Loading AI tools
polski pisarz, dziennikarz, tłumacz oraz kaszubski działacz polityczny Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Lech Bądkowski (właśc. Leszek Mieczysław Zygmunt Buntkowski), ps. „Stanica” (ur. 24 stycznia 1920 w Toruniu, zm. 24 lutego 1984 w Gdańsku) – polski i kaszubski pisarz, dziennikarz, tłumacz, działacz polityczny, kulturalny i społeczny, podporucznik piechoty rezerwy Polskich Sił Zbrojnych.
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
24 stycznia 1920 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
24 lutego 1984 |
Miejsce spoczynku |
Gdańsk Cmentarz Srebrzysko |
Zawód, zajęcie |
pisarz, dziennikarz, tłumacz |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() | |
Strona internetowa |
Urodził się 24 stycznia 1920 w Toruniu[1] w rodzinie Kazimierza Buntkowskiego i Zofii z domu Faustmann[2]. Miał brata Tadeusza i siostrę Aleksandrę[3]. Uczęszczał tam do szkoły powszechnej i Gimnazjum Klasycznego im. M. Kopernika[4], które ukończył w 1938[5]. Pod wpływem ojca, który był m.in. przewodnikiem wycieczek, zainteresował się historią i geografią Pomorza. 21 września 1938 został przyjęty na Wydział Prawa Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, a siedem dni później urlopowany celem odbycia czynnej służby wojskowej. W czasie służby wojskowej ukończył Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 4 DP przy 67 Pułku Piechoty w Brodnicy.
W czasie kampanii wrześniowej 1939 dowodził plutonem piechoty i m.in. walczył w bitwie nad Bzurą[6], którą potem opisał w książce Żołnierze znad Bzury[7]. W 1940 przedostał się do Francji i został przyjęty do Wojska Polskiego. Jako kapral podchorąży otrzymał stopień aspiranta. Został przydzielony do Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich, w szeregach której odbył kampanie norweską i francuską. Walczył w bitwie o Narwik[4] i wykazał się męstwem. W czerwcu został ewakuowany z Francji do Wielkiej Brytanii.
19 lipca 1941 został zaliczony w Poczet Kawalerów Orderu Wojennego Virtuti Militari i otrzymał oznaki Krzyża Srebrnego tego orderu[8]. 21 lipca 1941 w miejscowości Douglas w Szkocji został odznaczony przez generała Władysława Sikorskiego Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari, a 20 listopada 1941, jako aspirant Lech Buntkowski otrzymał legitymację kawalera Orderu Wojennego Virtuti Militari kl. V. (leg. nr 8810).
Jego oddział stacjonował też w St Andrews. Potem pełnił służbę w 1 kompanii przeciwpancernej 1 Brygady Strzelców. Awansował na podporucznika. 15 kwietnia 1943 razem z por. rez. Adolfem Gałackim i por. rez. inż. Janem Walterem został przeniesiony na Kurs Doskonalenia Administracji Wojskowej w charakterze słuchacza. Odbył przeszkolenie dla cichociemnych i miał zostać zrzucony na teren okupowany, do czego nie doszło. Później służył w Marynarce Wojennej i w jednostce spadochroniarzy w Szkocji. W Anglii działał w Związku Pomorskim i napisał broszurę Pomorska myśl polityczna (1945), będącą szkicem historyczno-ideologicznym.
W 1946 wrócił do Polski i zamieszkał w Gdyni[1]. W 1947 ożenił się z Zofią[9] Janiszewską (1925–1985)[10]. 30 czerwca 1947 w Sądzie Grodzkim w Toruniu uzyskał błyskawicznie sprostowanie metryki urodzenia powołując się na brzmienie nazwiska dziadka, które zostało zniemczone podczas zaboru pruskiego[11]. Już jako Lech Bądkowski 20 października 1949 otrzymał (z oceną dobry) dyplom Wyższego Studium Administracyjno-Gospodarczego przy Wyższej Szkole Handlu Morskiego w Gdyni z siedzibą w Sopocie. W 1951 zamieszkał w Gdańsku przy ul. Długiej 79/80 m. 5. Pod koniec roku ukończył (zaocznie) nauki polityczne na Wydziale Prawa Uniwersytetu Łódzkiego. Związał się z wybrzeżową prasą – od 1952 pisał w Dzienniku Bałtyckim, a od 1953 w tygodniku Rybak Morski. Na początku 1952 ukazała się jego pierwsza powieść Kuter na strądzie, napisana w estetyce socrealistycznej, do której pisarz nabrał potem dystansu. W 1953 doczekał się córki Sławiny[9], po mężu Kosmulskiej[12]. Od końca lipca 1953 działał w Związku Literatów Polskich[13]. Z powodu wojennej przeszłości nie zdobył jednak pełnego zaufania ówczesnych władz i został odsunięty od pracy w prasie codziennej. W latach 1954–1956 był kierownikiem Teatru Lalki i Aktora Miniatura. W 1956 wystawił w nim jedną bajkę dla dzieci, a trzy lata później następną. W 1956 był krótko zastępcą redaktora naczelnego tygodnika Ziemia i Morze, którym kierowała Maria Boniecka.
W 1956 Lech Bądkowski współtworzył Zrzeszenie Kaszubskie (późniejsze Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie) i jego program ideowy, mimo że nie był Kaszubą i nie mówił po kaszubsku. We władzach ZKP był od początku. Miał legitymację nr 4[14]. Opracował zarys historii literatury kaszubskiej, wydany później jako druk powielany. Przygotował dogłębną analizę pierwszych lat działalności tej organizacji i poszerzenie jej profilu oraz nazwy, co nastąpiło w 1964. W latach 1957–1966 był prezesem oddziału gdańskiego ZLP. Napisał też wtedy swe najpopularniejsze książki: Wesoło w tropikach i Bitwa trwa, która miała kilka wydań. 22 lipca 1960 otrzymał odznakę honorową „Za zasługi dla Gdańska” (legitymacja nr 180), uzyskał też dla siebie lokal na pracownię literacką przy ul. Targ Rybny 6c/7. W tych latach przetłumaczył z języka kaszubskiego na polski arcydzieło prozatorskie literatury kaszubskiej – powieść Żëcé i przigodë Remusa (Życie i przygody Remusa) Aleksandra Majkowskiego[15]. Nad przekładem pracował 10 miesięcy, ostatecznie tekst złożył Wydawnictwu Morskiemu w październiku 1963 roku[16]. Wzbudziło ono wielkie zainteresowanie oraz kontrowersje ze strony niektórych działaczy i naukowców-polonistów, głównie prof. Andrzeja Bukowskiego, który do końca zwalczał pisarza i jego tłumaczenie. Książka się jednak obroniła i szybko została wznowiona. 10 maja 1965 Bądkowski otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, a 27 listopada 1965 jako prezes Oddziału Gdańskiego ZLP na XX-lecie pracy publicystycznej i literackiej otrzymał od Wydziału Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku nagrodę pieniężną w kwocie 5000 zł. W tym samym roku wystawiono w Gdańsku jego sceniczne Intermedium. Ponownie wiele pisał do prasy codziennej, m.in. do Głosu Wybrzeża, oraz do czasopism, takich jak Biuletyn ZKP i Pomerania. Kilka tekstów Bądkowskiego przedstawiono jako słuchowiska w Polskim Radiu Gdańsk (zachowały się też jego wywiady radiowe z późniejszych lat). Pisał i wydawał mniej więcej jedną książkę rocznie, a niektóre z nich uzyskiwały kolejne wydania (ale jego gotowa powieść Huśtawka mogła się ukazać dopiero po śmierci autora, w innej rzeczywistości politycznej). Powoli narastał w nim jednak sprzeciw wobec systemu rządów w PRL-u i w 1968 – wraz z dwoma pisarzami Wybrzeża Różą Ostrowską i Franciszkiem Fenikowskim – oficjalnie zaprotestował wobec wydarzeń marcowych[17].
Od początku lat 70. tempo pracy twórczej L. Bądkowskiego nieco spadło. Jednym z powodów były trudności czynione przez władze i cenzurę, drugim – styl życia, nałogi i problemy zdrowotne pisarza. Niewątpliwie wielostronność zainteresowań i działalności, jaką prowadził, musiała spowodować rozproszenie jego artystycznej energii i sił, a trzeba dodać, że w swej pracy starał się być drobiazgowy i dokładny. Studia nad niektórymi zagadnieniami pochłaniały mu mnóstwo czasu, podobnie życie towarzyskie, korespondencja z licznymi znajomymi, jak np. z Maciejem Słomczyńskim i różne prace redakcyjne. W tych latach Bądkowski znalazł czas na opracowanie i napisanie wstępów do dwóch książek Augustyna Necla Z deszczu pod rynnę i Rewianie oraz pracy Jerzego Pobłockiego Na Kaszubach przed 100 laty. Tematem jego własnej twórczości literackiej było m.in. Pomorze Nadwiślańskie i jego historia. W połowie lat 70. Bądkowski zaplanował sześcioczęściowy cykl powieści o początkach państwowości na Pomorzu, z którego ukończył tylko dwa tomy: Młody książę i Chmury. Za twórczość i działalność na rzecz Pomorza otrzymał Medal Stolema (1978)[18]. Od marca 1979 był członkiem Polskiego Klubu Literackiego P.E.N. Łącznie napisał ok. 1000 artykułów oraz 30 książek i broszur. Stał się obiektem zainteresowania Służby Bezpieczeństwa, założono mu podsłuchy w mieszkaniu i w pracowni, a w aktach otrzymał pseudonim Inspirator. Pod koniec lat 70. włączył się w działalność opozycyjną środowiska gdańskiego; wśród młodych liberałów i konserwatystów, m.in. związanych z Ruchem Młodej Polski, miał wielu znajomych i przyjaciół. W 1978 w tzw. drugim obiegu opublikował dla nich szkic polityczny Kaszubsko-pomorskie drogi, który wcześniej zakwestionowała cenzura. Pod koniec życia doczekał się narodzin swego pierwszego wnuka Barnima (wnuczka Miłosława urodziła się już po śmierci L. Bądkowskiego).
W sierpniu 1980 L. Bądkowski jako przedstawiciel literatów Wybrzeża poparł strajkujących stoczniowców[19]. Od 21 sierpnia 1980 był członkiem prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, jego rzecznikiem prasowym, a także członkiem grupy negocjującej Porozumienia Gdańskie, w której odpowiadał za postanowienia dotyczące wolności słowa w Polsce[20] (na taśmie filmowej zachował się fragment jego wystąpienia, wykorzystany później w filmie o nim). Założył Klub Myśli Politycznej im. Konstytucji 3 Maja. W 1980 został redaktorem rubryki Samorządność, która ukazywała się w Dzienniku Bałtyckim. 1 sierpnia 1981 otrzymał Nagrodę Prezydenta Miasta Gdańska Jerzego Młynarczyka za zasługi w upowszechnianiu kultury, sztuki i wiedzy o Gdańsku. 17 sierpnia 1981 otrzymał pełnomocnictwo Lecha Wałęsy do utworzenia i wydawania tygodnika na bazie rubryki Samorządność i pod tą samą nazwą. 11 września 1981 cenzura, czyli Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wydała zgodę na tę inicjatywę. Tygodnik Samorządność ukazał się w końcu listopada 1981[21] i zdążył wydać 3 numery[22]. Zawieszono go w stanie wojennym, choć oficjalnie Bądkowski był jego redaktorem naczelnym do końca 1982. Otrzymał wtedy wynagrodzenie w kwocie 6100 zł. Po 13 grudnia L. Bądkowski publikował w pismach Bratniak i Własne Zdanie. Przygotował czwarty numer Samorządności, który nie trafił do normalnej dystrybucji. Skupiał wtedy wokół siebie młodych działaczy regionalnych i solidarnościowych. Za długoletnią działalność na rzecz Pomorza otrzymał Pieczęć Świętopełka Wielkiego klasy złotej (1982)[23].
Od końca lat 70. L. Bądkowski chorował na raka i zmarł 24 lutego 1984 w swym domu w Gdańsku. Został pochowany na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku[20] (rejon IX, taras V wojskowy, rząd 1, grób 46)[24]. Jego pogrzeb, w którym uczestniczyli m.in. Lech Wałęsa, Zbigniew Herbert, Bronisław Geremek[23], Donald Tusk i ok. 5000 mieszkańców Pomorza, stał się manifestacją opozycji przeciw rządowi. Później na jego mogile stanęła rzeźba kaszubskiego Gryfa z napisem Lech Bądkowski – pisarz, żołnierz, obywatel.
W 1987 Lech Bądkowski został patronem nagrody literackiej Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego. W 1988 w domu przy ul. Targ Rybny 6c w Gdańsku, gdzie miał swoją pracownię, staraniem ZKP wmurowano tablicę z napisem: W tym domu w latach 1960–1984 mieszkał i tworzył Lech Bądkowski / pisarz, działacz kaszubsko-pomorski / sygnatariusz Porozumień Gdańskich 1980.
Od 24 maja 1991 Bądkowski jest patronem Szkoły Podstawowej w Luzinie[25], w którym miał okazję bywać; była to pierwsza szkoła jego imienia. Na początku lat dziewięćdziesiątych jego imieniem nazwano jedną z ulic na gdańskich Siedlcach oraz gimnazjum na gdańskim Jasieniu, a w 2000 otrzymał pośmiertnie tytuł Honorowego Obywatela Gdańska[26]. W związku z tym 22 lutego 2000 odbył się w Gdańsku wieczór wspomnień o L. Bądkowskim, a 9 marca 2000 otwarto w MKT Plama w Gdańsku Zaspie wystawę Lech Bądkowski – człowiek, pisarz, obywatel. W Gdańsku, Luzinie, Rumi, Tczewie, Starogardzie Gdańskim i Gdyni[27] znajdują się niewielkie i peryferyjne ulice Bądkowskiego.
3 maja 2006 Prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył go pośmiertnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[28]. Od lutego 2006 miesięcznik Pomerania opublikował kilkanaście wspomnień ludzi, którzy znali Bądkowskiego. W 2005 roku powstał o nim film Kryptonim "Inspirator" wyreżyserowany przez Henrykę Dobosz[29], pokazywany m.in. w Gdańsku, Luzinie i Gdyni oraz w TVP Gdańsk. W ostatnich latach, prócz mniej lub bardziej rocznicowych spotkań, wznowiono też część jego dorobku, opublikowano liczne archiwalia i napisano o nim trzy książki oraz – trzecią już – pracę magisterską. Rok 2009 został na Kaszubach ogłoszony Rokiem Lecha Bądkowskiego[30]. 18 lutego 2009 Senat RP przyjął uchwałę w sprawie uczczenia pamięci Lecha Bądkowskiego[31]. W tym samym dniu została otwarta przez premiera RP Donalda Tuska i marszałka Senatu Bogdana Borusewicza wystawa „Autorytety: Lech Bądkowski” przygotowana przez Europejskie Centrum Solidarności[32][33]. Organizator (ECS) wydał także katalog wystawy z obszernym szkicem biograficznym[34]. W lutym wznowiono korespondencję pisarza z M. Słomczyńskim[35]. Jest patronem dzwonu b1 carillonu Ratusza Głównego Miasta w Gdańsku[36].
W 2010 roku opublikowano bibliografię poświęconą Lechowi Bądkowskiemu pt. Lech Bądkowski – znany i nieznany[37].
W 2020 roku wydana została przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę Publiczną w Gdańsku oraz Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie książka autorstwa córki Bądkowskiego, Sławiny Kosmulskiej pt. „(Nie)znane życie figuranta Lecha Bądkowskiego”[38].
W 2021 został patronem X Liceum Ogólnokształcącego w Gdańsku[39].
Rok 2020 został ustanowiony przez gdańskich rajców Rokiem Lecha Bądkowskiego. Jako jedną z form obchodów setnej rocznicy urodzin pisarza utworzono w Bałtyckiej Bibliotece Cyfrowej, prowadzonej przez Wojewódzką i Miejską Bibliotekę Publiczną w Gdańsku oraz Miejską Bibliotekę Publiczną w Słupsku kolekcji pod nazwą „Lech Bądkowski”[72]. Zestawienie zawiera zdigitalizowane powieści Bądkowskiego, wydaną w 1945 roku broszurę Pomorska myśl polityczna oraz 3 numery tygodnika społeczno-politycznego Samorządność[73].