![cover image](https://wikiwandv2-19431.kxcdn.com/_next/image?url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Flag_of_Zambia.svg/langsi-640px-Flag_of_Zambia.svg.png&w=640&q=50)
සැම්බියාව
From Wikipedia, the free encyclopedia
සැම්බියාව,[lower-alpha 1] නිල වශයෙන් සැම්බියා ජනරජය,[lower-alpha 2] මධ්යම, දකුණු සහ නැගෙනහිර අප්රිකාවේ සන්ධිස්ථානයක පිහිටි ගොඩබිම් සහිත රටකි.[8] එය සාමාන්යයෙන් දකුණු-මධ්යම අප්රිකාවේ හෝ දකුණු අප්රිකාවේ සිටීම ලෙස හැඳින්වේ. එය උතුරින් කොංගෝ ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජය, ඊසාන දෙසින් ටැන්සානියාව, නැගෙනහිරින් මලාවි, ගිනිකොන දෙසින් මොසැම්බික්, දකුණින් සිම්බාබ්වේ සහ බොට්ස්වානා, නිරිත දෙසින් නැමීබියාව සහ බටහිරින් ඇන්ගෝලාව මායිම් වේ. සැම්බියාවේ අගනුවර වන්නේ සැම්බියාවේ දකුණු-මැද කොටසේ පිහිටි ලුසාකා ය. ජනගහනය ප්රධාන වශයෙන් සංකේන්ද්රණය වී ඇත්තේ රටේ ප්රධාන ආර්ථික මධ්යස්ථාන වන දකුණේ ලුසාකා සහ උතුරින් කොපර්බෙල්ට් පළාත වටා ය.
සැම්බියා ජනරජය | |
---|---|
උද්යෝග පාඨය: "එක සැම්බියාව, එක ජාතියක්" | |
ජාතික ගීය: "Stand and Sing of Zambia, Proud and Free" | |
![]() | |
අගනුවර සහ විශාලතම නගරය | ලුසාකා 15°25′S 28°17′E |
නිල භාෂා(ව) | ඉංග්රීසි |
පිළිගත් ප්රාදේශීය භාෂා(ව) | List
|
ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් (2010[1]) | List
|
ආගම | ක්රිස්තියානි ධර්මය (නිල රාජ්ය ආගම)[2] |
ජාති නාම(ය) | සැම්බියානු |
රජය | ඒකීය ජනාධිපති ජනරජය |
• ජනාධිපති | හකයින්දේ හිචිලෙම |
• උප ජනාධිපති | මුතලේ නලුමංගෝ |
ව්යවස්ථාදායකය | ජාතික සභාව |
ස්වාධීනත්වය එක්සත් රාජධානිය වෙතින් | |
• වයඹ රොඩේෂියාව | 1890 ජුනි 27 |
• බැරොට්සිලන්ඩ්-වයඹ රොඩේෂියාව | 1899 නොවැම්බර් 28 |
• ඊසාන රොඩේසියාව | 1900 ජනවාරි 29 |
• උතුරු රොඩේසියාව ඒකාබද්ධ කිරීම | 1911 අගෝස්තු 17 |
• රොඩේෂියා සහ නියාසලන්ඩ් සම්මේලනය | 1953 අගෝස්තු 1 |
• සැම්බියා ජනරජය | 1964 ඔක්තෝබර් 24 |
• වත්මන් ව්යවස්ථාව | 2016 ජනවාරි 5 |
වර්ග ප්රමාණය | |
• සම්පූර්ණ | 752,617 km2 (290,587 sq mi)[3] (38 වෙනි) |
• ජලය (%) | 1 |
ජනගහණය | |
• 2023 ඇස්තමේන්තුව | 20,216,029[4] (63 වෙනි) |
• ජන ඝණත්වය | 17.2/km2 (44.5/sq mi) (191 වෙනි) |
දදේනි (ක්රශසා) | 2023 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ![]() |
• ඒක පුද්ගල | ![]() |
දදේනි (නාමික) | 2023 ඇස්තමේන්තුව |
• සම්පූර්ණ | ▼ ඇ.ඩො. බිලියන 29.536[5] (113 වෙනි) |
• ඒක පුද්ගල | ▼ ඇ.ඩො. 1,435[5] (159 වෙනි) |
ගිනි (2015) | 57.1[6] ඉහළ |
මාසද (2022) | ▼ 0.569[7] මධ්යම · 153 වෙනි |
ව්යවහාර මුදල | සැම්බියානු ක්වාචා (ZMW) |
වේලා කලාපය | UTC+2 (CAT) |
දින ආකෘති | දිදි/මාමා/වවවව |
රිය ධාවන මං තීරුව | වම |
ඇමතුම් කේතය | +260 |
අන්තර්ජාල TLD | .zm |
මුලින් කොයිසාන් ජනයා වාසය කළ මෙම කලාපය දහතුන්වන සියවසේ බන්ටු ව්යාප්තියට ගොදුරු විය. 18 වන ශතවර්ෂයේ යුරෝපීය ගවේෂකයන් අනුගමනය කරමින්, බ්රිතාන්යයන් 19 වන සියවසේ අගභාගයේදී බැරොට්සිලන්ඩ්-වයඹ-බටහිර රොඩේෂියා සහ ඊසානදිග රොඩේෂියා යන බ්රිතාන්ය ආරක්ෂිත ප්රදේශවලට යටත් විජිතයක් බවට පත් කළහ. මේවා 1911 දී උතුරු රොඩේෂියාව පිහිටුවීමට ඒකාබද්ධ කරන ලදී. යටත් විජිත යුගයේ වැඩි කාලයක් සැම්බියාව පාලනය කරනු ලැබුවේ බ්රිතාන්ය දකුණු අප්රිකානු සමාගමේ උපදෙස් ඇතිව ලන්ඩනයේ සිට පත් කරන ලද පරිපාලනයක් මගිනි.[9]
1964 ඔක්තෝබර් 24 වන දින සැම්බියාව එක්සත් රාජධානියෙන් ස්වාධීන වූ අතර අගමැති කෙනත් කවුන්ඩා මංගල ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. කවුන්ඩා ගේ සමාජවාදී එක්සත් ජාතික නිදහස් පක්ෂය (UNIP) 1964 සිට 1991 දක්වා බලය පවත්වා ගෙන ගියේය. කවුන්ඩා දකුණු රොඩේසියාවේ (සිම්බාබ්වේ), ඇන්ගෝලාවේ සහ නැමීබියාවේ ගැටුම්වලට විසඳුම් සෙවීමේදී එක්සත් ජනපදය සමඟ සමීපව සහයෝගයෙන් කලාපීය රාජ්ය තාන්ත්රික කටයුතුවල ප්රධාන කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.[10] 1972 සිට 1991 දක්වා සැම්බියාව කවුන්ඩා විසින් නිර්මාණය කරන ලද "එක සැම්බියාවක්, එක ජාතියක්" යන ආදර්ශ පාඨය යටතේ එකම නීත්යානුකූල දේශපාලන පක්ෂය ලෙස UNIP සමග එක්-පක්ෂ රාජ්යයක් විය. 1991 දී බහු-පක්ෂ ප්රජාතන්ත්රවාදය සඳහා වූ සමාජ-ප්රජාතන්ත්රවාදී ව්යාපාරයේ ෆෙඩ්රික් චිලුබා විසින් කවුන්ඩාගෙන් පසු පත් වූයේ සමාජ-ආර්ථික සංවර්ධන සහ රජයේ විමධ්යගත කිරීමේ කාල පරිච්ඡේදයක් ආරම්භ කරමිනි. සැම්බියාව එතැන් සිට බහු-පක්ෂ රාජ්යයක් බවට පත්ව ඇති අතර සාමකාමී බල සංක්රාන්ති කිහිපයක් අත්විඳ ඇත.
සැම්බියාවේ ඛනිජ ලවණ, වනජීවී, වන වගා, මිරිදිය සහ වගා කළ හැකි ඉඩම් ඇතුළු බහුල ස්වභාවික සම්පත් අඩංගු වේ.[11] 2010 දී ලෝක බැංකුව විසින් ලෝක බැංකුවේ ව්යාපාර කිරීමේ පහසුව පිළිබඳ දර්ශකයේ හොඳම ප්රතිසංස්කරණකරුවන් 10 දෙනා අතරට සැම්බියාව නම් කරන ලදී.[12] 2018 වසරේ නවතම ඇස්තමේන්තුවට අනුව, ජනගහනයෙන් සියයට 47.9ක් බහුමාන දරිද්රතාවයෙන් පීඩා විඳිති.[13] නැගෙනහිර සහ දකුණු අප්රිකාව සඳහා පොදු වෙළෙඳපොළ (COMESA) මූලස්ථානය ලුසාකා හි පිහිටා ඇත.