conceyu y ciudá d'Asturies, de la que ye la so capital From Wikipedia, the free encyclopedia
Uviéu o Uvieo[1] (Oviedo en castellanu) ye una ciudá española capital del Principáu d'Asturies. Tien el so orixe na Alta Edá Media (sieglu VIII), o enantes[2]. Asinamesmo, ye un conceyu asturianu, siendo la so capital la ciudá del mesmu nome, Uviéu; y una parroquia de dichu conceyu, qu'abarca a Uviéu capital.
Ye'l noyu comercial, relixosu, alministrativu y universitariu d'Asturies y la sede de l'Archidiócesis d'Uviéu. Ostenta los títulos de «mui noble, mui lleal, benemérita, invicta, heroica y bona» que figuren nel escudu del conceyu y asina lo recueye una placa allugada na fachada del edificiu de la casa de conceyu. Uviéu ye'l segundu conceyu más pobláu del Principáu con 225.391 (INE 2011) habitantes y ta incluyíu nel área metropolitana central d'Asturies, qu'engloba a más de 860.000 persones, y nel denomáu ocho asturianu.
Esisten otres ciudaes col mesmu nome, toes elles nel continente americanu: en Baxa California, en Veracruz (Méxicu), en Paraguái, na República Dominicana y en Florida (EE. XX.).
Uviéu o Uvieo[3] ye'l topónimu tradicional del conceyu. Nes cróniques medievales del Reinu d'Asturies denoma alternativamente a la ciudá Ovetao u Oveto. Asina nel Testamentu d'Alfonsu II llámasela Ovetdao,[4] Ovetao na Crónica Albeldense y Oveto nel Pautu monásticu de San Vicente[5] y nes Cróniques d'Alfonsu III, tanto nes sos versiones rotense, como sebastianense.
Etimolóxicamente nun ta claro l'orixe del nome de la ciudá. Ramón Menéndez-Pidal atribuyó-y al topónimu un orixe celta. Tamién se-y atribuyeron significados estremaos n'euskera.[6] Delles teoríes apunten a que remanez del llatín medieval Urbs Vetus, que significa «ciudá vieya». Propuesto por Luis Alfonso de Carvallo (Padre Carvallo). Dalgunes fontes, como Xosé Lluis García Arias, dulden d'esta propuesta pos urbs yera femenín y vetus neutru y, polo tanto, nun se podría falar d'una "ciudá vieyo", nun siendo qu'urbs seya consideráu como dalgo non contable. Propuesto por Floriano Cumbreño y Recio García, l'orixe trataríase de la unión de Ovis col sufixu -etum, que significa «llugar abondosu n'oveyes», anque esto nun parez mui fundamentáu.[7] Otres esplicaciones consideren que iovetano ye xetivu de Iove (que significa Xúpiter, polo que'l llugar pudiera ser un llugar de veneración a Xúpiter), o que remanez del idioma celta. Joaquín Manzanares propunxo la esplicación de que'l nome de la ciudá provién del llatín Albetum (blanquín), debío a la color de l'atalaya onde s'asitiaba'l nucleu orixinal de la ciudá;[7] esto coincide cola descripción que fizo del llugar el Padre Carvallo. Asina, surde otra posible interpretación del orixe del nome de la ciudá, qu'indica qu'Uviéu vien de Alvietum (de la unión de Alveum y la terminación -etum), que significa «llugar abondosu en ñores» y que tamién coincidiría cola descripción dada por Padre Carvallo.
El xentiliciu de los habitantes d'Uviéu ye uvieín, anque popularmente tamién se los conoz como carbayones, n'alcordanza d'un árbol que foi per munchos sieglos símbolu de la ciudá. Un carbayu, un árbol que yera sagráu pa los antiguos ástures. Ún d'ellos, delles veces centenariu, yera conocíu col nome d'El Carbayón, y crecía no que, hasta mediaos del sieglu XIX, yeren les afueres de la ciudá. La necesidá de coneutar el cascu vieyu de la ciudá cola nueva Estación del Norte (a la que llegaben los trenes provenientes de la Meseta Central) llevó a la corporación conceyera a afalar a un ensanche qu'obligó a tronzalu, yá que la so presencia torgaba que la qu'anguaño ye cai d'Uría tuviere'l trazáu rectilliniu que pretendíen los impulsores d'esti ordenamientu de l'arredolada de la ciudá. Pese a la oposición de gran parte de los ciudadanos, el carbayu foi tronzáu finalmente en 1879.[8]
En 1950 el conceyu llantó otru carbayu a la vera del Teatru Campoamor, al que se-y dio'l nomatu d'El Carbayín, pero secó pocos años dempués. En 1970 sustituyóse por otro trayíu de San Llázaru de Paniceres (conceyu d'Uviéu), que güei entá se llevanta na parte trasera del teatru, dando nome a la plaza que lu acueye. Amás, nel llugar onde taba El Carbayón orixinal colocóse, sobre l'acera, una placa conmemorativa en marzu de 1959.[9][10]
Los símbolos del conceyu d'Uviéu son l'escudu, nel que figuren los títulos qu'ostenta la ciudá alredor de la Cruz de los Ánxeles y timbráu por una corona real, y la bandera, de color azul col escudu nel centru.[11]
La ciudá d'Uviéu fundóse en 761, según el rellatu que se fai de la mesma nel Pautu monásticu de San Vicente, datáu en 781 y conserváu en copia del sieglu XII nel Archivu del Monesteriu de San Pelayu, sobre una llomba asitiada na encruceyada qu'unía, de norte a sur, Llión con Lucus Asturum, l'actual Llugo, pasando pel puertu de Payares, y el que s'empobinaba al oeste en direición a Galicia. La llomba, nesi momentu desierta, llamada Ovetao o Oveto,[12] foi ocupada polos monxos Máximu y Fromestanu onde construyeron un monesterio que dedicaron a San Vicente. Posteriormente, nuna data imprecisa y probablemente pa confirmar la posesión de la llomba polos monxos de San Vicente, el rei Fruela I visitó'l llugar y decidió llevantar una basílica dedicada a San Salvador y otres dependencies, nes que nacería so fíu, el futuru Alfonsu II el Castu.[13][14]
Anque históricamente consideróse que la fundación de la ciudá se remonta al sieglu VIII, vieno especulándose dende mediaos del sieglu XX cola posibilidá de la esistencia de dalgún poblamientu del llugar nel periodu romanu, deduciéndolo fundamentalmente a partir d'una llectura crítica del mentáu Pautu monásticu de San Vicente.[15] Esta suposición foi cobrando cada vuelta más fuercia con recientes descubrimientos arqueolóxicos obteníos nes obres d'ampliación del Muséu de Belles Artes d'Asturies en 2008, dataos nel sieglu IV.[16][17]
Alfonsu II el Castu treslladó la capital del reinu d'Asturies a Uviéu nún momentu indetermináu, pero enantes de 812, data del Testamentu d'Alfonsu II, que se guarda nel Archivu de la Catedral d'Uviéu, y onde yá cita a la ciudá como llugar onde reside. Convirtióla en sede episcopal,[18] fortificóla y dotóla de palacios, ilesies y otres estructures.[19] La muralla que protexía la ciudá, de la que güei malapenes queden partes visibles en dellos emplazamientos, llindiaba una figura circular afayada a la llomba, ocupando un área de 11 ha qu'acoyía a unes 6.000 persones distribuyíes en trés barrios bien diferenciados: La Villa, qu'axuntaba los edificios más antiguos relixosos y civiles; Cimavilla, mercantil y venceyada a les pelegrinaciones; y Socastiellu.[20]
Al tiempu del so reináu descubrióse en Compostela un cabuercu que se supunxo del apóstol Santiago (nel 812). Esti rei foi'l primeru en visitalu partiendo dende Uviéu, colo qu'Alfonsu II se convirtió nel primer pelegrín a Santiago, inaugurando'l primer camín de pelegrinos, como se pue lleer nún documentu d'Alfonsu II datáu nel 4 de setiembre del añu 829, onde se concede a la ilesia de Santiago de Compostela l'espaciu comprendíu nún radiu de trés milles alredor d'ésta, construyida pa venerar a les sagraes reliquies, y onde d'esta manera se cuenta cómo'l rei s'enteró del descubrimientu y cómo acudió colos maiores del so palaciu; anque anguaño se sabe que ye falsu, supónse que se debe basar n'otru verdaderu d'Alfonsu II que yá nun se conserva.
Darréu el so contautu cola corte de Carlomagno, entamó a fluyir dende'l reinu d'ésti un ríu de pelegrinos qu'entraben pelos Pirineos y pel norte diben hasta Uviéu y dende ehí pa Santiago, colo que'l camín norte ye la ruta más antigua de los pelegrinos a Santiago de Compostela. Si los primeros pelegrinos usaben esta vía débese a que más al sur el camín nun yera seguru nesa dómina, ya que se trataba d'un territoriu en que, anque yá conquistáu a Al-Andalus, yeren frecuentes les incursiones musulmanes. De fechu, el camín del sur ye posterior, yá que namái reis posteriores fueron a alloñar los musulmanes hasta más allá del Dueru.
Nel añu 1075 visitó Uviéu en calidá de pelegrín el rei de Llión y de Castiella, Alfonsu VI. Abrió solemnemente l'Arca Santa na ilesia de San Salvador, que contenía munches y mui bones reliquies que tuvieren escondíes nel monte Monsacru, por mor de la conquista musulmana. A partir d'esti fechu, Uviéu y les sos reliquies fueron famoses internacionalmente, hasta'l puntu que los pelegrinos que veníen a Santiago de Compostela s'esviaben en Llión y s'empobinaben al norte pa facer un altu nesta ciudá asturiana y venerar les reliquies. De fechu hai un refrán antiguu que diz Quien va a Santiago y nun a San Salvador, visita al siervu y dexa al Señor, indicando poro qu'Uviéu yera ruta obligada pa los pelegrinos del camín.
El rei Xuan I, en 1388, funda'l Principáu d'Asturies, títulu inauguráu pol infante don Enrique, fíu d'aquelli, y que dende entós corresponderá a los socesores a la Corona; Uviéu tórnase, entós, na capital del Principáu. Al empar surdía la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies, institución de drechu públicu que como Xunta de Conceyos funcionó con calter permanente n'Asturies dende mediaos del sieglu XV hasta 1834, añu nel que dio pasu a les Diputaciones Provinciales.
Nestos sieglos la ciudá vivió una época d'inmovilización económica por mor d'un ciertu aisllamientu y pola mengua del númberu de pelegrinos qu'aportaben a la ciudá camín de Santiago de Compostela. Destaca nesti tiempu el fueu que, na Nuechebona de 1521, arrasó la capital. P'axudar a la reconstrucción, el rei Carlos I-y concede, en 1525, el drechu a celebrar un mercáu llibre d'impuestos los xueves. Reconstrúise la ciudá, aprovechando tamién pa facer delles obres non direutamente rellacionaes colo destruyío pol fueu: fízose l'acueductu de les Pilastres, acabóse la torre la catedral y construyéronse los conventos de los dominicos y los xesuites. La reconstrucción aprovechose, tamién pa reordenar el trazáu urbanu, camudando'l planu radial anterior por otru ortogonal.
El fechu más destacáu nel sieglu XVII foi la fundación de la universidá en 1608. La donación póstuma de Fernando de Valdés Salas pa que se creara tardó bien de tiempu n'usase (l'inquisidor y arzobispu yá morriera en 1568), pero camudó pa siempres la vida cultural de la ciudá. Esta conoció, nesti sieglu, ciertu crecimientu demográficu. Pese a ello, y a que va convirtiéndose nel llugar de residencia de la nobleza y l'altu cleru, nun pasaba de los 7.000 habitantes al finar el sieglu.
Na Guerra de Socesión española la ciudá caltúvose fiel a Felipe V. Esti, años dempués (1717), fundó la Real Audiencia d'Asturies como tribunal d'apelación escontra les decisiones, munches veces arbitraries, de la Xunta Xeneral, controlada pola nobleza. Esti sieglu, d'otra banda, foi de gran actividá cultural; nella rescampló la figura de fray Benito Jerónimo Feijoo, una de les figures cimeres de la cultura española d'esti sieglu que provocó colos sos ensayos, qu'elli nomaba discursos (axuntaos nes obres Teatro crítico universal y Cartas eruditas y curiosas, ente más otres) y escribía na so celda del conventu de San Vicente (anguaño sede del Muséu Arqueolóxicu d'Asturies), grandes polémiques na so época. Creóse tamién nesta dómina la Sociedá Económica d'Amigos del País que llegó a ser un grupu con un ciertu prestixu cultural y influyencia política.
N'ochobre de 1807 tuvo llugar la invasión francesa comandada por Napoleón. Al llegar a Asturies les noticies de los socesos del 2 de mayu de 1808 en Madrid, y tres el llevantamientu de la población, la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies aconceyó'l 9 de mayu pa tomar les primeres midíes qu'asegurasen la defensa del país, en rebeldía énte les órdenes del Gobiernu Central en manes yá de los franceses. Les noticies fueron asocediendo, sobre too les abdicaciones de Bayona, polo que finalmente'l 24 de mayu, y con gran presión popular, y tres la espulsión de los miembros contrarios a la guerra, la Xunta declaróse soberana, convirtiéndose na Xunta Suprema de Gobiernu del Principáu d'Asturies, y declarando la guerra a Francia.[21]
Económicamente nesti sieglu hebo un surdimientu económicu n'Asturies, que se reflexó na capital a partir de 1850, cuando se maquinizó la Fábrica d'Armes (qu'ocupaba a mil obreros), lo qu'ayudó a que s'instalaren fundiciones metalúrxiques como La Amistad y Bertrand, la Fábrica de gas y una tabacalera. Sicasí, la xera d'Uviéu nel desenrollu capitalista d'Asturies foi la de centru organizador. La so privilexada llocalización ente les cuenques hulleres y los puertos foi apoyada pola so fuerte capacidá d'inversión (enantes de 1897 abriérense cuatro bancos), capacidá que foi incrementada col retornu de capitales cubanos tres la Guerra de Cuba en 1898.
El sector terciariu de la ciudá empezó a ser significativu a principios del sieglu XX, cuando se frenó'l puxu industrializador, y creció rápidamente; en 1930 había operatives 874 llicencies comerciales, de les qu'una de cada trés taba na cai Uría. En parte debióse a la meyora de les comunicaciones, que permitió ampliar l'área económica de la burguesía uvieína. El tráficu del sistema ferroviariu incrementóse sobremanera: hasta 42 trenes llegaben diariamente en 1924 a les trés estaciones coles que la ciudá cuntaba entóncenes. Al empar, la rede de carreteres tamién enantó, creándose llinies regulares de viaxeros y mercancíes; en 1926 operaben na ciudá dolce compañíes d'autobuses, anque hasta 1956 nun esistieron autobuses urbanos.
Na revolución d'ochobre 1934 llibráronse diez díes d'intensos combates dientro de la ciudá que l'afararon en bona parte: resultaron dañaos en mayor o menor midida, ente otros edificios, el de la Universidá, nel que la so biblioteca guardaba fondos bibliográficos d'estraordinariu valir que nun se pudieron recuperar, el Teatru Campoamor y munches cases particulares, especialmente de la zona de la cai Uría. La Cámara Santa na Catedral, pola so parte, foi dinamitada. Tovía ensin tener concluyío dafechu la reconstrucción de les zones afeutaes, la ciudá alcontróse cola sulevación del Exércitu en 1936 que dio llugar a la Guerra Civil. El coronel Aranda llevantóse, y foi la única ciudá de tol cantábricu que quedó en manes de los sulevaos, arrodiada dafechu por tropes y milicianos lleales a la República. Pronto la ciudá quedó asitiada, y asina permaneció per noventa díes hasta que l'exércitu franquista que venía de Galicia rompió'l cercu, creando un pasiellu que permaneció abiertu hasta la fin de la guerra nel norte, un añu dempués. Esto foi la fin de la guerra n'Uviéu, que nun volvió a sofrir más operaciones militares.[22] Nestos trés meses d'asediu, l'efeutu de l'artillería y de les lluches dientro de la ciudá foi la destrucción del 75% de la so capacidá d'agospiu. Dellos barrios, como El Campillín, quedaron arrasaos y gran parte del patrimoniu cultural foi dañáu, quemáu o destruyíu. A partir de 1941 la ciudá s'acueye al Plan d'Urbanización o de Reconstrucción Nacional de Valentín Gamazo, siendo'l cascu vieyu declaráu zona monumental en 1955. Tres una prollongada etapa franquista, celebráronse les primeres eleiciones democrátiques el 3 d'abril de 1979. El 24 de setiembre de 1980 créase la Fundación Príncipe d'Asturies, qu'ente otres coses celebra los Premios Príncipe d'Asturies dende 1981.[23]
El conceyu allúgase nel centru d'Asturies, ocupando 186,65 km² ente los ríos Nalón y Nora (los ríos más importantes del conceyu, xunto al ríu Trubia), anque nengún d'ellos crucia'l cascu urbanu. Llenda al norte colos conceyos de Les Regueres y Llanera, al sur con Mieres y La Ribera, al este con Siero y Llangréu y al oeste con Grau y Santo Adriano.[24]
L'altura del conceyu varía ente los 80 msnm que marca'l ríu Nalón y los 709 msnm qu'algama L'Escobín, nel macizu de La Grandota, asitiáu na llende con Llangréu. La ciudá ta protexida de los vientos del norte pol Monte Naranco; al sur ta la sierra L'Aramo, Na que s'alcuentra'l puertu de L'Angliru, famosu pola so dureza pa los ciclistes y popularizáu por ser final d'etapa de la vuelta ciclista a España en delles ocasiones.[25] El cascu urbanu ocupa una topografía accidentada, que se traduz en bruscos desniveles de más de 100 metros ente'l barriu d'El Cristu (315 m) y La Tenderina (190 m); normalmente s'utiliza como referencia pal cascu urbanu l'altura a la que s'alcuentra'l Teatru Campoamor (227 m).[26] Pese a esta topografía, el conceyu representa'l primer ámbitu de cierta horizontalidá al norte de la Cordelera Cantábrica, que ye continuada polos conceyos de Llanera y Siero.
Climatolóxicamente, como na mayor parte d'Asturies, domina un clima oceánicu con branos seles y iviernos frescos y una pluviosidá bien repartida a lo llargo del añu, predominando n'iviernu y primavera. El clima ta daqué continentalizáu debío a qu'Uviéu nun te una ciudá llitoral, sinón interior, polo que les temperatures fluctúen más que nes zones costeres.
Nel periodu de 1972 a 2000 la temperatura media añal foi de 12,9 °C, con agostu como'l mes más calurosu, con una media de 18,7 °C, y xineru como'l más fríu, con 8,0 °C de permediu.[27] Históricamente, la menor temperatura rexistrada na ciudá desque esisten mediciones ocurrió'l 3 de febreru de 1902, cuando s'algamaron -10,4 °C; la máxima s'algamó'l 11 d'agostu de 1870, cuando'l termómetru xubió hasta los 38 °C.[28] Nel periodu 1972 a 2000, el mes más lluviosu foi abril, con 109 mm, mentes que los menos lluviosos fueron xunu, xunetu y agostu, con unes precipitaciones medies de 52, 53 y 55 mm respeutivamente; añalmente'l permediu s'asitió en 973 mm. Tanta pluviosidá fai que la media d'humedá relativa s'asitie sobre'l 78% per tol añu, práuticamente ensin variación ente los meses. Nun son frecuentes los fenómenos meteorolóxicos estremos, nel periodu anterior la media añal de díes de ñeve foi de 5, concentrándose esclusivamente nos meses d'iviernu.
El conceyu d'Uviéu tien 225.391 habitantes, de los que 119.904 son muyeres y 105.251 son varones, y una densidá de población de 1.206,30 hab/km² (INE. Si mos referimos a la parroquia d'Uviéu, la so población ye de 208.313 habitantes (INE 2009).
La población nel conceyu d'Uviéu viniera medrando imparable a lo llargo de tol sieglu XX hasta xustamente la segunda metá de la década de los 90 cuando la población a nivel nacional s'estancó. Esta situación camudó cola entrada del nuevu sieglu y anguaño la población del Conceyu vuelve a medrar, si bien lo fai cola aportación principal d'habitantes que lleguen d'otros conceyos asturianos, ya que la diferencia ente la tasa de defunciones (11,77‰) y la de nacimientos (6,91‰) ye negativa nel 2004.
Población d'Uviéu (1787-2006) | |||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Evolución 1842-2007[29] | Añu | Ciudá | Conceyu | Añu | Ciudá | Conceyu | |||
|
|||||||||
1787* | 6.491 | 1996 | 200.049 | ||||||
1857 | 14.156 | 31.933 | 1997 | ||||||
1887 | 18.614 | 1998 | 199.549 | ||||||
1900 | 48.103 | 1999 | 200.453 | ||||||
1910 | 53.269 | 2000 | 183.524 | 200.411 | |||||
1920 | 69.375 | 2001 | 184.374 | 201.005 | |||||
1930 | 75.463 | 2002 | 186.463 | 202.938 | |||||
1940 | 51.410 | 82.548 | 2003 | 191.231 | 207.699 | ||||
1950 | 71.598 | 106.002 | 2004 | 193.274 | 209.495 | ||||
1960 | 91.550 | 127.058 | 2005 | 196.156 | 213.782 | ||||
1970 | 130.021 | 154.117 | 2006 | 199.075 | 214.883 | ||||
1981 | 168.315 | 190.123 | 2007 | 200.950 | 216.607 | ||||
1991 | 204.276 | ||||||||
* Fonte: Xovellanos, dato ensin valir estadísticu | |||||||||
El conceyu d'Uviéu dixébrase en 30 parroquies qu'arréyense a continuación xunto cola so población a 1 de xunu de 2005.
Nᵘ | Nome | Superficie (km²) |
% superficie Uviéu |
Población | % población Uviéu |
Densidá (hab./km²) |
---|---|---|---|---|---|---|
1 | Bendones | n/d | 18 | 0,010,01% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
2 | Brañes | n/d | 28 | 0,010,01% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
3 | Caces | 4,67 | 2,52,5% | 281, 284 | 129,28129,28% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
4 | Godos | n/d | 86 | 0,040,04% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
5 | La Manxoya | 6,17 | 3,313,31% | 1381 | 0,630,63% | 223,82 |
6 | Les Caldes | 4,86 | 2,62,6% | 379, 379 | 174,36174,36% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
7 | Llatores | n/d | 312 | 0,140,14% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
8 | Llimanes | 3,95 | 2,122,12% | 846 | 0,390,39% | 214,18 |
9 | Lloriana | n/d | 48 | 0,020,02% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
10 | Lluniego | 11,64 | 6,246,24% | 977, 949 | 449,46449,46% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
11 | Naranco | n/d | 104 | 0,050,05% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
12 | Naves | 1,83 | 0,980,98% | 94, 94 | 4,364,36% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
13 | Pando | n/d | 144 | 0,070,07% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
14 | Perera | n/d | 168 | 0,080,08% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
15 | Pintoria | 2,93 | 1,571,57% | 33 | 0,020,02% | 11,26 |
16 | Puerto | n/d | 198, 198 | 91,0991,09% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. | |
17 | Samiguel | 5,97 | 3,23,2% | 336, 338 | 154,58154,58% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
18 | San Cloyo | 7,8 | 0,420,42% | 2644 | 1,221,22% | 338,97 |
19 | San Isteba | 7,69 | 4,124,12% | 857 | 0,390,39% | 111,44 |
20 | San Pedru Nora | 4,14 | 2,222,22% | 99, 99 | 4,64,6% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
21 | Santa Mariña de Piedramuelle | 3,85 | 2,062,06% | 492, 492 | 226,35226,35% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
22 | Santianes | n/d | 68 | 0,030,03% | Error d'espresión: Operador round inesperáu | |
23 | Santolaya | n/d | 206, 206 | 94,7794,77% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. | |
24 | Sograndio | n/d | 392, 367 | 180,33180,33% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. | |
25 | Trubia | 14,59[30] | 781 676 935,54781 676 935,54% | 1852 | 0,850,85% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "" non reconocíu. |
26 | Tudela Agüeria | 9,42 | 5,055,05% | 592, 596 | 272,35272,35% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
27 | Udrión | n/d | 107, 104 | 49,2249,22% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. | |
28 | Uviéu | 26,33 | 14,1114,11% | 204 765 | 94,1194,11% | 7776,87 |
29 | Veguín | 6,48 | 3,473,47% | 720, 674 | 331,22331,22% | Error d'espresión: Caráuter de puntuación "," non reconocíu. |
30 | Villaperi | 10,84 | 5,815,81% | 305 | 0,140,14% | 28,14 |
Dende 1979, el partíu que más tiempu gobernó nel conceyu d'Uviéu foi'l Partido Popular, que lo fai dende 1991 (6 llexislatures). Consiguió mayoría absoluta siempres, sacante na primer llexislatura 1991-1995 y na actual 2011-2015.[31]
Periodu | Nome del alcalde | Partíu políticu |
---|---|---|
1979-1983 | Luis Riera Posada | UCD |
1983-1987 | Antonio Masip Hidalgo | PSOE |
1987-1991 | Antonio Masip Hidalgo | PSOE |
1991-1995 | Gabino de Lorenzo | Partido Popular |
1995-1999 | Gabino de Lorenzo | Partido Popular |
1999-2003 | Gabino de Lorenzo | Partido Popular |
2003-2007 | Gabino de Lorenzo | Partido Popular |
2007-2011 | Gabino de Lorenzo | Partido Popular |
2011-2015 | Gabino de Lorenzo (renunció en 2012) Agustín Iglesias Caunedo (dende 2012) |
Partido Popular |
2015-2019 | Wenceslao López | PSOE |
2019-2023 | Alfredo Canteli | PP |
Resultaos de les eleiciones conceyeres dende 1979:[32]
Partíu | 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 |
AP / PP | 2 | 13 | 10 | 13 | 18 | 15 | 17 | 17 | 11 | 11 | 9 |
PSOE | 11 | 13 | 12 | 10 | 6 | 10 | 8 | 9 | 6 | 5 | 8 |
C's | 2 | 5 | |||||||||
Somos | 6 | 3 | |||||||||
VOX | 0 | 2 | |||||||||
PCE / IU | 2 | 1 | 1 | 2 | 3 | 2 | 2 | 3 | 3 | 0 | |
FAC | 7 | 0 | 0 | ||||||||
ASCIZ | 1 | ||||||||||
UCD / CDS | 12 | 4 | 2 | ||||||||
Total | 27 | 27 | 27 | 27 | 27 | 27 | 27 | 27 | 27 | 27 | 27 |
La economía del conceyu d'Uviéu básase fuertemente nel sector terciariu, siendo una ciudá con un centru perocupáu con edificios d'oficines. La capitalidá del Principáu otórga-y un gran númberu de funcionarios públicos. La industria ye reducida nel conceyu, y la más cercana a la ciudá s'asienta sobre too nos conceyos vecinos de Siero y Llanera. L'Ayuntamientu d'Uviéu tenía en 2009 una deuda pública de 135.185.000,00 €.[33]
Númberu de trabayadores | Tantu por cientu | ||||
---|---|---|---|---|---|
TOTAL | 99.130 | 100 | |||
Agricultura, ganadería y pesca | 478 | 0,48 | |||
Industria | 6.571 | 6,63 | |||
Construcción | 8.760 | 8,84 | |||
Servicios | 83.321 | 84,05 | |||
* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2009, SADEI |
Usu | Superficie (km²) | ||||
---|---|---|---|---|---|
Tierres de llabrantíu | 1,16 | ||||
Praderíes | 63,01 | ||||
Terrenu forestal | 49,16 | ||||
Otros usos (industrial, residencial, tierra ermo...) | 73,32 | ||||
* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2009, SADEI |
Ganaderíes de bovín | 599 | ||||
Cabeces de ganáu bovín | 6.832 | ||||
Cabeces de ganáu ovín | 2.393 | ||||
Cabeces de ganáu cabrín | 356 | ||||
Ganaderos con cuota llechera | 18 | ||||
Quilos de cuota llechera | 1.213.751 | ||||
Metros cúbicos de madera valtao | 6.017 | ||||
* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2009, SADEI |
Uviéu, como capital del antiguu Reinu d'Asturies, acueye la mayor cantidá d'edificios representativos del llamáu Arte prerrománicu asturianu, que se desenrolló al tiempu de la esistencia d'esi reinu pelos sieglos IX y X. Fueron declaraos Patrimoniu mundial pola Unesco, en 1985 y 1988, cola denomación «Monumentos d'Uviéu y del Reinu d'Asturies». N'Uviéu s'alcuentren:
La otra llocalización del Patrimoniu mundial, fuera yá del conceyu d'Uviéu, ye Santa Cristina de Ḷḷena (en La Pola)
El paisaxe urbanu vese completáu con obres escultóriques, xeneralmente monumentos conmemorativos dedicaos a personaxes d'especial relevancia nún primer momentu, y más puramente artístiques dende finales del sieglu XX. Mención aparte merez l'homenaxe que la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies-y fizo en 1798, tovía en vida, al ilustráu Gaspar Melchor de Xovellanos, llevantando'l primer monumentu a una persona privada n'Asturies. El Monumentu a Xovellanos pue vese na Cai Xovellanos nún costáu del Monesteriu de San Pelayu.[41]
Nel Campu de San Francisco puen vese bien d'homenaxes colocaos a principios del sieglu XX. El más destacáu ye'l monumentu a José Tartiere Lenegre, aniciador de la industrialización d'Asturies, obra de los escultores uvieínos Víctor Hevia Granda y Manuel Álvarez Laviada en 1933. Otru homenaxe importante ye'l dedicáu a Leopoldo Alas «Clarín», obra de los mesmos autores en 1931.[42] El Campu acueye tamién un gran bustu de Sabino Fernández Campo, obra de Víctor Ochoa Sierra. Ún de los homenaxes más visitaos dende la so instalación en 2005 ye la estatua a tamañu natural de Woody Allen que se-y dedicó tres la entrega del Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes que recibió en 2002.[43]
Otres obres, más puramente artístiques, d'estremaes autores tán distribuyíes per tola ciudá. Puen destacase: El regresu de William B. Arrensberg, Culis Monumentalibus y Los llibros que mos axunten, esta última como homenaxe al filólogu Emilio Alarcos Llorach, obres d'Eduardo Úrculo, Monumentu a la Concordia y Afrodita II d'Esperanza D'Ors, El diestru y Torsu de Fruela I de Miguel Ortiz Berrocal, Amigos de Santiago de Santiago y La Maternidá de Fernando Botero.[44]
A mediaos del sieglu XIX la naciente burguesía industrial asturiana residente n'Uviéu tomó la música como forma d'ociu y exerció un llabor de mecenalgu mui activu que se traduxo nel apoyu financieru a la educación musical y a músicos llocales como Baldomero Fernández, Eduardo Martínez Torner, Saturnino del Fresno, Manuel del Fresno o Víctor Sáenz. La Sociedá Filarmónica d'Uviéu fundóse en 1907 y organiza dende entón, col único paréntesis de los años de la Guerra Civil, una temporada añal de conciertos, gracies ésta, pudo vese n'Uviéu a músicos y intérpretes como Emil von Sauer, Manuel de Falla, Pau Casals, José Iturbi, Arthur Rubinstein, Jascha Heifetz, Andrés Segovia, Sergei Rachmaninoff, Maurice Ravel, Béla Bartók o Ataúlfo Argenta. Dende 1944 la Sociedá cuenta con un teatru propiu, el Teatru Filarmónica.[45]
En 1892 inauguróse'l Teatru Campoamor, sustituyendo al antiguu Teatru del Fontán que describiera Leopoldo Alas Clarín. Lleváronse a cabu nelli tou tipu d'espeutáculos desde teatru y conciertos hasta zarzuela y ópera. El teatru tamién acueye temporaes de zarzuela, de danza, un concursu de música asturiana y tamién de la ceremonia d'entrega de los Premios Príncipe d'Asturies.[46]
Nel Auditoriu Palaciu de Congresos Príncipe Felipe, arriendes d'una gran actividá congresual, tamién se deserollen un Ciclu de conciertos y les Xornaes de Pianu «Luis G. Iberni».[47]
N'Uviéu tienen la so sede dos orquestes sinfóniques. La Orquesta Sinfónica del Principáu d'Asturies ocupa l'Auditoriu Príncipe Felipe. Los sos oríxenes remóntense a 1939 anque la formación actual data de 1991. A principios de la segunda década del sieglu XX los direutores titulares son Jesse Levine y Maximiano Valdés y anteriormente tuvo a cargu del direutor Víctor Pablo Pérez. Despliega una gran actividá, non solo n'Asturies, sinón tamién nel restu d'España y nel estranxeru.[48]
Uviéu Filarmonía foi una iniciativa del Ayuntamientu d'Uviéu puesta en marcha en 1999 al envís de cubrir les necesidaes musicales de los eventos d'esti organismu. El so direutor titular ye Friedrich Haider y la so sede alcuéntrase nel Teatru de la Filarmónica.[49]
Dambes orquestes cubren la «Temporada d'Ópera», el Festival de Danza y el Festival de Teatru Llíricu del Teatru Campoamor, la temporada de conciertos y les Xornaes de Pianu «Luis G. Iberni» del Auditorio Príncipe Felipe, y collaboren de contino otres instituciones, como la Sociedá Filarmónica d'Uviéu, y tán presentes n'otros eventos como la entrega de los Premios Príncipe d'Asturies[50]
Amás d'estes orquestes sinfóniques, Uviéu cuenta con otres formaciones musicales: la Banda de Gaites "Ciudá d'Uviéu", de la que depende otra infantil llamada «Vetusta», formada en 1992 y con presencia nes Fiestes de San Mateo, el desfile del Día d'América n'Asturies y la ceremonia d'entrega de los Premios Príncipe d'Asturies. La Banda de Música "Ciudá d'Uviéu", creada tamién en 1992, tien gran presencia nos eventos culturales de la ciudá y ufre conciertos selmanales nel quioscu del Paséu del Bombé nel Campu de San Francisco.
En cuantes a música moderna, ente otros munchos músicos nacíos nel conceyu d'Uviéu, destaquen: Melendi,[51] Tino Casal[52] o Cristina del Valle.[53] Amás, a lo llargo de los caberos años, munches bandes y cantantes importantes pasaron pelos escenarios uvieínos: U2,[54] Elton John, Deep Purple,[55] Ramones,[56] The Offspring, Blink-182, Michael Jackson[57] & Slash, Beach Boys, Status Quo, The Prodigy, Iggy Pop, WarCry, Mägo de Oz, Paco de Lucía, Barón Rojo, Green Day, El Canto del Loco, Mike Oldfield, Dizzy Gillespie, La Oreja de Van Gogh, Lou Reed, Mónica Naranjo, Hevia, Les Choristes, Miles Davis y otros músicos nacionales y internacionales.
La más importante zona comercial d'Uviéu ye, ensin dubia, la cai Uría, exe nel qu'istalen les sedes de bancos, compañíes de seguros, asina como grandes almacenes (El Corte Inglés, Zara, etc.) y milenta tiendes.
Tres los planes de choque de peatonalización del centru, otres cais circundantes tornárense tamién n'exes comerciales importantes, ente les que coye citar la cai de Gil de Jaz, d'Independencia, de Doutor Casal, Cuadonga, Melquiades Álvarez o la cai del Nueve de Mayu, onde asítiase'l Centru Comercial Salesas.
Esisten amás diverses grandes soperficies:
Toes elles conviven col pequeño comerciu. Como iniciativa pa atrayer a los clientes hacia'l pequeñu comerciu, surdiera l'asociación Oviedo Tiendas.
El platu típicu por escelencia ye, al igual que nel restu d'Asturies, la fabada cola sidra como bébora reina. Mención especial amerita la repostería: los carbayones que lleven el nome de los habitantes de la ciudá. Tamién son de reconocíu renome les moscovites, tortes de carambelu con frutos suchos esfarrapaos y con una capa de chicolate.
Ye tradición n'Uviéu la fiesta del Martes de campu, na que se xinta un menú compuestu de bollu preñáu y sidra.
Rescamplen otres exitoses festividaes gastronómiques como son:
Nos años últimos, al envís d'encontar la hostelería llocal, desendolcáronse delles xornaes y campeonatos ente los que destaquen: Campeonatu de Pinchos d'Uviéu o Bocaos del Cofrade.
N'Uviéu tienen el so llar delles Cofradíes y Sociedaes Gastronómiques: Cofradía de los Amigos de los Quesos del Principáu d'Asturies Archiváu 2006-12-17 en Wayback Machine, Cofradía Doña Gontrodo y Sociedad Gastronómica El Rinconín Archiváu 2009-08-29 en Wayback Machine, fundada ésta última en 1965.
El fútbol ye'l deporte por excelencia y l'equipu más representativu ye'l Real Uviéu, que militó durante 38 temporaes na Primer División d'España, siendo en tres ocasiones el tercer clasificau. Tamién ye de destacar el so primer presidente y fundador, Carlos Tartiere, cuyo nome tamién posee l'estadiu del equipu. Nel Real Uviéu tamién xugaron munchos uvieínos destacaos ente los que se encuentren por exemplu Oliverio Jesús Álvarez González ("Oli"). Amás n'Uviéu ñacieron dalgunos de los meyores xugadores asturianos de los últimos tiempos como Enrique Castro González ("Quini"), Javier Paredes o Luis García Fernández. Otros clubes de fútbol importantes de la ciudá son l'Astur Club de Fútbol, l'Universidá d'Uviéu, el Centru Asturianu d'Uviéu, el Masaveu C.F., el Cuadonga, el Pumarín Club de Fútbol, el APA Santa Teresa CD, el Vallobín, el Juventud Estadiu o el CD Peña Oviedo Berto.
El club más representativu de la ciudá en baloncestu ye el Oviedo Club Baloncesto, que participa na Lliga LEB Oru, la segunda división del baloncestu d'España.
Individualmente destaquen Fernando Alonso, bicampeón del mundu de Fórmula 1, y tamién Samuel Sánchez, medayista d'oru nos Pekin 2008 na prueba de ciclismu en ruta.
Les ciudaes hermaniaes con Uviéu son les siguientes:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.