Loading AI tools
język romański używany głównie w Hiszpanii i Andorze Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Język kataloński (kat. llengua catalana [ˈʎeŋgwə kətəˈɫanə], català [kətəˈɫa]) – język romański z grupy zachodniej, mający status języka urzędowego w Andorze i hiszpańskich wspólnotach autonomicznych: Katalonii, Balearach i Walencji. Jest zrozumiały dla 9 milionów ludzi, z których większość zamieszkuje wymienione regiony Hiszpanii.
Obszar | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba mówiących |
ponad 11,5 miliona[1] | ||||||
Pismo/alfabet | |||||||
Klasyfikacja genetyczna | |||||||
| |||||||
Status oficjalny | |||||||
język urzędowy | Andora; Katalonia, Baleary i Walencja w Hiszpanii | ||||||
Organ regulujący | Institut d’Estudis Catalans | ||||||
Ethnologue | 2 prowincjonalny↗ | ||||||
Kody języka | |||||||
ISO 639-1 | ca | ||||||
ISO 639-2 | cat | ||||||
ISO 639-3 | cat | ||||||
ISO 639-6 | iren | ||||||
IETF | ca | ||||||
Glottolog | stan1289 | ||||||
Ethnologue | cat | ||||||
GOST 7.75–97 | кат 290 | ||||||
Linguist List | cat | ||||||
WALS | ctl | ||||||
SIL | CAT | ||||||
W Wikipedii | |||||||
| |||||||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
Według Ethnologue kataloński jest językiem wschodnioiberyjskim[2]. Dzieli wiele cech z hiszpańskim, włoskim i francuskim.
Najbliższym krewnym katalońskiego jest język oksytański. Z powodu tego podobieństwa oraz opierając się na pewnych teoriach historycznych dotyczących pochodzenia Katalończyków, niektórzy językoznawcy zaliczają kataloński nie do grupy iberoromańskiej, lecz galoromańskiej. Jeszcze inni wyróżniają dla tych dwóch języków osobną grupę oksytańską. Jak wszystkie języki romańskie, kataloński wywodzi się z łaciny.
Zasięg języka katalońskiego
Części Walencji, Katalonii i Rousillonu, w których nie używa się katalońskiego
W pierwszych czterech co najmniej 75% ludności potrafi mówić po katalońsku, 90% rozumie go, a około 50% używa go na co dzień. Znajomość i popularność katalońskiego w pozostałych jest nieco mniejsza[3].
Język kataloński jest jedynym językiem urzędowym Andory, a także, obok hiszpańskiego, hiszpańskich wspólnot autonomicznych Katalonii, Walencji i Balearów. Mimo dość licznej grupy mówiących, nie ma podobnego statusu w Aragonii, chociaż jest chroniony przez aragońskie prawo od 1990 r.
Ze względu na francuskie prawo i brak ratyfikacji Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, kataloński nie może uzyskać statusu urzędowego w Katalonii Północnej. Natomiast zgodnie z Kartą na rzecz języka katalońskiego[4] uchwaloną przez radę generalną departamentu Pyrénées-Orientales, kataloński został uznany za część dziedzictwa kulturowego podlegającą ochronie i korzystającą ze wsparcia samorządu departamentalnego. Rada zobowiązała się do dwujęzycznej polityki informacyjnej, promocji obecności katalońskiego w sferze publicznej oraz wsparcia dla szkół dwujęzycznych (obecnie kataloński nauczany jest głównie jako nieobowiązkowy język obcy).
W 2005 r. ICANN zdecydowała o utworzeniu nowej domeny internetowej .cat dla stron katalońskojęzycznych, jak również szerzej – jakkolwiek związanych z językiem i kulturą katalońską. Jako domena funkcjonalna, nie terytorialna, może być używana przez osoby i organizacje z całego świata.
Językoznawcy katalońscy wyróżniają pięć dialektów głównych współczesnej katalońszczyzny, łącząc je jednocześnie w dwie grupy:
Ponadto wyróżnia się dwa dialekty przejściowe:
Archaiczny dialekt Algueru zalicza się do grupy wschodniej.
Dialekt walencki dzieli się niekiedy na kilka poddialektów. Przez niektórych uważany jest on za osobny język (zob. język walencki), jednak opinia ta nie jest popierana przez większość naukowców, zaś prawo hiszpańskie, nie rozróżniając dialektów, uznaje walencki i kataloński za dwie nazwy tego samego języka.
Regulacją normatywną języka katalońskiego zajmują się:
Normy ortograficzne ustanawiane przez IEC są obecnie przyjęte również w Walencji.
Język kataloński wykształcił się w IX wieku z łaciny ludowej po obu stronach wschodniej części Pirenejów. Dzieli wiele cech zarówno z językami iberoromańskimi (Półwyspu Iberyjskiego), jak i z językami galoromańskimi (dzisiejszej Francji). Według niektórych, na najwcześniejszym etapie rozwoju był jedynie dialektem języka okcytańskiego, a znaczące różnice pojawiły się podczas ekspansji języka w czasach rekonkwisty na południe: do Barcelony, Tarragony, Lleidy, Tortosy, Walencji, na Baleary, Sycylię i Sardynię.
Na Baleary kataloński przynieśli najeźdźcy z Katalonii. W tym czasie muzułmańską część populacji wygnano i zastąpiono ją rodzinami przybyszy. W Królestwie Walencji muzułmanie pozostali natomiast w obszarach wiejskich i skatalanizowali się.
W trzech końcowych wiekach średniowiecza kataloński był ważnym językiem basenu Morza Śródziemnego. Barcelona stała się najważniejszym portem i faktyczną stolicą Królestwa Aragonii, obejmującego Aragonię właściwą, dzisiejszą Katalonię, późniejszą francuską prowincję Roussillon (Katalonię Północną), Walencję, Baleary, Sycylię, Sardynię i Neapol. Pisarze tego okresu określali swój język jako kataloński. Poeci natomiast, nawiązując do tradycji trubadurów, używali swego rodzaju języka sztucznego, pośredniego między katalońskim i oksytańskim.
W XV i XVI wieku, ośrodkiem władzy w Aragonii stała się Walencja. Wtedy też pierwszy raz pojawia się określenie język walencki. W roku 1478 ukończono druk pierwszej Biblii w języku katalońskim – była to Biblia Valenciana.
W XIX w. rozpoczęło się katalońskie odrodzenie narodowe, z którym związany był wzrost zainteresowania językiem katalońskim. Niemałe znaczenie dla popularyzacji katalońskiego w tym okresie miał duży udział Katalończyków w ówczesnym sukcesie gospodarczym prowincji. Dzięki temu kataloński stał się atrakcyjny dla mieszczan i wyższych warstw społeczeństwa. Kataloński był oficjalnym językiem autonomicznej Katalonii, istniejącej w Hiszpanii za czasów republiki. Za dyktatury gen. Franco odrębność katalońska była prześladowana, język oficjalnie uważano za dialekt hiszpańskiego i jego użycie w miejscach publicznych było zabronione.
Po upadku dyktatury, dzięki uzyskaniu statusu języka urzędowego, szerokiej autonomii oraz odpowiedniej legislacji i dużym nakładom finansowym rządu katalońskiego (w tym szczególnie na media elektroniczne), kataloński stał się na powrót pierwszym językiem Katalonii, a jego użycie w tej wspólnocie autonomicznej stale rośnie. Najmniejszy odsetek mówiących po katalońsku występuje w stolicy – Barcelonie, co związane jest z dużą liczbą imigrantów zarobkowych z innych regionów Hiszpanii i z zagranicy. Również rząd Wspólnoty Walenckiej przedsięwziął pewne kroki dla zachowania katalońskiego (np. obowiązkowa nauka w szkołach) we wschodniej części wspólnoty, która jeszcze w XIX wieku była katalońskojęzyczna, natomiast obecnie użytkownicy katalońskiego są w mniejszości.
Dodatkowo język kataloński jest nauczany na uniwersytetach, również w składzie programu iberystyki. Istnieją również aplikacje mobilne do nauki samodzielnej.
Główne różnice w wymowie przebiegają między grupą wschodnią a zachodnią, chociaż istnieją cechy wspólne dla dialektów północno-zachodniego i centralnego, a różniące je od walenckiego. Główne różnice związane są z:
Pod względem akcentu kataloński jest bardzo zbliżony do oksytańskiego. W obu tych językach akcent jest swobodny, jednocześnie jednak duża liczba słów stosuje się do następującej reguły:
Z tego powodu w pisowni przyjęto ogólną zasadę, że akcentów stosujących się do powyższej reguły nie oznacza się graficznie. Regułę tę odnosi się do formy pisanej wyrazu, stąd np. bezokoliczniki zakończone na niewymawiane -r mają akcent na ostatnią sylabę i nie jest on oznaczany graficznie (chociaż w wymowie wyraz kończy się na samogłoskę); z kolei akcent oznacza się w wyrazach, w których w pisowni wypadło końcowe -n (akcentowana jest ostatnia sylaba, tak jakby n istniało, ale ponieważ nie ma go już w pisowni, akcent należy oznaczyć graficznie). Wyjątkami są sytuacje, w których konieczne jest zaznaczenie otwartości/zamkniętości samogłoski (patrz niżej).
Spora liczba wyrazów posiada akcent proparoksytoniczny – kat. mots esdrúixols (proparoxítons). Zgodnie z powyższą regułą musi on być zawsze oznaczony graficznie.
Znaczącą rolę w wymowie samogłosek (podobnie jak w języku oksytańskim) odgrywa akcent. Akcent kataloński posiada charakter toniczny, tzn. zmienia barwę samogłoski. Ogólnie samogłoski mogą posiadać trojaką wymowę:
Uznaje się, że standardowy kataloński posiada 7 samogłosek tonicznych (vocals tòniques): otwarte (obertes) [a], [ɛ], [ɔ] oraz zamknięte (tancades) [e], [i], [o], [u]. Dialekt balearski posiada dodatkowo toniczne [ə], natomiast dialekt północny posiada wyłącznie [e] i [o] bez odpowiedników otwartych.
Jeśli z zasad przedstawionych wyżej wynika, że akcent należy oznaczyć na piśmie, stosuje się znak ` (accent greu, accent obert) nad samogłoskami otwartymi, zaś znak ´ (accent agut, accent tancat) nad samogłoskami zamkniętymi. W odróżnieniu od ortografii francuskiej (która dopuszcza opuszczanie znaków diakrytycznych nad wersalikami), akcenty zapisuje się również nad wielkimi literami.
Zasób samogłosek atonicznych (vocals àtones) jest bardzo różny dla różnych dialektów. Oprócz wyżej wymienionych może tu występować samogłoska [ə].
Poniższa tabela przedstawia wymowę samogłosek katalońskich.
Przykłady:
W przeciwieństwie do języka hiszpańskiego, w katalońskim występuje zjawisko elizji. Eliminacji mogą ulegać wyłącznie samogłoski atoniczne. Elizja jest oznaczana na piśmie apostrofem, jak w języku francuskim, w przypadkach: przyimka de (d’), rodzajników (l’) i zaimków (l’, m’, t’ itd. ale również jako następniki ’l, ’m, ’ns itd.) W innych przypadkach elizja występuje wyłącznie w mowie, np. ara és [ares].
W przypadku wyrazów, w których sylaba toniczna nie musi być oznaczona graficznie, ustalenie, czy samogłoska e/o jest otwarta czy zamknięta, ogólnie nie jest możliwe na podstawie formy pisanej. Jedynie gdy istnieje para wyrazów identycznie pisanych, a inaczej wymawianych (jeden z samogłoską otwartą, drugi z zamkniętą), w jednym z nich zapisuje się akcent graficzny – najczęściej w wyrazie z samogłoską zamkniętą. Np.:
W innych wypadkach, chociaż wymowę większości słów da się wytłumaczyć historycznie przez łacinę ludową, nie istnieją proste reguły na ustalenie barwy samogłoski. W wielu wypadkach wyrazy o takiej samej konstrukcji są wymawiane odmiennie, np.:
Dodatkowo sytuację komplikuje fakt różnej wymowy tych samych wyrazów w różnych dialektach, przez różnych użytkowników tego samego dialektu, a nawet przez tę samą osobę. Ogólnie można więc uznać, że opozycja [ɛ]/[e] i [ɔ]/[o] traci funkcję dystynktywną[6]. Niemniej wydawnictwa poprawnościowe, dopuszczając różną wymowę w różnych dialektach, zabraniają dowolnego mieszania lub zlewania tych głosek w jedną.
Ogólne reguły dotyczące barwy tonicznych e i o (istnieją liczne wyjątki):
Powyższe reguły odpowiadają standardowemu katalońskiemu. Największe różnice dialektalne dotyczą wymowy e – duża grupa wyrazów ze standardowym [ɛ] posiada [e] w dialekcie walenckim (z czego wynika nawet inna pisownia w standardzie walenckim) i [ə] w balearskim.
Język kataloński posiada dużą liczbę dyftongów. Są to:
Uważa się, że historycznie język kataloński nie posiadał dyftongów wstępujących; stąd niektóre opracowania nie uznają ich do tej pory.
Należy zauważyć, że uu i ui są jednoznacznie dyftongami zstępującymi[8], stąd duus [ˈduws] (nie [ˈdwus]), vuit [ˈbujt] (nie [ˈbwit]).
Obecność dyftongów powoduje pewne komplikacje w stosowaniu zasad akcentowania:
Jeżeli litera oznaczająca domyślnie (zgodnie z powyższymi regułami) półsamogłoskę powinna być odczytana jako pełna samogłoska, stawia się nad nią dierezę lub akcent graficzny (jeżeli jego obecność w tym miejscu wynika z reguł zapisu akcentów), np.: països [pəˈi.zus] (nie [pˈaj.zus]), país [pəˈis] (nie [pajs]). Nie stawia się dierezy, jeżeli mamy do czynienia z połączeniem przedrostka z rdzeniem wyrazu, np. reintegració.
Większość połączeń 3 samogłosek uznaje się za połączenia dyftongu i samogłoski. Niekiedy jednak dwie z nich wymawiane są jako półsamogłoski i wówczas połączenie takie stanowi tryftong. Najczęściej spotykane tryftongi to: ieu, uau, ueu.
W poniższej tabeli zebrano litery alfabetu katalońskiego oznaczające spółgłoski i podano ich wymowę (jako pierwsze podano formy właściwe dla dialektu środkowego i rekomendowane przez IEC, w nawiasach – spotykane w innych dialektach lub nieobowiązkowe).
Litera | Nazwa | Wymowa |
---|---|---|
B | be, be alta | [b] ([β][9]) |
C | ce | [s] przed e, i; [k] przed a, o, u |
Ç | ce trencada | [s][10] |
D | de | [d] ([ð][9]) |
F | efa | [f] |
G | ge | [ʒ][11] (zach. [dʒ][12]) przed e, i; [ɡ] ([ɣ][9]) przed a, o, u[13] |
H | hac | [] (nieme) |
J | jota | [ʒ][11] (zach. [dʒ][12]) |
K[14] | ca | [k] |
L | ela | [ɫ] (płd. [l]) |
M | ema | [m] |
N | ena | [n] |
P | pe | [p] |
Q[15] | cu | [k] |
R | erra | [r][16] na początku wyrazu, na początku sylaby (oprócz po [j], [w]) i niekiedy przed spółgłoskami, szczególnie szczelinowymi; [ɾ] w pozostałych przypadkach |
S | essa | [z] między samogłoskami; [s] w pozostałych przypadkach |
T | te | [t] |
V | ve, ve baixa | [b] ([β][9]) (płd., balearski, walencki [v]) |
W[14] | ve doble | [b] ([β], [v]) zwykle w wyrazach dawno zapożyczonych; [w] zwykle w wyrazach nowo zapożyczonych |
X | ics, xeix | [ɡz] między początkowym e a samogłoską, [ks] między samogłoską inną niż e a samogłoską oraz po samogłosce na końcu wyrazu; [ʃ][11] (zach. [tʃ][17]) w pozostałych przypadkach[18] |
Y | i grega | w wyrazach rodzimych występuje wyłącznie w połączeniu NY; w wyrazach obcych [i], [j] |
Z | zeta | [z] |
Dla oznaczenia dodatkowych dźwięków lub gdy wyraz wymawia się niezgodnie z powyższymi regułami, stosuje się dwu- i trójznaki zebrane w poniższej tabeli.
Dwuznak (trójznak) |
Wymowa i zastosowanie |
---|---|
GU | [ɡw] przed a, o, u; [ɡ] przed e, i[19] |
IG | [tʃ][11] po samogłosce; [itʃ] po spółgłosce; stosuje się na końcu wyrazu by nie przeczytać [ɡ] |
IX | [ʃ][11] ([jʃ]), stosuje się po samogłosce na końcu wyrazu lub przed inną samogłoską by nie przeczytać [ks]/[ɡz] |
LL | [ʎ] |
ĿL | [ɫ] (Ŀ jest specjalnym znakiem, jednak nie jest uznawane za osobną literę alfabetu, gdyż nie może występować samodzielnie; połączenie ĿL nosi nazwę ela geminada) |
NY | [ɲ] |
QU | [kw] przed a, o, u; [k] przed e, i[20] |
RR | [r][16], stosuje się między samogłoskami by nie przeczytać [ɾ] |
SS | [s], stosuje się między samogłoskami by nie przeczytać [z] |
TG | [dʒ][11] |
TJ | [dʒ][11] |
TL | [ɫɫ], T oznacza podwojenie spółgłoski |
TLL | [ʎʎ] ([ɫɫ]), T oznacza podwojenie spółgłoski |
TM | [mm], T oznacza podwojenie spółgłoski[21] |
TN | [nn], T oznacza podwojenie spółgłoski[21] |
TS | [ts] |
TX | [tʃ][11] |
TZ | [dz] (płd. [z]) |
W języku katalońskim zachodzą następujące upodobnienia:
W standardowym katalońskim nie czyta się końcowego -r (oprócz dialektu walenckiego) ani końcowej spółgłoski w końcówkach: -lt, -ld, -nt, -nd, -mp, -mb, -nc, -ng, np. anar [əˈna], tub [ˈtup]. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy następny wyraz zaczyna się samogłoską lub h, np. cent anys [ˈsεndˈaɲs].