From Wikipedia, the free encyclopedia
Ny vary (Oryza amin' ny teny latinina) dia zava-maniry ambolena na eny an-tanimbary mando mandavan-taona, na volena maina an-tanety. Ny vary no zavamaniry manana voamadinika mitana ny laharana faharoa eto an-tany amin' ny voly ho sakafon' olombelona, aorian' ny katsaka, raha ny lanja vokarina no resahina. Fototra amin' ny nahandro malagasy sy aziatika ary indianina izy. Mamboly vary ihany koa ny firenena sasantsasany ao Eorôpa toa an' i Italia, i Espaina, i Rosia, i Gresy, i Pôrtogaly, i Frantsa, i Okrainina ary i Bolgaria.
Ahitana karazany maro arakaraka ny habeny, lokony, tsirony ny vary. Maro koa ny fomba afaka ahandroana azy. Ho an' ny Malagasy dia ny vary maina sy ny vary sosoa no ampifandimbiasina, fa ny firenena hafa dia manao azy ho paty na lasopy na atao tsindrin-tsakafo koa aza (vary amin-dronono).
Tombanana ho eo amin' ny 6 500 hatramin' ny 8 500 taona eo ho eo izay no efa nanaovan' ny zanak' olombelona ny fambolem-bary. Ny tany Azia no efa namboly vary hatramin' ny 8 500 taona, raha hatramin' ny 3 500 taona kosa no namboly vary ny teto Afrika. Tamin' ny taona 800 tal JK no nahatongavany tao Eorôpa. Ny tapaky ny taonjato faha-15 no nihanaka tao Italia sy Frantsa ny fambolem-bary ary niitatra tamin' ny kaontinanta iray manontolo. Tany Etazonia indray dia tamin' ny taona 1694 no tonga tao Carolina Atsimo izy, ary inoana fa avy taty Madagasikara no niaviany tamin' izany. Ary tamin' ny taonjato faha-18 no nentin' ny Espaniôla tany Amerika Atsimo ny fambolem-bary.
Ny 16 desambra 2002, dia nofidian' ny fivoriambe ara-potoanan' ny Firenena Mikambana ho Taona Iraisam-pirenena ho an' ny Vary ny taona 2004. Ireto avy ireo firenena nanohana izany: Bangladesy, Broney Darosalama, Borkina Fasô, Kambôdia, Kioba, Kipra, Kôrea Avaratra, Ekoadôra, Fijy, Gabôna, Grenady, Guyana, India, Indônezia, Japana, Kazakstàna, Kôrea, Kôeity, Kirgizstàna, Laôsy, Madagasikara, Maly, Malezia, ny Nosy Marshall, Maoritania, Mianmara, Naoro, Nepaly, Nikaragoa, Nizera, Nizerià, Papoazia-Ginea-Vaovao, Pakistàna, Pero, ny Filipina, Santa-Vinsanta-sy-Grenadina, Singaporo, Srilanka, Sodàna, Tajikistana, Tailandy, Tôgô, Vietnamy, ary Zambia.
Miisa 2 000 eo ho eo ny karazam-bary volena eran-tany. Amin' ny ankapobeny dia isan-taona no miakatra ny voka-bary, amin' ny vanim-potoanan' ny fararano. Any amin' ny firenena vitsy (faritr' i Mékong ohatra) anefa dia mety miakatra hatramin' ny in-3 ny vary ao anatin' ny taona iray.
Eto Madagasikara dia mety ho indroa izany ho an' ny tantsaha izay mamboly vary an-tanety. Vao miresaka fambolena vary eto Madagasikara dia ny faritra Alaotra izay misy ny Sihanaka no mitazona ny laharana voalohany. Sompitra faharoa manaraka azy i Marovoay. Mifamatotra amin' ny kolontsaina sy ny fiainana andavanandron' ny Sihanaka ny fambolena vary. Araka ny lovantsofina dia nolovaina tamin' ny razambe fahiny ny fambolena vary ao Alaotra. Ny Sihanaka araka ny fantatra dia taranaky ny Indiana sy ny Vazimba. Ireo faritra ireo dia miavaka amin' ny fambolem-bary amin' ny velarana midadasika tokoa. Ho an' ny faritra Alaotra manokana dia manana an' ilay antsoina hoe valabe tsy taka-basy izy, izany hoe tany lemaka midadasika tokoa ka ny fara-vodilanitra no fetrany. Tsy mora araka izany ny fambolena vary fa misy fepetra sy dingana tsy maintsy arahina.
Mandalo dingana maro ny vary ao anatin' ny fambolena azy:
Maro samihafa ny teknika fambolem-bary, arakaraky ny toerana sy ny karazam-bary volena, eto Madagasikara dia ezahin' ny ministera apariaka izao ny voly vary maro anaka sy ny ketsa valo andro.
Sarotra ny fambolem-bary ka vitsy ihany ny firenena mamboly vary. Ny voka-barin' i Sina sy India dia efa mihoatra ny antsasaky ny voka-bary eran-tany manontolo. Ny anton' izany dia mila hafanana sy hamandoana ary hazavana ny fambolem-bary. Ny faritry ny zana-pehin-tany sy ny faritra ambanin' ny zana-pehin-tany, izay tany mafana sy mando, no tena ahafahana mamboly vary mandavantaona. Tsy dia sarotiny loatra kosa ny vary raha momba ny nofon-tany. Ny rano kosa no tena tsy afa-misaraka aminy satria dia mila hatramin' ny 100 mm isam-bolana ny vary anankiray. Araka izany dia miteraka fanjifana rano goavana tokoa ny fambolem-bary.
Mbola manasarotra ny fambolem-bary ihany koa ny asa takian' ny fijinjam-bary. Tsy mety ampiasaina amin' ny vary ny milina toy ny moissonneuse fampiasa amin' ny voly hafa toy ny varimbazaha. Noho izany dia mitaky asan-tanan' olombelona ny fijinjam-bary. Amin' izay lafiny izay dia kilasiana ho fambolena any amin' ny tany mahantra ny fambolem-bary noho ny lanjan' ny asan-tanan' olombelona izay mavesatra tokoa. Ny fitarihan-drano, ny asa tany, ny fanetsana, ny fikobahana, ary ny ala fakofako na fiavana dia asa mitaky herim-batana avokoa. Misy ihany ny fambolem-bary tsy mitaky hamandoana mandavantaona fa miandry ny orana fotsiny, nefa dia kely ny vokatra azo amin' izany.
Fomba malagasy anankiray ny santa-bary, izay anateran' ny valalabemandry ny voaloham-boka-bariny ho an' ny mpitondra na mpanjaka na manamboninahitra mifehy azy amin' ny taom-pijinjana. Anomanana lanonana lehibe io fotoana io. Hatramin' ny fahagola no efa nanaovan' ny Malagasy io fomba iray io, ary amin' izao fotoana izao dia mbola mampihatra izany ny tantsaha manatitra ny santa-bary any amin' ny filoham-pirenena.
Somary niakatra ny famokaram-bary eran-tany taona vitsivitsy izao, noho ny fihatsaran' ny teknika fambolem-bary indrindra indrindra, nefa tato ho ato dia hita ho somary marindrano ny taham-bokatra azo amin' ny fambolem-bary (manodidina ny 3,8 taonina isaky ny hekitara). Araka ny FAO, dia nahatratra 585 tapitrisa taonina ny akotry vokatra eran-tany tamin' ny taona 2003.
2003 | Velaran-tany novolena (MHa) | Taham-bokatra (taonina/Ha) | Vokatra (Mt) |
Sina | 27,40 | 6,12 | 167,62 |
Inde | 44,00 | 3,03 | 133,51 |
Indônezia | 11,60 | 4,47 | 51,85 |
Bangladesh | 11,10 | 3,43 | 38,06 |
Vietinamy | 7,44 | 4,65 | 34,61 |
THA | 11,00 | 2,45 | 27,00 |
Birmania | 5,60 | 3,91 | 21,90 |
Filipinina | 4,10 | 3,22 | 15,35 |
Brezila | 3,16 | 3,24 | 10,22 |
Japana | 1,68 | 5,87 | 9,86 |
Etazonia | 1,21 | 7,45 | 9,03 |
Pakistan | 2,21 | 3,05 | 6,78 |
Kôrea Atsimo | 1,01 | 5,99 | 6,07 |
Egypta | 0,62 | 9,43 | 5,80 |
Ireto no karazan-tsakafo vitsivitsy azo amin' ny vary :
Mitondra vitamina A betsaka ny vary mena. Ahafahana miady amin' ny aretin-kibo ihany koa ny vary sy ny rano ahandroana azy.
Araka ny voalazan' ilay gazetiboky Science dia mikasa hamokatra sy hampiditra eo amin' ny tsena vary OGM manomboka ny taona 2006 i Sina izay mpamokatra sy mpanjifa vary voalohany eran-tany. Karazany roa vaovao vokatry ny fikarohan-dry zareo Sinoa izy ireo, dia ny vary Xianyou 63 (maharesy ny pyrale du riz) sy ny Youming 86. Voalaza fa mampihena ny fampiasana poizina famonoana bibikely hatramin' ny 80 % izy ireo, mahatsara ny fahasalaman' ny mpamboly, sady manatsara ny tamberina ihany koa (6,36 taonina/hekitara). Tsy mbola nisy anefa fikarohana ara-tsiansa nanaporofo ny tsy fisian' ny voka-dratsiny na amin' ny tenan' ny olombelona na amin' ny sehatra hafa. Marihina fa ankoatra io tetikasa momba ny vary OGM io dia ny sôza ihany aloha hatramin' izao no sakafo OGM tena efa miparitaka amin' ny tsena.
Ny fambolem-bary dia manana ny lafy ratsiny eo amin' ny toetany sy ny tontolo iainana, noho izy mamokatra metanina betsaka loatra[1]. Ny metanina moa dia etona iray tafiditra ao anatin' ny sokajin' ny etona mampihiboka hafanana izany hoe miteraka fitomboan' ny hafanana eto amin' izao tontolo izao. Misy bakteria anankiroa miasa amin' ny fambolem-bary dia ny bakteria mivelatra amin' ny toerana tsy misy ôksizena (anaerôbia) izay miteraka metanina; sy ny bakteria mivelona amin' ny toerana misy ôksizena (aerôbia) izay mampihena ny matanina kosa. Ny teknikam-pitarihan-drano ampiasaina ankehitriny amin' ny fambolem-bary dia manome vahana ny bakteria anaerôbia, ary ny vokatr' izany dia betsaka kokoa ny metanina miforona sy mihanaka amin' ny rivotra iainana. Misy teknikam-pitarihan-drano hafa anefa azo ampiasaina hampihenana io voka-dratsy iray io.
Ny famokarana vary iray kilôgrama dia miteraka metanina 120 g. Ny fambolem-bary noho izany no antony faharoa miteraka metanina eto an-tany (60 tapitrisa taonina isan-taona) aorian' ny fiompiana biby mamadika hota (80 tapitrisa taonina isan-taona).
Mitaky rano betsaka ihany koa ny fambolem-bary. Any Etazonia sy Aostralia ohatra dia mahalany ny 7 % amin' ny rano ampiasain' ny firenena iray manontolo ny fambolem-bary, kanefa dia tsy mitondra afa-tsy 0,02 % amin' ny PNB fotsiny ihany. Any amin' ny firenena manana rano betsaka kosa dia tsara ny ateraky ny fambolem-bary satria miaro amin' ny tondra-drano izy.