From Wikipedia, the free encyclopedia
Ӏам — Ӏаламо кхоьллина, ша хӀордах (океанах) кхеташ боцу, хих буьзина Ӏоман кад, гидросферан компонент[1]. Ӏаьмнаш Ӏамадо лимнологи олучу Ӏилмано. Дерриг дуьнен тӀаьхь бу 5 млн гергга Ӏам.
Планетологин гарца, Ӏам хеначохь а, есаллехь а цхьаьнаэшшара лаьтта, тӀуьна кепара йолчу хӀуманца юьзина объект йу, цуьнан барам бу хӀордан а, адамо баьккхина Ӏоман а йуккъера.
Географин гарца, Ӏам гуонахьара къовлаелла шена чу хи а оьхуш, иза чохь гуллуш йолу лаьттан кӀорге йу. Ӏаьмнаш Дуьненан океанан дакъа дац.
Ӏаьмнийн химин хӀоттам дикка йехачу заманахь цхьаьна кепара латтахь а, эрках къаьстина иза дузу хӀуманаш карла йовлу чӀогӀа нилха, ткъа цунна чохь долу хин леларш, цуьнан раж билгалъяккхаран коьрта фактор йац. Ӏаьмнаша, дистина хиш боьрахь а сацош, ткъа кхечу муьрашкахь, хи ца тоьучу меттигехь, иза дӀа а луш эркаш охьаэхар нисдо. Ӏаьмнийн хиш чохь химин реакцеш хуьлу. Цхьайолу элементаш хин йукъара буха йуьжу, вуьш тӀехула йовлу. Цхьа могӀа Ӏаьмнаш чохь, коьртаниг чура арадолуш эрк доцучарна, хи Ӏаьнаре дерзар бахьнехь айало туьхан концентраци. ЖамӀ ду хаъал Ӏаьмнийн минерализаци а, туьхан хӀоттам а хийцабалар. Ладаме йовхонан хин массан инерци бахьнехь даккхийчу Ӏаьмнаша кӀадйо гуонахьарчу кӀошташкара климат а, температура а, лахдо шеран а, шеран заманийн а метеорологин элементаш техкар.
Кеп, барам, Ӏоман боьран бухан рельеф хийцало Ӏоман бухайижинарш гулъяларца. Ӏаьмнашна чу буц йаларо керла рельефан кепаш йо, нийса а,хьалатаьӀна а. Ӏаьмнаша а, кхин а чӀогӀа, хи латтийлаш а ойбу лаьттан бухара хиш, цуо гонахьарчу лаьттан декъех уьшал до. Гуттаренна а гуллуш йолу органикан а, минералийн а дакъолгаш бахьнехь Ӏаьмнаш чохь хуьлу стомма бухадижина чкъор. И бухайийшинарш бахьнехь тӀаьхьа Ӏам мел кхуьу цунах уьшал йа латта до. Билгалчу хьолехь царех хуьлу органиках йевлла ломан породаш.
Схьадовларца Ӏаламан Ӏаьмнаш декъало:
Латтарца Ӏаьмнаш декъало (Дуьнен тӀехь):
Хин балансца Ӏаьмнаш декъало:
Хин химин хӀоттамца минералан Ӏаьмнаш декъало
Ӏам чохь долчу дуучунца (трофаллийца) Ӏаьмнаш декъало кхаа тайпане.
ХӀинцалерачу гидрологехь а, гидроэкологехь а къастайо трофикан классификацин йукъара тӀегӀанаш: мезотрофан (олиготрофан а, эвтрофан а) а, гипертрофан а.
Стигалан догӀмаш тӀехь латтарца Ӏаьмнаш декъало:
Коьрта йаззам: Ӏаьмнийн майданашца уггаре даккхий Ӏаьмнаш
Дуьненан дерриг Ӏаьмнийн майда ю 1,8 % гергга лаьттанчух (2,7 млн км² гергга).
Ӏоман цӀе | Максималан тӀехалонан майда, эз. км² |
ХӀордан тӀегӀан тӀиера локхалла, м |
Максималан кӀоргаллаа, м |
Дуьненан дакъа |
---|---|---|---|---|
Каспий-хӀорд | 371 | -28 | 1025 | Еврази (материк) |
Лакхара | 82 | 183 | 393 | Къилбаседа Америка |
Виктори | 68 | 1134 | 80 | Африка |
Гурон | 60 | 177 | 208 | Къилбаседа Америка |
Мичиган | 58 | 177 | 281 | Къилбаседа Америка (АЦШ) |
Танганьика | 34 | 773 | 1470 | Африка |
Байкал | 32 | 456 | 1637 | Ази (Росси) |
Малави | 31 | 472 | 706 | Африка |
Боккха Черчийн | 30 | 157 | 137 | Къилбаседа Америка (Канада) |
Боккха Йийсархойн | 29 | 156 | 150 | Къилбаседа Америка (Канада) |
Эри | 26 | 174 | 64 | Къилбаседа Америка |
Чад | 26 | 281 | 11 | Африка |
Виннипег | 24 | 217 | 28 | Къилбаседа Америка (Канада) |
Балхаш | 22 | 342 | 26 | Ази (Кхазакхстан) |
Онтарио | 20 | 75 | 236 | Къилбаседа Америка |
Ладожски | 18 | 5 | 230 | Европа (Росси) |
Маракайбо | 16 | 0 | 250 | Къилба Америка |
Бангвеулу | 15 | 067 | 5 | Африка |
Дунтинху | 12 | 11 | 8 | Ази |
Онежски | 10 | 33 | 127 | Европа (Росси) |
Тонлесап | 10 | 12 | 14 | Ази |
Эйр | 9,5 | -15 (-9) | 4 | Австралии |
Туркана | 8,5 | 375 | 73 | Африка |
Никарагуа | 8.4 | 32 | 70 | Къилбаседа Америка |
Аралан хӀорд | 8,3[4] | 3,5 | 54,5 | Ази |
Титикака | 8,3 | 3812 | 304 | Къилба Америка |
Атабаска | 7,9 | 213 | 60 | Къилбаседа Америка (Канада) |
Сайнийн | 6,3 | 350 | 60 | Къилбаседа Америка |
Иссык-Куль | 6,2 | 1608 | 668 | Ази (ГӀиргӀазойчоь) |
Боккха Дуьра | 6 | 1282 | 15 | Къилбаседа Америка |
Торренс | 5,7 | 34 | 8 | Австрали |
Альберт | 5,6 | 619 | 58 | Африка |
Венерн | 5,5 | 44 | 100 | Европа (Швеци) |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.