Loading AI tools
typ prymitywnych, beztkankowych zwierząt wyłącznie wodnych Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Gąbki (Porifera) – typ prymitywnych[uwaga 1], beztkankowych zwierząt wyłącznie wodnych (najczęściej morskich), osiadłych, zwykle kolonijnych, o nieregularnym i najczęściej zmiennym kształcie, charakteryzującym się brakiem symetrii[2]. Gąbki należą do najstarszych zwierząt: zbliżone do nich formy występowały już 760 milionów lat temu[3]. W zapisie kopalnym znane są z prawdopodobnych skamieniałości ediakarskich, datowanych na około 600 mln lat (gąbki krzemionkowe) oraz kambryjskich (gąbki pospolite i wapienne); biomarkery wskazują, że gąbki pospolite mogły pojawić się już w kriogenie[4]. Typ obejmuje około 9 tysięcy[5] poznanych dotąd współczesnych gatunków w obrębie ok. 680 rodzajów[6], z czego tylko 150 żyje w wodach słodkich. Są szeroko rozpowszechnione na kuli ziemskiej, głównie w strefach przybrzeżnych oraz na dnie płytkich mórz.
Porifera[1] | |||
Grant, 1836 | |||
Okres istnienia: ediakar–dziś | |||
![]() | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Typ |
gąbki | ||
Gromady | |||
|
Gąbki są przedstawicielem nibytkankowców (Parazoa). Są to wielokomórkowce, których komórki charakteryzują się wysoką specjalizacją pod względem funkcji. Tworzą one wyraźną warstwę zewnętrzną i wewnętrzną, a między nimi występuje mezohyl, nieprawidłowo nazywany mezogleą[7]. W ich ciele nie występują właściwe narządy ani tkanki oraz brak jest komórek nerwowych i mięśniowych.
Długość ciała pojedynczego osobnika waha się w przedziale od kilku milimetrów do 2 m[7], przeciętnie wynosi jednak nie więcej niż kilkanaście milimetrów; wyjątek stanowią niektóre osobniki żyjące na dużych głębokościach w ciepłych morzach, które mogą osiągać nawet do 2 m wysokości. Najczęściej jednak są spotykane w ciepłych wodach morskich na płytkich strefach przybrzeżnych. Wszystkie gąbki są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia przemysłowe. Rozmnażają się płciowo i bezpłciowo. W cyklu życiowym występuje wolno pływająca larwa, dorosłe postacie prowadzą osiadły tryb życia najczęściej tworząc kolonie. Wytwarzają biotoksyny, co chroni je przed atakiem ze strony drapieżników.
Budują olbrzymie kolonie liczące nawet 50 000 osobników. Żywią się drobinkami pokarmowymi. Dorosłe osobniki przyczepiają się do podłoża i długo uważano je za osiadłe. Zaobserwowano jednak, że postacie dorosłe kilku gatunków mogą się powoli poruszać (ok. 4 mm dziennie) za pomocą wyrostków na dolnej części ciała[uwaga 2]. Są jednymi z najprostszych zwierząt, nie posiadają nerwów ani żadnych narządów. Ich budowa, a zwłaszcza obecność komórek kołnierzykowatych (choanocytów) sugeruje, że są one bardzo blisko spokrewnione z wiciowcami kołnierzykowymi. Wniosek ten potwierdziły badania genetyczne. Znanych jest ok. 8000[7] poprawnie opisanych gatunków gąbek, ale szacuje się, że jest ich około 15 000[8]. Te zwierzęta żyją nawet na głębokości 9000 metrów. Pierwsze niepewne skamieniałości gąbek pochodzą już z końcowego neoproterozoiku (600 mln lat temu, np. Eocyathispongia qiania[9]), niewątpliwie gąbki znane są od początku kambru. W osadach szkieletów gatunków kopalnych odnotowuje się igły, głównie w osadowych skałach organogenicznych. Przykładem są igły krzemionkowe w spongiolitach[10].
Ciało gąbki przypomina worek z otworem na górnym biegunie, który nosi nazwę otworu wyrzutowego (oskulum). Jama wewnętrzna to spongocel. Woda z drobnym pokarmem wpływa do wnętrza gąbki za pośrednictwem porów, które tworzą kanały wewnątrz komórek lub przestrzeń między zespołami komórek. Kanały nazywane są wtedy ostiami.
Ciało gąbek składa się z dwóch warstw oddzielonych mezohylem:
Mezohyl występuje pomiędzy warstwami wewnętrzną i zewnętrzną, posiada różną grubość. Znajdują się w nim elementy szkieletowe (wapienne, krzemionkowe, sponginowe i mieszane) oraz pływające w koloidalnej substancji pojedyncze komórki.
W przypadku gąbek uwarstwienie nie ma charakteru listków zarodkowych. Komórki występują w ruchu i przemieszczają się pomiędzy warstwami. U większości gatunków następuje odwrócenie warstw zarodkowych w trakcie rozwoju osobniczego. W związku z tym nie używa się terminów ektoderma i endoderma na ich oznaczenie.
Gąbki cechują trzy typy budowy ciała:
Gąbki mają następujące rodzaje komórek:
W warstwie dermalnej:
W mezohylu:
Gąbki występują w wodach całej kuli ziemskiej, przeważnie w morzach i oceanach. Wchłaniają szczątki organiczne przez co pełnią rolę biofiltrów. Nie są chętnie spożywane przez inne zwierzęta ze względu na obecność szkieletu wewnętrznego i zdolność produkcji biotoksyn.
W średniowieczu gąbki były używane w chirurgii, jako materiał szlifierski w jubilerstwie oraz jako podkład pod zbroję rycerską. Dla celów gospodarczych wydobywa się żyjącą w Morzu Śródziemnym gąbkę szlachetną. Gąbka Tethya crypta, posiadająca szkielet krzemionkowy, stanowiła przedmiot badań w leczeniu ludzi chorych na białaczkę ze względu na właściwości hamowania wzrostu komórek ssaków. Oczyszczone szkielety spongoinowe służą do celów higienicznych i tamowania krwi. Gąbki są bioindykatorami, czyli wskaźnikami czystości wód[2].
Gąbki stanowiły w przeszłości istotną grupę rafotwórczą. Obecnie ich znaczenie jest mniejsze, ale wciąż duże. W okresie ordowik–dewon oraz w mezozoiku były jednym z podstawowych składników raf, często budowały samodzielnie rafy gąbkowe. Krzemionka pochodząca z rozpuszczania szkieletów gąbek krzemionkowych jest podstawowym składnikiem wielu krzemieni. Gąbki są wykorzystywane w przemyśle higienicznym.
Gąbki dzięki prostocie swojej budowy mogą rozmnażać się bezpłciowo lub płciowo. Charakteryzuje je brak gonad. Gąbki są głównie organizmami hermafrodytycznymi, u obojnaków występuje zjawisko protandrii lub protogynii, co ma zapobiec samozapłodnieniu. Komórki jajowe powstają z archeocytów, natomiast plemniki z choanocytów. Plemniki wydostają się z wnętrza gąbki przez oskulum i są niesione prądem, aż dostaną się do spongocelu innej gąbki. Z zapłodnionego w mezohylu jaja wylęga się orzęsiona larwa (celoblastula, amfiblastula lub parenchymula), poruszająca się za pomocą wici. Jej ruch nie jest koordynowany (brak tkanki nerwowej i mięśniowej), komórki reagują jednak na zmiany intensywności światła, co może powodować zmianę kierunku ruchu[8]. Larwy pływają przez pewien czas swobodnie w wodzie, a potem osiadają i przekształcają się w nieruchomą postać dorosłą. U niektórych gąbek pospolitych występuje zapłodnienie zewnętrzne. Rozmnażanie bezpłciowe może zachodzić na kilka sposobów: pączkowanie, wytwarzanie gemmul (u gąbek słodkowodnych, np. Spongilla, i u niektórych form morskich), podział, fragmentacja, soryty. Powstają w ten sposób kolonie składające się z wielkiej liczby osobników i dochodzące do znacznych rozmiarów.
Gąbki mają zdolność do regeneracji[2]. Pojedyncze ich komórki łączą się, a następnie dzielą i odtwarzają ciało gąbki[8].
Liczne badania genetyczne wyłoniły cztery monofiletyczne grupy gąbek współczesnych, do których należy dodać kilka grup kopalnych.
Badanie relacji między nimi dawało jednak rozmaite wyniki[12].
Szczególnie kłopotliwa dla ustalenia powiązań filogenetycznych jest mała grupa określana nazwą Homoscleromorpha. Badania molekularne, biochemiczne, embriologiczne oraz badania ultrastruktury wskazują na jej bliskie pokrewieństwo z właściwymi tkankowcami (Eumetazoa). Dwie pierwsze grupy gąbek (Demospongiae i Hexactinellida) łączone są razem jako Silicea, ale liczne badania genetyczne Silicea, Calcarea i Homoscleromorpha nie potwierdzały ich monofiletyzmu, a więc tradycyjnie rozumiane gąbki byłyby parafiletyczne i należałoby zrezygnować ze stosowania terminu Porifera w znaczeniu taksonomicznym. Kompleksowe badania przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców w 2009 roku wskazują jednak na pochodzenie wszystkich gąbek od wspólnego przodka, który jednocześnie nie był przodkiem pozostałych zwierząt[13]. Jeśli wyniki tych badań zostaną potwierdzone przez kolejnych badaczy, Porifera zostaną uznane za takson monofiletyczny.
Tradycyjnie gąbki dzieli się na 2 podtypy z 4 gromadami[7]:
Superregnum: Eukaryota / Nadkrólestwo: Eukariota
Regnum: Animalia / Królestwo: Zwierzęta
Subregnum: Parazoa / Podkrólestwo: Beztkankowce
Phylum: Porifera=Sponginaria / Typ: Gąbki
Subphylum: Cellulariae / Podtyp: Gąbki komórkowe
Classis: Demospongiae / Gromada: Demospongiae
Subclassis: Homoscleromorpha / Podgromada: Homoscleromorpha
Subclassis: Tetractinomorpha / Podgromada: Gąbki czteroosiowe
Ordo: Astrophorida=Choristida / Rząd: Astrophorida = Choristida
Ordo: Hadromerida / Rząd: Hadromerida
Ordo: Chondrosida / Rząd: Chondrosida
Subclassis: Ceractinomorpha=Cornacuspongida=Monaxonida / Podgromada: Gąbki jednoosiowe
Ordo: Agelasida / Rząd: Agelasida
Ordo: Poecilosclerida / Rząd: Poecilosclerida
Ordo: Halichondrida / Rząd: Halichondrida
Ordo: Haplosclerida / Rząd: Haplosclerida
Subordo: Haplosclerina / Podrząd: Haplosclerina
Subordo: Petrosina / Podrząd: Petrosina
Subordo: Spongillina / Podrząd: Spongillina
Ordo: Dictyoceratida / Rząd: Dictyoceratida
Ordo: Dendroceratida / Rząd: Dendroceratida
Ordo: Halisarcida / Rząd: Halisarcida
Ordo: Verongida / Rząd: Verongida
Classis: Calcarea / Gromada: Gąbki wapienne
Subclassis: Calcinea / Podgromada: Calcinea
Ordo: Clathrinida / Rząd: Clathrinida
Subclassis: Calcaronea / Podgromada: Calcaronea
Ordo: Leucosoleniida / Rząd: Leucosoleniida
Ordo: Lithonida / Rząd: Lithonida
Subphylum: Symplasmae / Podtyp: Gąbki Syncycjalne
Classis: Hexactinellida / Gromada: Gąbki szklane
Subclassis: Amphidiscophora / Podgromada: Amphidiscophora
Ordo: Amphidiscosida / Rząd: Amphidiscosida
Subclassis: Hexasterophora / Podgromada: Hexasterophora
Ordo: Lyssacinosida / Rząd: Lyssacinosida
Badaczy gąbek nazywa się czasem spongiologami[15]. Spośród znanych spongiologów można wymienić Jacoba Scotta Bowerbanka oraz Maxa Walkera de Laubenfelsa ; archeocjatami zajmowały się Dorothy Hill i Françoise Debrenne. W Polsce badaniami nad gąbkami zajmowali lub zajmują się Andrzej Wierzejski, Kazimierz Simm, Jerzy Trammer i Andrzej Pisera.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.