga, A., Wong, L., & Gelfand, L. (2010). Examining the protective effects of mindfulness training on working memory capacity and affective experience. Emotion, 10(1), 54.
HooriaH.JazaieriHooriaH. i inni, A randomized controlled trial of compassion cultivation training: Effects on mindfulness, affect, and emotion regulation, „Motivation and Emotion”, 1, 2013, s. 23–35, DOI:10.1007/s11031-013-9368-z, ISSN0146-7239 [dostęp 2016-10-29](ang.).
WivekaW.Ramel1WivekaW. i inni, The Effects of Mindfulness Meditation on Cognitive Processes and Affect in Patients with Past Depression, „Cognitive Therapy and Research”, 4, s. 433–455, DOI:10.1023/B:COTR.0000045557.15923.96, ISSN0147-5916 [dostęp 2016-10-29](ang.).
FilipF.RaesFilipF. i inni, School-Based Prevention and Reduction of Depression in Adolescents: a Cluster-Randomized Controlled Trial of a Mindfulness Group Program, „Mindfulness”, 5, 2013, s. 477–486, DOI:10.1007/s12671-013-0202-1, ISSN1868-8527 [dostęp 2016-10-29](ang.).
Poppy L.A.P.L.A.SchoenbergPoppy L.A.P.L.A. i inni, Effects of mindfulness-based cognitive therapy on neurophysiological correlates of performance monitoring in adult attention-deficit/hyperactivity disorder, „Clinical Neurophysiology”, 7, s. 1407–1416, DOI:10.1016/j.clinph.2013.11.031.
AlbertoA.ChiesaAlbertoA., Vipassana Meditation: Systematic Review of Current Evidence, „The Journal of Alternative and Complementary Medicine”, 1, 2010, s. 37–46, DOI:10.1089/acm.2009.0362, ISSN1075-5535 [dostęp 2016-10-29].1 stycznia
Linda E.Carlson,Tara L.Beattie,JanineGiese-Davis,PeterFarisi inni.Mindfulness-based cancer recovery and supportive-expressive therapy maintain telomere length relative to controls in distressed breast cancer survivors.„Cancer”.121(3),s.476–484,2015-02-01. DOI: 10.1002/cncr.29063.ISSN1097-0142.(ang.).
Nicole Y.Winbush,Cynthia R.Gross,Mary JoKreitzer.The effects of mindfulness-based stress reduction on sleep disturbance: a systematic review.„Explore (New York, N.Y.)”.3(6),s.585–591,2007-12-01. DOI: 10.1016/j.explore.2007.08.003.ISSN1550-8307. PMID: 18005910.
J.J.Kabat-ZinnJ.J. i inni, Influence of a mindfulness meditation-based stress reduction intervention on rates of skin clearing in patients with moderate to severe psoriasis undergoing phototherapy (UVB) and photochemotherapy (PUVA), „Psychosomatic Medicine”, 5, 2016, s. 625–632, ISSN0033-3174, PMID:9773769 [dostęp 2016-10-29].
Melissa A.M.A.RosenkranzMelissa A.M.A. i inni, A comparison of mindfulness-based stress reduction and an active control in modulation of neurogenic inflammation, „Brain, behavior, and immunity”, 27C, 2016, s. 174–184, DOI:10.1016/j.bbi.2012.10.013, ISSN0889-1591, PMID:23092711, PMCID:PMC3518553 [dostęp 2016-10-29].