Proterozoyik (IPA /ˌproʊtərəˈzoʊɪk, prɒt-, -əroʊ-, -trə-, -troʊ-/),[2][3][4] günümüzden 2500 milyon yıl öncesinden 538,8 milyon yıl öncesine kadarlık süreyi kapsayan bir jeolojik üst zamandır.[5] Prekambriyen "süper üst zamanının" en son bölümüdür. Yerkürenin jeolojik zaman ölçeğinin en uzun üst zamanıdır ve (en eskiden en yeniye doğru) Paleoproterozoyik, Mezoproterozoyik ve Neoproterozoyik olarak üç jeolojik zamana bölünmüştür.[6]
Proterozoyik | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|
2500 ± 0,2 - 538,8 myö | ||||||
![]() Soldan sağa: Dört ana Proterozoyik olayı: Büyük Oksidasyon Olayı ve hemen sonrasında gerçekleşen Huronian buzullaşması; Kırmızı algler gibi ilk ökaryotların ortaya çıkışı; Kriyojeniyen Dönemi'nde gerçekleşen Kartopu Dünya olayı; Ediyakaran biyotası[1] | ||||||
Kronoloji | ||||||
| ||||||
Etimoloji | ||||||
Kullanım bilgisi | ||||||
Gök cismi | Dünya | |||||
Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) | |||||
Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Çizelgesi | |||||
Tanım | ||||||
Kronolojik birim | Üst zaman | |||||
Stratigrafik birim | Eonotem | |||||
Zaman aralığının resmîyeti | Resmî | |||||
Alt sınırını belirleyen | Kronometrik olarak belirlenmiştir | |||||
Alt sınır KSKN | Yok | |||||
KSKN onayı | Yok | |||||
Üst sınırını belirleyen | İknofosil Treptichnus pedum'un ortaya çıkışı | |||||
Üst sınır KSKN | Fortune Head kesiti, Newfoundland, Kanada 47.0762°K 55.8310°B | |||||
KSKN onayı | 1992 | |||||
Atmosfer ve iklim verileri |
Proterozoyik, Dünya atmosferinde oksijenin ilk kez ortaya çıkışından, Dünya üzerinde kompleks yaşamın (trilobitler veya korallar gibi) çoğalmasından hemen öncesine kadar geçen zamanı kapsar. Proterozoyik adı, tamamen Grekçe kökenli iki sözcüğün birleşiminden oluşur: Protero- "eski, daha önceki" ve -zoyik eki de "yaşamın" anlamına gelir.[7]
Paleoproterozoyik sırasında oksijenli bir atmosferin oluşumu; ökaryotların evrimi; Geç Neoproterozoyik Zaman'daki Kriyojeniyen Dönemi'nde Kartopu Dünya'ya sebep olan birkaç buzullaşma ve bol miktarda yumuşak gövdeli, çok hücreli canlıların evrimi ile karakterize edilen ve Dünya'daki yaşamın ilk bariz fosil kanıtını sağlayan Ediyakaran Dönemi (635-538.8 myö) bu üst zamanın iyi tanımlanmış olaylarıdır.
Proterozoyik kayıtlar
Proterozoyik Üst Zaman'ın jeolojik kaydı, bir öncesinde gelen Arkeen Üst Zaman'dan daha eksiksizdir. Arkeen'ın derin su birikintilerinin aksine, Proterozoyik, geniş ve sığ epikontinental denizlerde saklı birçok tabakaya sahiptir. Ayrıca bu kayaçların birçoğu Arkeen kayaçlarından daha az başkalaşıma uğramış ve birçoğu değişmemiştir.[8]:315 Bu kayaçlar üzerinde yapılan araştırmalar, geç Arkeen Üst Zaman'da başlamış olan devasa kıtasal yığılmanın, Proterozoyik'te de sürdüğünü göstermiştir. Proterozoyik'te aynı zamanda ilk kesin süperkıta döngüleri ve modern dağ oluşum faaliyetleri (orojenez) vardı.[8]:315–18, 329–32
Bilinen ilk buzullaşmaların Proterozoyik sırasında meydana geldiğine dair kanıtlar bulunmaktadır. İlki, Proterozoyik'in başlangıcından kısa bir süre sonra başladı. Proterozoyik'in son alt bölümü olan Neoproterozoyik'te en az dört kez buzullaşma olduğuna dair kanıtlar vardır ve bunlar tahminen Sturtiyen ve Marinoan buzullaşmalarının meydana getirdiği varsayımsal Kartopu Dünya ile doruk noktasına ulaştı.[8]:320–1, 325
Ayrıca bakınız
Kaynakça
Dış bağlantılar
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.