Արական սեռական հորմոն
From Wikipedia, the free encyclopedia
From Wikipedia, the free encyclopedia
Արական սեռական հորմոններ (անդրոգեններ), հունարեն՝ andros-տղամարդ հիմնականում սերմնարանների Լեյդիգի միջհյուսվածքային բջիջներում առաջացող սեռական հորմոններ։ Հանդիսանում է բնական կամ սինթետիկ ստերոիդ հորմոն, որը կապվում է անդրոգենային ընկալիչների հետ և կարգավորում է արական հատկանիշների զարգացումը և պահպանումը[1][2]։ Անդրոգենների ֆունկցիաներից են էմբրիոնի արական սեռական օրգանների զարգացումը և դեռահասների երկրորդական սեռական հատկանիշների ձևավորումը։ Անդրոգենները սինթեզվում են ամորձիներում, ձվարաններում և մակերիկամներում։ Նրանց հիմնական և ակտիվ հորմոնը տեստոստերոնն է, որի փոխանակության արդյունքում առաջանում են միջանկյալ հորմոններ՝ անդրոստերոն և դեհիդրոէպիանդրոստերոն, անդրոստենեդիոն[3]։
Արական սեռական հորմոն | |
---|---|
![]() | |
Տեսակ | նմանատիպ կիրառությամբ կամ գործառույթով քիմիական նյութերի դաս |
Անդրոստենեդիոնի օգտագործումը մարզիկների կողմից արգելվել է Միջազգային օլիմպիական կոմիտեի կողմից։ Դրանց քանակը խիստ տատանվում է կյանքի տարիքից կախված։ Այս հորմոնների արտադրությունը սկսվում է դեռևս սաղմնային շրջանում՝ մակերիկամների կեղևի կողմից, իսկ հետսաղմնային շրջանում ակտիվորեն սինթեզվում են Լեյդիգի բջիջներում` մակուղեղի (հիպոֆիզ) կողմից արտադրվող լյուտեինացնող հորմոնի և ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնի ազդեցությամբ։ Արյան մեջ տեստոստերոնի հիմնական մասը կապված է պլազմային հատուկ սպիտակուցի հետ, ինչի շնորհիվ հորմոնի կիսատրոհման ժամանակը մի քանի ժամով երկարում է։ Ի հավելումն դրանց դերին, որպես բնական հորմոններ, անդրոգեններն օգտագործվում են նաև որպես դեղամիջոցներ։
Դեռահասության ժամանակ անդրոգենների աճ դիտվում է և՛ տղաների, և՛ աղջիկների մոտ[4]։ Արական սեռի ներկայացուցիչների մոտ հիմնական անդրոգենը տեստոստերոնն է[5]։ Դիհիդրոտեստոստերոնը (ԴՀՏ) և անդրոստենդիոնը արական սեռի զարգացման համար հավասար կարևորություն ունեն[5]։ ԴՀՏ-ն ներարգանդային կյանքում ապահովում է արական սեռական օրգանների տարբերակումը։ Չափահաս տարիքում ԴՀՏ-ն պատասխանատու է ճաղատացման, շագանակագեղձի մեծացման և ճարպագեղձերի ակտիվացման համար։ Չնայած անդրոգենները հիմնականում դիտվում են որպես արական սեռական հորմոններ, կանանց մոտ դրանք նույնպես առկա են․ անդրոգենները մասնակցում են լիբիդոյի և սեռական գրգռման առաջացման մեխանիզմներում։
Հետսաղմնային շրջանում արական սեռական հորմոնները նպաստում են առաջնային և երկրորդային սեռական հատկանիշների ձևավորմանը, ուժեղացնում են սպիտակուցների կենսասինթեզը և արագացնում երիտասարդ օրգանիզմների հյուսվածքների աճը։ Սա պայմանավորված է ՌՆԹ-ի և ԴՆԹ-ի սինթեզի ակտիվացմամբ թիրախ-օրգանների (հատկապես` մկանների) բջիջներում, կորիզային ՌՆԹ-ի տեղաշարժման արագացմամբ, ռիբոսոմների յուրահատուկ սպիտակուցների սինթեզի խթանմամբ։
Այլ հորմոնների հետ միասին ազդում են կմախքի աճի վրա։ Նախասեռահասունացման շրջանում նպաստում են ոսկրային և մկանային հյուսվածքի աճին[6], խթանում աճի հորմոնի սինթեզն ու հյութազատումը, իսկ սեռական հասունացման շրջանում արագացնում են ոսկրերի էպիֆիզային աճառների ոսկրացման գործընթացը և արգելակում խողովակավոր ոսկրերի աճը երկարությամբ։
Հյուսվածքերում նպաստում են ազոտի, կալիումի և ֆոսֆորի կապմանը։ Այս հորմոնները մասնակցում են սեռական հակման և կարողության առաջացմանն ու սեռական վարքի ձևավորմանը, կարգավորում են սերմնագոյացումը, խթանում են էրիթրոպոեզը, նվազեցնում են ճարպերի կուտակումը, քանի որ ունեն ճարպալուծիչ ազդեցություն[7]։
Արական սեռական հորմոնները մեծ ազդեցություն են թողնում կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա։ Սերմնարանների հեռացման դեպքում առանձնյակները դառնում են առավել հանգիստ, երկրորդային սեռական հատկանիշները հետ են զարգանում, թուլանում է պայմանական ռեֆլեքսների առաջացման ընդունակությունը, փոքրանում է նյարդային կենտրոնների ուժն ու շարժունությունը[7]։
Անդրոգենների հիմնական ենթատեսակը՝ մակերիկամային անդրոգենները, արտադրվում են մակերիկամի ցանցային զոնայում՝ 19-ածխաթթվային ստերոիդներից։ Մակերիկամների անդրոգեններն օժտված են ցածր ակտիվությամբ և իրենցից ներկայացնում են հորմոնների մեծ խումբ․ դեհիդրոէպիանդրոստերոն (ԴՀԷԱ), դեհիդրոէպիանդրոստերոնի սուլֆատ (ԴՀԷԱ-ս), անդրոստենդիոն (Ա4), անդրոստենդիոլ (Ա5)։
Բացի տեստոստերոնից, անդրոգեններ են նաև․
Կանացի ձվարանային և մակերիկամային անդրոգեններ
Ձվարանները և մակերիկամները նույնպես անդրոգեններ են սինթեզում, սակայն ավելի քիչ քանակներով՝ քան ամորձիներում։ Հաշվի առնելով այս գեղձերի կողմից արտադրվող կանացի անդրոգենների քանակները, մենստրուացիայի մեջ գտնվեղ 6 կանանց շրջանում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել[9], որ՝
Անդրոգեն | Ձվարանային (%) (ֆ, մ, լ) | Մակերիկամային (%) |
---|---|---|
ԴՀԷԱ | 20 | 80 |
ԴՀԷԱ-ս | 4, 10, 4 | 90–96 |
Անդրոստենդիոն | 45, 70, 60 | 30–55 |
Տեստոստերոն | 33, 60, 33 | 40–66 |
ԴՀՏ | 50 | 50 |
Ֆ= վաղ ֆոլիկուլյար, Մ = Ցիկլի մեջտեղ, Լ = ուշ լյուտեալ փուլ։ |
Կաթնասունների մոտ գոնադները վերածվում են կա՛մ ձվարանների, կա՛մ ամորձիների[10]։ Մարդկանց մոտ, նախածննդյան 4-րդ շաբաթում սկսվելով, երիկամների հարևանությամբ գտնվող միջանկյալ մեզոդերմում առաջանում են գոնադալ ռուդիմենտները։ 6-րդ շաբաթում էպիթելային սեռական թելերը զարգանում են ձևավորվող ամորձիներում։ Տղամարդկանց մոտ Y քրոմոսոմը հսկում է արական ֆենոտիպի զարգացումը, որը ներառում է երկպոտենցիալ գոնադների՝ որպես ամորձիների, փոխարկումը։ Տղամարդկանց մոտ սեռական թելերը ամբողջությամբ ներթափանցում են դեպի զարգացող գոնադների ներս։
Սեռական թելերի մեզոդերմից առաջացած էպիթելային բջիջները զարգանալով վերածվում են Սերտոլիի բջիջների, որոնք աջակցում են սպերմայի բջիջների ձևավորմանը։ Պտղի զարգացման 8-րդ շաբաթում ամորձային խողովակիկների միջև գտնվում է ոչ էպիթելային բջիջների փոքր քանակություն։ Սրանք Լեյդիգի բջիջներն են։ Տարբերակումից կարճ ժամանակ անց դրանք սկսում են արտադրել անդրոգեններ։
Անդրոգենները աշխատում են որպես պարակրին հորմոններ, որոնք արտադրվում են Սերտոլիի բջիջների կողմից և օգնում են սպերմայի արտադրությանը։ Դրանք նաև մասնակցում են արական սեռի պտղի արականացման պրոցեսին։ Անդրոգենների ազդեցությամբ մեզոնեֆրոնի, Վոլֆյան ծորանների մնացորդները փոխարկվում են մակամորձիների, սերմնածորանների և սերմնաժայթքման ծորաների։ Անդրոգենների ազդեցությամբ այս պրոցեսի իրականացումանն օգնում է Սերտոլիի բջիջներում արտադրվող Մյուլերյան արգելկող հորմոնը (ՄԱՀ), որը կանխում է Մյուլերյան ծորաների՝ որպես ֆալոպյան խողովակների և այլ իգական վերարտադրողական հյուսվածքների, վերափոխումը։ ՄԱՀ-ը անդրոգենների հետ միասին նպաստում է ամորձիների՝ դեպի փոշտ իջեցմանը։
Զարգցման 8-րդ շաբաթում մարդու խորիոնային գոնադոտրոպինը ակտիվացնոմ է Լեյդիգի բջիջների կողմից անդրոգենների արտադրությունը՝ նախքան 11-12-րդ շաբաթում հիպոֆիզի ձևավորումը և լյուտեինացնող հորմոնի (ԼՀ) արտադրությունը։ Անդրոգնների հյուսվածքային ազդեցությունն է տեստոստերոնի փոխարկումը 5α-դիհիդրոտեստոստերոնի (ԴՀՏ)։
Դեռահասության շրջանում տղաների մոտ անդրոգենների արտադրությունը կտրուկ աճում է։ Անդրոգենները միջնորդում են երկրորդական սեռական հատկանիշների ձևավորմանը և սպերմատոգենեզի, վերարտադրողկանության ֆունկցիայի և սեռական գրգռման ակտիվացմանը։ Երկրորդական սեռական հատկանիշները ներառում են ձայնի տեմբրի իջեցումը, մազածածկույթի արտահայտչությունը, ադամախնձորի արտահայտումը, ուսերի լայնացումը, մկանային զանգվածի ավելացումը և առնանդամի մեծացումը։
Դեռահասության ընթացքում անդրոգենների, լյուտեինացող հորմոնի (ԼՀ) և ֆոլիկուլխթանիչ հորմոնի (ՖԽՀ) արտադրությունն աճում է, որի արդյունքում սեռական ձգաններն արտահայտիչ են դառնում՝ ձևավորելով սերմնախողովակները, իսկ սեռական բջիջները փոխարկվում են սպերմայի։ Ավելի հասուն տարիքում անդրոգենները և ՖԽՀ-ն Սերտոլիի բջիջների հետ համատեղ նպաստում են սպերմայի առաջացմանը[11]։
Անդրոգեն պարունակող դեղորայքի օգտագործումը հանգեցնում է տղամարդու անպտղության առաջացմանը։ Դեղորայքի պատճառով առաջացած անդրոգենների քանակի ակտիվացումը ճնշում է ԼՀ-ի արտադրությունը և արգելակում է Լեյդիգի բջիջների կողմից էնդոգեն անդրոգենների արտադրությունը։ Անդրոգենների մեծ քանակության պատճառով սերմնախողովակնեը կարող են հետաճի ենթարկվել՝ հանգեցնելով անպտղության։
Տղամարդիկ սովորաբար ունեն ավելի քիչ ճարպային զանգված, քան կանայք։ Վերջին հետազոտությունների արդյունքներով անդրոգենները ճնշում են ճարպային բջիջների ֆունկցիան՝ ադիպոցիտների աշխատանքը կարևորող ազդնշանային տրանսդուկցիան արգելափակելով[7]։ Կարելի է հավելել, որ անդրոգենները, ի տարբերություն էստրոգենների, շատացնում են բետա-ադրեներգիկ ընկալիչների քանակը՝ պակասեցնելով ալֆա-ադրեներգիկ ընկալիչները․ սա հանգեցնում է էպինեֆրինի և նորէպինեֆրինի արտադրության քչացման։ Էպինեֆրինը և նորէպինեֆրինը կանխում են ճարպի կուտակումը, խթանում են լիպոլիտիկ բետա ընկալիչների ակտիվությունը։
Տղամարդիկ նորմայում ունեն կմախքային մկանների ավելի մեծ զանգված, քան կանայք։ Անդրոգենները, ազդելով կմախքային մկանների մի խումբ բջիջների վրա, նպաստում են դրանց չափերի մեծացմանը[12]։ Միոբլաստները (մկանային բջիջների բազմացմանը մասնակցող բջիջներ), մկանների զարգացման նպատակով կուտակում են անդրոգեններ։ Միոբլաստների միաձուլումից առաջանում են մկանախողովակներ․ այս պրոցեսի ակտիվությունը կախված է անդրոգենային ընկալիչների մակարդակից[6]։ Անդրոգենի բարձր մակարդակը հանգեցնում է անդրոգենային ընկալիչների շատացմանը։
Արյան մեջ շրջանառվող անդրոգենները կարող են ազդեցություն ունենալ մարդու վարքի վրա, քանի որ որոշ նեյրոններ զգայուն են ստերոիդ հորմոնների նկատմամբ։ Անդրոգենների մակարդակն ազդում է մարդու ագրեսիայի և լիբիդոյի դրսևորման վրա։ Անդրոգենները որոշ կենդանատեսակների մոտ (մկներ, առնետներ, պրիմատներ) ունակ են փոփոխել ուղեղի կառուցվածքը, առաջացնելով սեռական դրսևորման փոփոխություններ[13]։ Այնուամենայնիվ, ըստ որոշ հետազոտությունների, տրանսգենդեր տղամարդկանց մոտ հորմոնային փոխրինող բուժման արդյունքում որևէ էական վարքային փոփոխություններ չեն դիտվել[14][15][16]։
Բազմաթիվ հետազոտություններ վկայում են, որ անդրոգենները միայնակ ունակ են փոփոխել ուղեղի կառուցվածքը, սակայն դժվար է տարբերակել անդրոգենների և էստրոգենների առաջացրած փոփոխությունները՝ դրանց նմանության պատճառով[17]։
Նեյրոգենետիկ հետազոտություննեը արու առնետների մոտ ցույց են տալիս, որ հիպոկամպը անդրոգենային ազդեցության որոշման համար ամենաօգտակար ուղեղի հատվածն է։ Այս նպատակով հետազոտել են արու վայրի առնետներին և անդրոգենային ինտենսիվ բուժում ստացած առնետներին։ Երկրորդների մոտ առկա է եղել արտաքին սեռական օրգանների թերզարգացում և անդրոգենների հանդեպ զգայունության իջեցում կամ բացակայություն։
Հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ տեստոստերոնը և դիհիդրոտեստոստերոնը հսկում են հիպոկամպալ նեյրոգենեզը։
Ի տարբերություն անդրոգենների՝ էստրոգեններն այս ֆունկցիայով օժտված չեն[18]։ Դրանց ընկալիչների շատացումը նույնպես այդ էֆեկտը չի ապահովում[19]։
Անդրոգենների նորմալ փոխանակությունը պակասեցնում է տղամարդկանց մոտ դեպրեսիայի առաջացման հավանականությունը։ Նորածին առնետների մոտ, ֆլուտամիդով բուժումից հետո, դիտվել են դեպրեսիայի նման ախտանիշներ։
Հայտնի է նաև, որ հիպոկամպալ նեյրոգենեզն ակտիվանում է անդրոգենային փոխանակության կարգավորման ժամանակ։ Նորածին առնետների մոտ վաղ կարգավորումը հանգեցնում է դեպրեսիայի նշանների պակասեցման կամ անհետացման[20]։
Ըստ արու առնետների հիպոկամպի հոմեոստազի հետազոտման արդյունքների՝ անդրոգենները կարող են փոխել անձի սոցիալական մեկուսացուման հակումը[21]։
Անդրոգեններն ունեն միոմետրիումը թուլացնող ազդեցություն, որն անդրոգենային ընկալիչներից անկախ պրոցես է, ընկճում է հղիության ժամանակ արգանդի կծկումերը[22]։
XY կարիոտիպով պտղի՝ անդրոգենային ազդակներին պատասխանելու խնդրի դեպքում առաջանում են անպտղություն և ինտերսեքս տիպի խանգարումներ։
Թռչունների դեղնուցում անդրոգենների մակարդակն ապահովում է հետագա կյանքում նրանց սոցիալիզացիան։ Տես՝ ամերիկյան ջրահավ։
Անդրոգենները կապվում և ակտիվացնում են անդրոգենային ընկալիչները, որով ապահովվում է դրանց կենսաբանական ֆունկցիան։
Ըստ կենսաբանական վերլուծությունների[23]՝
Անդրոգեն | Ակտիվություն (%) |
---|---|
Տեստոստերոն | 40 |
ԴՀՏ | 100 |
Անդրոստենդիոլ | 0.0008 |
Անդրոստենդիոն | 0.04 |
Դեհիդրոէպիանդրոստերոն | 0.02 |
Անդրոստերոն | 0.06 |
Ըստ հետազոտությունների արդյունքների՝ շագանակագեղձի քաշի և ծորանների նորմալ զարգացման գործում 5α-դեհիդրոանդրոստերոնը 2,4 անգամ ավելի ակտիվ է, քան տեստոստերոնը (Էպիթելային բջիջների ֆունկցիայի խթանման թեստեր), մինչդեռ ամորձահատումից հետո շագանակագեղձի բջիջների մահվան կանխման հարցում ԴՀՏ-ն և տեստոստերոնն ունեն նույն նշանակությունը[24]։
Պարզվել է, որ անդրոգենները ազդանշաններ են հաղորդում նույնիսկ կորիզային անդրոգենային ընկալիչների միջոցով, որոնք տարբերվում են թաղանթային անդրոգենային ընկալիչներից[25][26][27]։
Անդրոգենները սինթեզվում են խոլեստերինից՝ հիմնականում սեռական բջիջներում, ավելի քիչ՝ մակերիկամներում։ Ամորձիներն արտադրում են ավելի մեծ քանակով անդրոգեններ, քան ձվարանները։ Շագանակագեղձում, լյարդում, ուղեղում և մաշկում ԴՀՏ-ի ակտիվությունն ավելի մեծ է, քան տեստոստերոնինը։
Օրգանիզմում անդրոգենների նյութափոխանակությունը կատարվում է հիմնականում լյարդում։
Տղամարդկանց մոտ տեստոստերոնի քիչ քանակը (հիպոգոնադիզմ) կարելի է բուժել տեստոստերոնի դեղորայքների ընդունման միջոցով։ Շագանակագեղձի քաղցկեղի դեպքում սովորաբար հեռացնում են տեստոստերոնի խոշոր աղբյուրները՝ կատարում են օրխէկտոմիա (ամորձիների հեռացում)։ Այլ միջոց է անդրոգենների՝ իրենց ընկալիչների հետ կապումը խանգարող ագենտների (անտիանդրոգենների) հսկումը։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.