From Wikipedia, the free encyclopedia
Авыл хуҗалыгы — халыкны азык-төлек, кулланыш кирәк-яраклары белән тәэмин итүче халык хуҗалык итүенең бер төре. Дөнья авыл хуҗалыгында якынча 1 млрд кеше мәшгуль дип санала.
Авыл хуҗалыгы | |
![]() | |
Әүвәлгесе | туплаучылык[d] |
---|---|
Башлану вакыты | 8 тысячелетие до н. э.[1] |
Кайда өйрәнелә | агрономия |
Яклаучы изге | Исидор Мадридский[d] |
Нинди вики-проектка керә | Проект:Сельское хозяйство[d] |
CIP коды | 01.0000, 01.00 һәм 01 |
NCI Thesaurus идентификаторы | C16270 |
Әлеге вакыттан дп иртәрәк түгел | 15 тысячелетие до н. э. |
![]() |
Авыл хуҗалыгы белән агрономия, терлекчелек, мелиорация, үсемлекчелек, урманчылык кебек фәннәр дә тыгыз бәйләнештә тора.
Авыл хуҗалыгының роленә карап илнең алгарыш халәтен билгелиләр. Күрсәткечләр итеп авыл хуҗалыгында эшләүчеләрнең барлык эшкә саләтле халыктан өлешен һәм авыл хуҗалыгының ЭВП дагы өлешен исәплиләр. Бу күрсәткечләр, аеруча, үсеп килүче илләрдә югары булып тора. Бу илләрдә авыл хуҗалыгының үсеше игү, көтүлек җирләренең, терлек баш санының арттырылуы белән бирелгән, ягъни аларда, аграр илләрдә, авыл хуҗалыгын механизмлаштыру, химияләштерү һ.б. түбән дәрәҗәдә бара.
Авыл хуҗалыгы алга киткән илләргә постсәнгати Европа һәм Төньяк Америка илләре керә. Аларда авыл хуҗалыгында эшче көчләрнең бары 2-6 % гына көч куя. Аларда 20 гасырда ук авыл хуҗалыгының интенсив үсеше күзәтелә.
Мондый погрессив үзгәрешләр индустриаль илләрдә дә күзәтелә. Ләкин интенсификация бу илләрдә түбәнрәк, ә авыл хуҗалыгы эшчәннәре өлеше зуррак.
Алдынгы илләрдә авыл хуҗалыгы продукциясе кулланышка кирәкледән артып ук китә, ә аграр илләрдә киресенчә җитмичә ачлык китереп чыгара.
Хуҗалык тармагы буларак авыл хуҗалыгының түбәндәге үзенчәлекләре бар:
БМОның авыл хуҗалыгы оешмасы Җирдәге коры туфракның 78 %ы җир эшкәртүдә зур аырлыклар тудыра, 13 %ы түбән , 6%ы уртача, 3 %ы югары продуктивлыклы дип белдерәләр.
Бүгенге көндә коры җирнең 11 %ы эшкәртелгән һәм 24 %ы көтүлекләр булып тора.
Авыл хуҗалыгы хайваннары һәм үсемлекләренең таралышы буенча берничә термик пояслар аерыла:
Терлекчелектән боланнар һәм Якутияда атлар үрчетү генә таралган.
Авыл хуҗалыгы тармаклары:
2010нчы ел нәтиҗәләре буенча.
Ранг | Дәүләт | Америка долларында чыгыш (млрд) |
---|---|---|
— | Дөнья | 3,585.829 |
1 | ![]() |
599.582 |
— | Калып:Байрак/Европа Берлеге | 293.080 |
2 | ![]() |
284.524 |
3 | ![]() |
161.236 |
4 | ![]() |
142.141 |
5 | ![]() |
108.130 |
6 | ![]() |
76.424 |
7 | ![]() |
71.218 |
8 | ![]() |
65.041 |
9 | ![]() |
58.603 |
10 | ![]() |
51.651 |
Ранг | Дәүләт | Америка долларларында (млрд) |
---|---|---|
— | Дөнья | 4,233.098 |
1 | ![]() |
1,028.742 |
2 | ![]() |
751.173 |
— | Калып:Байрак/Европа Берлеге | 273.068 |
3 | ![]() |
161.236 |
4 | ![]() |
157.572 |
5 | ![]() |
147.700 |
6 | ![]() |
113.385 |
7 | ![]() |
101.348 |
8 | ![]() |
92.209 |
9 | ![]() |
90.052 |
10 | ![]() |
88.918 |
Халык хуҗалыгының табигатькә иң зур зыян китерүче тармагы булып авыл хуҗалыгы санала. Эшчәнлек нәтиҗәсендә бик нык географик ландшафт үзгәреш кичерә. Кытайда, мәсәлән, кайчандыр субтропик урманнар, тайгалар урнашкан булган, ә Украина кырларын далалар алыштырган.
Мелиорация нәтиҗәсендә Елгаара өлкәдә зур чүлләр барлыкка килә, ә Казакъстанда һәм АКШда ком бураннары башлана. Көтүләр Африкада чүлләрне зурайта.
Аеруча Җиргә җир эшкәртү зур зыян сала:
Терлечелек зыяны:
20нче гасырдан тагын бер проблема- җирнең уңдырышсызлыгы кимү.
![]() |
Викиҗыентыктагы медиафайллар? |
---|---|
![]() |
«Авыл хуҗалыгы» порталы |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.