Józef Bonawentura Ignacy Załuski herbu Junosza (ur. 14 lipca 1787 w Ojcowie, zm. 25 kwietnia 1866 w Krakowie) – hrabia, polski generał walczący w czasie powstania listopadowego, pamiętnikarz, publicysta i poeta.
Życiorys
Syn Teofila Wojciecha, podskarbiego nadwornego koronnego i kasztelana buskiego z małżeństwa z Honoratą Stempkowską. Dzieciństwo spędził w rodzinnym Ojcowie, u swej babki Marianny Załuskiej.
Pierwsze nauki pobierał w wiedeńskim Theresianum, a następnie przebywał jako paź na dworze Franciszka I.
Posiadał tytuł hrabiego austriackiego (po dziadzie Ignacym, który uzyskał potwierdzenie tytułu w 1776), a tytuł barona francuskiego uzyskał w 1813[1][2]. Uznanie hrabiostwa uzyskał w Królestwie Kongresowym w 1820[3].
Posiadał znaczne majątki ziemskie, odziedziczone po rodzicach, w tym dobra łaskie i jasienickie po ojcu, litewskie Puszołaty i Przystawiany oraz wołyńskie Krupiąc i Ptycz po matce[4].
Służba wojskowa
Karierę wojskową rozpoczął w roku 1807, przekradając się do Księstwa Warszawskiego i wstępując 19 kwietnia (jako szeregowiec) do 1 Pułku Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej[5]. Po kilku tygodniach (5 czerwca) awansował na porucznika II kl. w 6 kompanii, a cztery miesiące później był już porucznikiem I kl. w 3 kompanii. Uczestniczył w kampaniach napoleońskich: (1808–1811) oraz (1812–1814). W bitwie pod Wagram dowodził 1 kompanią.
Pod Brienne-le-Château dostał się do niewoli i został przekazany Rosjanom przez Wirtemberczyków. Kończąc służbę w wojsku napoleońskim, posiadał stopień szefa szwadronu, odpowiadający randze podpułkownika bądź majora gwardii[6].
Kronikarz 1 Pułku Szwoleżerów Gwardii Cesarskiej. Od roku 1815 był adiutantem cara Aleksandra I Romanowa, a później Mikołaja I w armii Królestwa Polskiego. Brał udział w wojnie z Turcją, walcząc m.in. pod Hassaniar. Po zakończeniu działań wojennych podał się 18 lipca 1829 do dymisji, która została przyjęta. Służbę wojskową zakończył w stopniu generała brygady[5].
Był członkiem loży wolnomularskiej Kazimierz Wielki w trzecim stopniu[7] w 1819/1820 roku[8].
Przyłączył się do powstania listopadowego, wstępując 6 lutego 1831 do wojska powstańczego. Trzy dni później został szefem sztabu 2. Dywizji Piechoty. Od 5 maja 1831 stał na czele polskiego wywiadu wojskowego. Podał się do dymisji 9 września 1831[5].
Działalność publiczna
W latach (1826–1830) był kuratorem szkół Wolnego Miasta Krakowa. Podczas Wiosny Ludów w 1848 roku komendant Gwardii Narodowej we Lwowie. W 1835 roku został skazany przez władze rosyjskie na konfiskatę dóbr za udział w powstaniu listopadowym[9]. Po Wiośnie Ludów był więziony przez władze rosyjskie. Pod koniec życia osiadł w Galicji. W połowie XIX wieku był właścicielem posiadłości tabularnych w Jabłonicy Polskiej z Budzyniem, Jasienicy, Jasienickiej Woli, Malinówki z Koźleńcem, Orzechówka, Orzechowska Wola[10].
Generał Załuski został pochowany 30 kwietnia 1866 w kościele parafialnym w Gręboszowie.
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/JKRUK_20110521_GREBOSZOW_SARKOFAG_JOZEFA_ZALUSKIEGO_IMG_9320.jpg/640px-JKRUK_20110521_GREBOSZOW_SARKOFAG_JOZEFA_ZALUSKIEGO_IMG_9320.jpg)
Małżeństwo i potomstwo
Żoną Józefa Załuskiego była poślubiona 28 sierpnia 1816 w Krakowie Zofia Antonina Marianna Przerembska h. Nowina (ur. 15 czerwca 1794 w Siedliszowicach, zm. 6 czerwca 1881 w Krakowie). Miał z nią syna, Zygmunta Bogumiła Adama Załuskiego (ur. 12 sierpnia 1817 w Krakowie, zm. 23 listopada 1872 tamże).
Odznaczenia
Podczas kampanii hiszpańskiej został odznaczony francuską Legią Honorową (5 kwietnia 1809), rok później otrzymał polski Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari[6]. Był również kawalerem napoleońskiego Orderu Zjednoczenia (de la Reunion)[5] i rosyjskiego Orderu św. Anny (1815)[2], nagrodzony kongresówkowym Znakiem Honorowym za 20 lat służby (1830)[11] i francuskim pamiątkowym Medalem św. Heleny[2].
Twórczość
Autor pamiętników, wspomnień, utworów dramatycznych, wierszy oraz przekładu rozprawy Napoleona. Publikował pod pseudonimami Dawny oficer gwardii polskiej Napoleona; Dawny towarzysz broni; Józef z Ojcowa; Un Ancien Officier, Josef Z..
Ważniejsze utwory
- Trojden, książę litewski. Trajedia w 5 aktach, powst. 1804, rękopis: Biblioteka Narodowa
- Głos J. W. Kuratora Jeneralnego instytutów naukowych Wolnego Miasta Krakowa i jego okręgu przy instalowaniu J. W. Sebastiana Girtlera filozofii i medycyny doktora na urząd rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego w dniu 18 października 1826 r. w amfiteatrze Kolegium Większego Nowodworskiego miany..., Kraków 1826
- Przypomnienia i dumania z pamięci więźnia w cytadeli warszawskiej w r. 1849 na rozstrzelanie osądzonego, w Tarnowie spisane zaraz po uzyskanym na żądanie Najjaśn. Cesarza Austrii zwolnieniu tegoż roku, Paryż 1855
- La Pologne et les Polonais défendus contre les erreus et les injustices des écrivains français MM. Thiers, Ségur, Lamartine, par un ancien officier, Josef Z., Paryż 1855[12]; wyd. następne Paryż 1856; autograf: Biblioteka Jagiellońska sygn. 6814 II
- Wspomnienie o pułku lekkokonnym polskim Gwardii Napoleona I i niektóre sprostowania tyczące się tego pułku, Dodatek Miesięczny do "Czasu" 1856 t. 4, s. 597-639. Dalsze wspomnienia ukazywały się tamże: 1858 t. 1, s. 283-315; t. 3, s. 23-67; 1859 t. 2, s. 3-63; t. 4, s. 331-397; 1860 t. 1, s. 238-311; t. 3, s. 391-463. Wyd. następne całości wspomnień: Wspomnienia o pułku lekkokonnym polskim Gwardii Napoleona I przez cały czas od zawiązania pułku w r. 1807 do końca 1814, Kraków 1862[13] (tu także na s. 97 przedrukowano poz. 6)
- Pamiątka Niegolewskiemu. Wiersz do Piotra Michałowskiego przez dawnego towarzysza broni, "Nadwiślanin" 1857 nr 92; wyd. następne: osobne Lwów 1858; zobacz poz. 5 (wyd. Kraków 1862)
- Wspomnienia w skróceniu z roku 1831 jenerała brygady w Sztabie Głównym Wojska Polskiego, Dodatek Miesięczny do "Czasu" 1860 t. 4, s. 438-530 i odb. Kraków 1861[14].
- Wspomnienia, wstęp i oprac. Anna Anna Polarczykowa, Kraków 1976.
Ponadto pisma Załuskiego (wierszem i prozą) ogłaszano w czasopismach: "Czas" i Dodatek Miesięczny do "Czasu" (tu m.in.: Kilka słów o dawnej broni w Polsce, 1857 t. 3); "Kurier Polski" (1831 nr 406, tu m.in. odpowiedź na zarzuty polityczne); "Nadwiślanin" (Chełmno); "Przyjaciel Ludu" (Chełmno 1860); "Rozmaitości Naukowe" (redakcja: 1828–1829 i 1831); "Wieniec" (Kraków 1862 nr 3, tu m.in.: Psalm 136. Super flumina Babylonis).
Inne jego wiersze i utwory ogłaszano także w publikacjach: Wspomnienia o rodzinie Załuskich w XIX stuleciu, druk. jako rękopis, Kraków 1907 (tu m.in. wiersz: Dziennik w więzieniu w cytadeli warszawskiej od d. 25 czerwca 1849); J. Staszewski: Generał J. Załuski, Poznań 1934 "Życiorysy Zasłużonych Polaków XVIII i XIX W." (tu m.in.: Wybór utworów poetyckich oraz Legenda o zamku ojcowskim).
Przekłady
- Rozprawa Napoleona Bonaparte, oficera artylerii, napisana w r. 1791 na zadanie: jakie prawdy i uczucia wpajać ludziom dla ich szczęścia, jako przedmiot nagrody wyznaczonej przez Akademię w Lyonie 1791. Wydane w Paryżu w r. 1826 przez jenerała Gourgaud, z francuskiego przełożył dawny oficer gwardii polskiej Napoleona, Paryż 1856.
Listy i materiały
- Do Józefa Sygierta z lat 1800–1804, rękopis: Ossolineum sygn. 858/II
- Do S. Wodzickiego 23 listy z lat 1817–1830, rękopis: Ossolineum sygn. 11657/II
- Do S. Wodzickiego 3 listy z lat 1825–1828, ogł. M. Krzywosąd Kępieński, "Biblioteka Warszawska" 1883 t. 4, s. 405-406; 1884 t. 1, s. 240-242
- Korespondencja z K. w. Metternichem z lat 1826–1829, ogł. z rękopisów Archiwum Państwowego w Wiedniu, W. Bobkowska w: Korespondencja Metternicha w sprawie Uniwersytetu Krakowskiego 1820-1829, Kraków 1935 "PAU. Archiwum Komisji do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa w Polsce" nr 3
- Do A. Radziwiłła z roku 1826 i następnych, rękopis: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Poznaniu (Kancelaria Namiestnikowska VIII 1 f. 345 i następne)
- Do Andrzeja Alojzego Ankwicza z roku 1827, rękopis: Ossolineum sygn. 6288/III
- Do Romana Hubickiego z roku 1827, rękopis: Ossolineum sygn. 12294/II
- Do J. Lelewela z 9 maja 1827, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 4435 VI, fragmenty ogł. H. Barycz: Wśród gawędziarzy, pamiętnikarzy i uczonych galicyjskich t. 1, Kraków 1963, s. 18
- Korespondencja z L. Chodźką, Hilarym Meciszewskim, J. Lelewelem (1827), J. Zajączkiem i in., rękopisy w Zbiorach Rapperswilskich; fragm. listów do L. Chodźki z lat: 1854–1855, 1860–1862 ogł. z odpisów W. Ręgorowicza, J. Staszewski w: Generał J. Załuski, Poznań 1934 "Życiorysy Zasłużonych Polaków XVIII i XIX W."
- Do Jana Śniadeckiego z roku 1830, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 3131
- Korespondencja Załuskiego (m.in. listy z roku 1831: do żony, od Józefa Chłopickiego, od A. Radziwiłła, od Franciszka Żymirskiego) i inne papiery, rękopis: Biblioteka Czartoryskich sygn. 3235 t. 1-2
- Do Amelii z Bronikowskich Załuskiej 2 listy z roku 1831, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7024 III
- Do generała Jana Krukowieckiego (raport) z Modlina 1 września 1831, rękopis w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego sygn. 27 f. 12
- Do Krystyna Ostrowskiego w zbiorze z lat 1835–1873, rękopis: Biblioteka Narodowa (Zbiory Rapperswilskie sygn. 751, t. 19)
- Do Kajetana Jabłońskiego z roku 1844, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7837 IV
- Do Tadeusza Wasilewskiego z roku 1845, rękopis: Ossolineum sygn. 3230/II
- Do Aleksandra Fredry z lat: 1846, 1859–1860 i in.; rękopisy: Biblioteka Narodowa (Archiwum Szembeków z Siemianowic)
- Do Gwalberta Pawlikowskiego z roku 1851; od Kazimierza Małachowskiego z 25 sierpnia 1831; listy i rozkazy z roku 1831; ogł. M. Hulewicz: Z papierów po jenerale J. hr. Załuskim. Z manuskryptów Muz. Nar. w Rapperswylu (dz. V nr 64 litera d), "Ruch Literacki" 1877 t. 2, s. 341-343
- Do F. Wężyka 9 listów z lat 1852–1859 (z odpisami wierszy A. Fredry), rękopis: Ossolineum sygn. 12321/III
- Do Walerego Wielogłowskiego 2 listy z lat: 1852, 1857; rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 1833
- Do K. Szajnochy z roku 1853, rękopis: Ossolineum sygn. 5880/II
- Do Jana Skrzyneckiego z lat 1857–1858; rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 2408, t. 2
- Do Juliana Horoszkiewicza z roku 1858, rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7877 IV
- Do nieznanego adresata 3 listy z lat 1859–1863; do Augusta Bielowskiego z roku 1860; rękopis: Ossolineum sygn. 2432/II
- Do "Przeglądu Powszecgnego" z roku 1859; do "Dziennika Literackiego" z roku 1859; do Włodzimierza Dzieduszyckiego z roku 1863; rękopis: Ossolineum sygn. 6520/III
- Do Władysława Zawadzkiego z roku 1860; rękopis: Ossolineum sygn. 3456/II
- Do księgarza krakowskiego z 16 lipca 1860; rękopis: Ossolineum sygn. 9871/II (nr 30)
- Do Iwona i Michała Załuskich z roku 1860 i następnych, rękopisy w archiwum rodzinnym Załuskich w Iwoniczu (inform. J. Staszewski)
- Do Henryka Wodzickiego 4 listy z lat 1861–1866; rękopis: Ossolineum sygn. 11765/II
- Do Piotra Szembeka z roku 1862, ogł. M. z Fredrów Szembekowa, "Przegląd Polski" rocznik 36, t. 143 (1901/1902), s. 46-47
- Do nieznanego adresata z roku 1864, rękopis: Biblioteka Narodowa sygn. II 5991
- Do Józefa Majera z roku 1865, rękopis: Biblioteka PAN Kraków sygn. 2020
- Do W. Pola z roku 1865, rękopis: Ossolineum sygn. 12045/III
- Korespondencja z Agnieszką Baranowską, rękopisy w zbiorach Anieli Chłapowskiej w Czerwonejwsi k. Kościana (inform. J. Staszewski)
- Do Andrzeja Niegolewskiego, rękopisy w archiwum rodzinnym Niegolewskich w Niegolewie (inform. J. Staszewski)
- Od: E. G. v. Broecker z roku 1827, W. Mitkowskiego z roku 1862; rękopis: Biblioteka Jagiellońska sygn. 7912 III
- Od T. Molskiego z roku 1829, rękopis: Biblioteka Narodowa sygn. II 5991
- Od A. Fredry z 20 listopada 1841, rękopis: Państwowe Archiwum Wojewódzkie Kraków (Archiwum siedliszowickie Załuskich nr 45); tam prawdopodobnie inne listy i materiały dot. Załuskiego
- Od A. Fredry 7 listów z lat 1857–1859, autografy w Państwowym Instytucie Wydawniczym w Warszawie, (inform. "Nowy Korbut" VII, 345)
- Od F. Wężyka z lat 1853–1862, rękopisy: Biblioteka PAN Kraków sygn. 5605 i inne
- Stan służby Załuskiego; notatki do wspomnień; tłumaczenie Załuskiego z powodu oskarżenia o sprzyjanie Rosji (z 23 lipca 1831); notice abrégée sur la cause polonaise... présentée à Vienne 14 kwietnia 1834; autobiografia z roku 1866; ogł. J. Staszewski jak wyżej poz. 9 (w załącznikach); z rękopisów zbiorów prywatnych, Archiwum Głównego Akt Dawnych, Zbiorów Rapperswilskich
- Memoriał w sprawie zwrotu Biblioteki Załuskich, rękopis: Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie sygn. 271)
- Zbiór wierszy różnych autorów pisany przez Załuskiego z pamięci w więzieniu w roku 1849, rękopis: Biblioteka Narodowa sygn. II 5799
- Wpis dla Ambrożego Grabowskiego z roku 1856, rękopis: Ossolineum sygn. 2183/III.
Materiały dotyczące Załuskiego jako kuratora instytucji naukowych Wolnego Miasta Krakowa zachowano w Archiwum Miasta Krakowa (Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie) i Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Opracowania nt. Załuskiego
Prace monograficzne
- J. Staszewski: Generał J. Załuski, Poznań 1934 "Życiorysy Zasłużonych Polaków XVIII i XIX W."
Wybrane opracowania nt. twórczości
- Korespondencja Metternicha w sprawie Uniwersytetu Krakowskiego w latach 1820–1829: wyd. i wstępem poprzedziła W. Bobkowska, Kraków 1935 "PAU. Archiwum Komisji do Dziejów Oświaty i Szkolnictwa w Polsce" nr 3
- (Ataki polityczne przeciw Załuskiemu): "Polak Sumienny" 1831 nr 10; "Kurier Polski" 1831 nr 403
- Helleniusz (E. A. Iwanowski): Kilka rysów i pamiątek, Poznań 1860
- (Odpowiedzi na Wspomnienia skrócone): Konopski, Dodatek Miesięczny do "Czasu" 1860 t. 4; P. Szembek, "Czas" 1862 nr 163; A. F., "Czas" 1862 nr 177
- F. P. Fonton: Souvenirs. Lettres humoristiques, politiques et militaires écrites en 1828 et 1829 du quartier général de l'armée du Danube, Lipsk 1862
- H. Otowski: Mowa nad grobem ś. p. J. hr. Załuskiego... 30 kwietnia 1866... miana, Tarnów 1866
- A. Załuski: ... Kazanie na pogrzebie ś. p. J. hr. Załuskiego miane w kościele Gręborzowskim d. 30 kwietnia 1866, Kraków 1866
- "Kalendarz Wydawnictwa dzieł tanich i pożytecznych na r. 1867": Kraków 1866
- T. Żychliński: Złota księga szlachty polskiej rocznik 8, Poznań 1886, s. 462
- C. V. Wurzbach: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich t. 59 (Wiedeń 1890).
Zobacz też
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.