Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія (сербахарв.: Социјалистичка Федеративна Република Југославија / Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija) — дзяржава, якая існавала ў 1945—1992 гадах у паўднёва-ўсходняй Еўропе, на паўночным захадзе і цэнтры Балканскага паўвострава.
Гістарычная дзяржава | |||||
Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія | |||||
---|---|---|---|---|---|
Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija Социјалистичка Федеративна Република Југославија Socialistična federativna republika Jugoslavija | |||||
|
|||||
Дэвіз: ««Bratstvo i jedinstvo» «Брацтва і еднасць»» |
|||||
Гімн: «Hej Slaveni / Хеј Славени» («Гэй, славяне») |
|||||
![]() |
|||||
1945 — 1992
|
|||||
Сталіца | Бялград | ||||
Мова(ы) | Сербскахарвацкая, славенская, македонская | ||||
Афіцыйная мова | сербахарвацкая мова, македонская мова і славенская мова | ||||
Рэлігія | праваслаўе, каталіцтва і іслам | ||||
Грашовая адзінка | Югаслаўскі дынар | ||||
Плошча | 255.804 км² (1989) | ||||
Насельніцтва | 23.724.919 чал. (1989) | ||||
Форма кіравання | Федэратыўная сацыялістычная рэспубліка | ||||
Кіраўнікі дзяржавы | |||||
Старшыня Прэзідыума Народнага Схода | |||||
• 1945 – 1953 | Іван Рыбар | ||||
Прэзідэнт | |||||
• 1953 – 1980 | Іосіп Броз Ціта | ||||
Старшыня Прэзідыума | |||||
• 1980 | Лазар Калішаўскі (першы) | ||||
• 1991—1992 | Бранка Косціч (в. а., апошні) | ||||
![]() |
У гады Другой сусветнай вайны Югаславія ваявала на баку Антыгітлераўскай кааліцыі, была акупаваная Германіяй і яе саюзнікамі і раздзеленая, супраць акупантаў ваявалі шматлікія партызанскія атрады.
Ваюючы з гітлераўцамі, глава камуністычнага руху Броз Ціта знайшоў агульную мову як з Захадам, так і спачатку з СССР, і карыстаючыся гэтым, расправіўся з членамі іншых партызанскіх рухаў, першым чынам чэтнікамі. Перавагай Ціта быў шматнацыянальны склад яго руху, тады як іншыя рухі былі нацыянальнымі.
У першыя пасляваенныя гады Ціта меркаваў аб стварэнні «Вялікай Югаславіі» у рамках рэалізацыі планаў арганізацыі Балканскай Федэрацыі, разгледжвальных ім сумесна са Сталіным і Дзімітравым.
Ціта жадаў сфармаваць сацыялістычную федэрацыю з цэнтральнай уладай Белграда з тэрыторыі «Першай Югаславіі», а таксама Балгарыі і Албаніі ў якасці федэральных рэспублік.
Спачатку былі створаныя югаслава-албанскія і югаслава-балгарскія эканамічна-мытныя саюзы з інтэграцыяй албанскай эканомікі ў югаслаўскую, аднак затым ні Вялікая Югаславія, ні хоць бы далучэнне да Югаславіі Албаніі рэалізаваныя не былі з прычыны ўзніклых рознагалоссяў з кіраўніцтвам Албаніі і Балгарыі, а затым і парыву са Сталінам.
Пасля Другой сусветнай вайны Югаславія стала сацыялістычнай федэрацыяй з шасці саюзных рэспублік пад назвамі Дэмакратычная Федэратыўная Югаславія (з 1945), Федэратыўная Народная Рэспубліка Югаславія (ФНРЮ) (з 1946), Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка (СФРЮ) (c 1963).
У якасці мадэлі нацыянальнага будаўніцтва ў сацыялістычнай Югаславіі быў абраны федэралізм. Гэтае становішча было адлюстравана ў пастанове II сесіі Антыфашысцкага Веча Народнага Вызвалення Югаславіі ад 29 лістапада 1946 «Аб утварэнні Югаславіі на федэратыўных пачатках». Заканадаўча федэратыўная прылада замацавана ў Канстытуцыі 1946.
У канцы 1940-х гг. паўсталі рознагалоссі паміж лідарам камуністычнай партыі Югаславіі Ціта і Сталіным, што прывяло да парыву адносін з СССР. Хоць пасля смерці Сталіна гэтыя рознагалоссі былі часткова ўхіленыя, Югаславія не стала членам Арганізацыі Варшаўскага Дагавора, а наадварот, у процівагу ёй стварыла Рух недалучэння. У гады кіравання Ціта Югаславія выконвала ролю пасярэдніка паміж Захадам і найболей адыёзнымі камуністычнымі рэжымамі (мааісцкі Кітай, Кампучыя).
Рэжым Ціта гуляў на супярэчнасцях паміж дзяржавамі капіталістычнай і сацыялістычнай сістэм, што дазваляла Югаславіі ў пасляваенныя дзесяцігоддзі даволі хутка развівацца.
Фактарамі распаду югаслаўскай федэрацыі сталі смерць Ціта і фіяска праводжанай яго пераемнікамі нацыянальнай палітыкі, распад сусветнай сацыялістычнай сістэмы, воплеск нацыяналізму ў Еўропе (прычым не толькі ў краінах Цэнтральна-Усходняга рэгіёна).
З прычыны нарастальных нацыянальных рознагалоссяў па завяшчанні Ціта пасля яго смерці пост прэзідэнта краіны быў скасаваны, а на чале краіны ўстаў Прэзідыум, члены якога (главы саюзных рэспублік і аўтаномных абласцей) штогод змянялі адзін аднаго па чарзе. Кароткачасовы эканамічны цуд у сярэдзіне 1980-х гг. скончыўся імклівай інфляцыяй і развалам эканомікі, што прывяло да абвастрэння адносін паміж эканамічна больш развітымі Харватыяй і Славеніяй, і астатнімі рэспублікамі.
У 1990 г. ва ўсіх шасці рэспубліках СФРЮ былі праведзеныя мясцовыя выбары. Перамогу на іх усюды атрымалі нацыяналістычныя сілы.
Падчас грамадзянскай вайны і распаду ад Вялікай Югаславіі ў канцы XX стагоддзя аддзяліліся чатыры з шасці саюзных рэспубалік (Славенія, Харватыя, Боснія і Герцагавіна, Македонія). Тады жа на тэрыторыю спачатку Босніі і Герцагавіны, а затым аўтаномнага края Косава былі ўведзеныя міратворчыя сілы ААН пад кіраўніцтвам ЗША. У Косава, пад падставай урэгулявання cагласна мандату ААН міжэтнічнага канфлікту паміж сербскім і албанскім насельніцтвам, ЗША і іх саюзнікі правялі ваенную аперацыю па захопу і фактычнаму аддзяленню ад Югаславіі і Сербіі гэтага аўтаномнага края, які апынуўся пад пратэктаратам ААН. Тым часам Югаславія, у якой у пачатку XXI стагоддзя заставалася дзве рэспублікі, ператварылася ў Малую Югаславію (Сербія і Чарнагорыя). На сённяшні дзень, пасля правядзення рэферэндума аб незалежнасці ў Чарнагорыі, апошнія астаткі ранейшай федэрацыі сышлі ў гісторыю, Сербія і Чарнагорыя таксама сталі незалежнымі дзяржавамі.
У Сацыялістычнай Федэратыўнай Рэспубліцы Югаславія былі створаны шэсць федэральных дзяржаў:
Артыкулу нестае спасылак на крыніцы. |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.