مانی دھرم جاں مانویت (فارسی: آیین مانی, آئین مانی؛ انگریزی: Manichaeism) اک پرانا دھرم سی جو ایران دے ساسانی سلطنت دے ماتحت بابل توں شروع ہوکر وچکار ایشیا تے اسدے ارد گرد دے علاقےآں وچ بہت وادھا ہو گیا۔ اسدی نیہہ مانی (٢١٦ ٢٧٦ عیسوی اندازا) ناں دے اک مصلح نے دی سی اتے اسوچّ بدھ دھرم , زرتشت دھرم اتے عیسائی دھرم دے بہت سارے عقیدےآں دا مرکب سی ۔ مانی دی لکھائیاں سارا روپ توں تاں نہیں بچیاں لیکن اوہناں دے بہت سارے انش اتے بھاشانترت پرتیاں ہنے وی موجود ہن ۔ ایہہ دھرم تیجی توں ستوی صدی عیسوی تکّ چلیا اتے اپنے عروج اتے دنیا دے سبھتوں مکھ دھرماں وچوں اک سی ۔ اس سمیں ایہہ چین توں لے کے روم تکّ پھیلیا سی ۔[1]
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Manicheans.jpg/320px-Manicheans.jpg)
مانویت یا مانی مذہب یا مانی مت (انگریزی: Manichaeism؛ جدید فارسی آیین مانی) ایرانی مذاہب وچ زرتشت دے بعد جس مذہب نے مقبولیت حاصل کيتی اوہ منی سی ۔ اس مذہب دی تبلیغ ترکستان، شمالی افریقہ،یورپ وچ پھیلا ایہ ایران و عراق توں مشرق دی جانب افغانستان، ترکستان و چین تک پھیلیا۔ جدوں کہ ایہ مغرب وچ شام و مصر توں ہُندا ہويا قرطاجنہ و مراکش پہنچیا، فیر اوتھے توں اسپین، اطالیہ تے فرانس وچ داخل ہويا تے اپنے بنیادی فلسفے نور و ظمت یا خیر و شر توں اس نے مشرق و مغرب دے تمام ادیان نوں متاثر کیتا۔
مانی دھرم وچّ سکھایا گیا سی کہ کائنات وچّ چنگے اتے بھیڑے دے وچّ لڑائی چل رہی ہے ، جس وچّ اچھا پکھ سچ ، روشن اتے روحانی سچائی توں متعلق ہے جدوں کہ بھیڑا پکھ جھوٹھی گلّ ، ہنیرے اتے سانسارک شیواں نال۔ اسوچّ ایہہ دعوی کیتا گیا کہ مہاتما بدھ , عیسیٰ مسیح اتے زرتشت دے سندیشاں نوں اوہناں دے منن والےآں نے وگاڑ دتا سی اتے مانی نے انھاننوں پھر توں واضع کرایا ہے ۔ مانی نے ستّ کتاباں لکھیاں ، جنہاں وچوں چھ سیریائی بولی وچّ اتے اک وچکار فارسی وچّ سی ۔[2]
مانی
سانچہ:تفصیلی مضمون
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/Mani.jpg/320px-Mani.jpg)
مانی مذہب اپنے بانی دی نسبت توں منی کہلاندا سی ۔ ایہ 512ء وچ بابل دے نیڑے پیدا ہويا سی ۔ بارہ برس دی عمر وچ اس اُتے فرشتہ ’تو‘ دا نزول ہويا تے اس دے بعد مسلسل وحی آنے لگی تے چوبیس سال دی عمر وچ اسنوں رسالت تے وحی دا حکم ملا، چنانچہ شاپور اول دی تجپوشی دے دن اس نے اپنی نبوت دا اعلان کیتا تے لوکاں نوں اس نويں دین دی طرف بلیایا۔ شاہزاداں وچ سب توں پہلے شاپور دے بھائی فیروزنے اس دی دعوت اُتے لبیک کہیا تے غالباً اس دی وساطت توں منی دی رسائی دربار وچ ہوئی تے شاپور وی اس توں متاثر ہويا تے اس نويں دین نوں قبول کرنے دا اعلان کیتا۔ شاہی سرپرستی دی وجہ توں ایہ دین ایران وچ تیزی توں پھیلا تے تقریباًدس سال تک منی آزادنہ تبلغ کردا رہیا۔ مانویت دی اشاعت توں زرتشت دے قائدین، اوردان تے موبدان سخت پیچ و تاب کھا نے لگے تے منی نوں معتیوب و مطعون کرنے دی فکر کرنے لگے۔ چنانچہ انہاں نے شاپور دی اجازت توں مناظرہ کیتا تے اسنوں شکست دتی۔ شاپور اپنے رسول دی شکست توں سخت برہم ہويا تے اسنوں قتل کرنے دا حکم دتا۔ منی کِسے طرح بھج نکلیا تے کشمیر تبت توں ہُندا ہويا چینی ترکستان پہنچیا۔ اوتھے اس دے مذہب نوں خاطر خواہ مقبولیت حاصل ہوئی تے اکثر لوکاں نے اسنوں قبول کر ليا۔
بہرام دے دور وچ منی واپس ایران آیا، مگر اک سال زندہ رہ سکیا۔ موبداں نے اس دے خلاف فیر اس دے خلاف شورش دی تے بہرام نوں اس دے قتل اُتے آمادہ کیتا۔ چنانچہ منی گرفتار ہويا تے وڈی بے دردی توں ماریا گیا۔ اس دی زندہ کھل کھنچی گئی تے بھس بھر کر جندی شاپور شہر دے دروازے اُتے لٹکا دتی گئی (572ء)۔ موت دے وقت منی دی عمر سٹھ سال سی۔ اس دے بعد اس دے پیرواں اُتے مصیبت آئی تے ہزاراں دی تعداد وچ بے رحمی توں ہلاک ہوئے۔
کتاباں
مانی دیاں کتاباں دی تعداد ست دسی جاندی اے۔ جو خود اس دی تصنیف یا وحی دسی جاندی نيں۔ انہاں وچوں اک کتاب شاہ برقان یا شاپورگان پہلوی زبان وچ باقی سریانی زبان وچ سن۔ چاں کہ اس دی کتاباں نقش و نگار تے حسین تصاویر توں آرستہ سن، اس لئی منی دی شہرت رسول دی بجائے نقاش و مصور توں زیادہ ہوئی۔ اس دی اک کتاب خصوصیت دے نال نادر تصاویر اُتے مشتمل سی تے ازژتگ یا ارتنگ دے ناں توں مشہور ہوئی۔ منی دیاں کتاباں مسلم ور تک باقی سن، شاپورگان دا البیرونی نے مطالعہ کیتا سی ۔ اوہ منی دی دوسری کتاباں توں واقف سی ۔ پہلوی دے علاوہ مسلم مورخین نے اس دیاں کتاباں دے جستہ جستہ اقتسبات دتے نيں، مگر ہن انہاں وچوں اک کتاب دستیاب نئيں اے۔ منی نے اک نواں رسم الخط وی اخترح کیتا سی، جو سریانی تے پارسی دے بین بین سی ۔[3]
مانی نے اپنی کتاباں وچ تمام انبیا دی مخالفت کيتی تے غیب جوئی دی اے تے انہاں نوں مہتم بکذب ٹہرایا اے۔ اس دا کہنا اے کہ انہاں اُتے شیاطین دا غلبہ سی، اوہی انہاں دی بولی وچ گل کردے سن ۔ بلکہ بعض تھاںواں اُتے اس نے انبیا نوں خود شیاطین قرار دتا اے۔ اس نے عیسیٰ نوں وی شیطان تصور کیتا اے۔[4]
تعلیمات
مانی کادعویٰ اے اوہ فارقلیط جس دے ّآنے دی بشارت حضرت عیسیٰؑ نے دتی سی۔ اوہ دوسرے انبیا دی طرح پیغمبر اے تے اس اُتے نبوت دا نزول ہُندا اے تے اوہ خدا دی طرف توں لوکاں دی کی ہدایت اُتے مامور ہويا اے۔ منی گوتم بدھ تے زرتشت دی رسالت دا قائل سی ۔ چنانچہ اوہ شاپور گان وچ آغاز انہاں الفاظاں توں ہُندا اے، جس دا البیرونی نے اقتباس دتا اے ”دفعتاً حکمت و عمل دیاں گلاں خدا دے رسول دے ذریعے انسان تک پہنچائی جاندی رہیاں نيں۔ اک وقت وچ انہاں نوں خدا دے رسول بدھ نے ہندوستان وچ پہنچایا، دوسرے زمانے وچ زرتشت نے فارس وچ ، دوسرے زمانے وچ یسوع نے مغرب وچ تے اس دے بعد ایہ اوہی تے اس آخر زمانے دی پیشن گوئی خداون دے حقیقی رسول مجھ منی دے ذریعے بابل وچ پہنچائی۔“ گبن دا خیال اے کہ منی نے کوئی نويں گل نئيں کہی اے، بلکہ زرتشت تے حضرت عیسیٰ ؑ دی تعلیمات دے درمیان مقامت پیدا کرنے دی کوشش کيتی تے انہاں مخلوط مواد توں اپنے مذہب دی تعمیر دی اے۔ اس دے اکثر تصورات انہاں مذاہب توں ماخوذ نيں۔ مگر جہان زرتشت نے اس ازلی تضاد نوں اک ہی ذات بتایااے، اوتھے منی نے مستقل طور اُتے دو متضاد ہستیاں نوں تسلیم کرکے اپنے مذہب نوں ثنویت دی بنیاداں اُتے رکھیا اے، جو نور و ظلمت دے ناں توں موسوم نيں، ایہ پہلے جدا سن فیر مخلوط ہوگئياں تے ایہی اختلاط کائنات دی تکوین دا باعث بنیا۔ اس طرح نور و ظلمت وچوں ہر اک خالق اے۔ اس طرح چنگا تے سفید نور اے تے برا تے مضر ظلمت یا شر اے۔ چونکہ کائنات دی تخلیق دو متعضاد اصولاں توں مرکب اے، اس لئی انسان تے تمام عناصر انہاں ہی دا مرکب نيں تے انہاں افکارسے ہی متضاد اعمال جنم لیت نيں تے ایہ انسان نوں اپنے اصل یعنی نور یا ظلمت دی طرف لے جاندے نيں۔
مانی نے اپنی اخلاقی تعلیم وچ موسیٰ دی طرح دس احکام دسے نيں۔ جو بدھ تے عیسیٰ دی تعلیمات توں ماخوذ نيں جس حسب ذیل نيں۔
- بت برستی نہ کرو۔
- چھُٹ نہ بولو۔
- بخل نہ کرو۔
- کِسے جاندار نوں دی جان نہ لو۔
- زنا نہ کرو۔
- چوری نہ کرو۔
- حیلہ سازی تے جادوگری توں بچو۔
- مذہبی معاملات وچ شک نوں جگہ نہ دو۔
- کماں وچ سستی نہ کرو۔
- دن رات ست یا چار مرتبہ نماز پڑھو۔
مذکورہ احکام دے علاوہ خواص دے لئی ہور چند احکام نيں، جنہاں وچ شہوات ولذت توں پرہیز، ترک لحم و شراب تے عورت توں مکمل علحیدگی شامل اے۔ مذہبی طبقہ وچ دو طبقاں اسماعون (رشندگان)۔ ایہ عام لوک نيں جو سرف احکام عشرہ اُتے عمل کردے نيں تے تجرد، غربت تے نفس کشی اُتے عمل نئيں کردے نيں۔ دوسرا صدیقاں (برگزیدگان) ایہ امارت اُتے غربت نوں ترجیع دیندے نيں، عضیب تے شہوت اُتے قابو رکھدے نيں، تجرد دی زندگی بسر کردے نيں، مسلسل روزے رکھدے نيں تے جو کچھ مل جاندا اے، راہ خدا وچ خرچ کردیندے نيں۔ مانویت نوں ساسانی حکمراناں نے ابھرنے نئيں دتا، فیر وی اس دی توسیع جاری رہی، خود ایران وچ عباسیاں دے عہد تک انہاں دا تذکرہ ملدا اے۔ خود مہدی و ہارون الرشید دے زمانے وچ انہاں نوں سزا دینے دے لئی باضبطہ عدالت تفتش قائم کيتی گئی سی۔[5] مذہبی طبقہ وچ دو طبقاں اسماعون (رشندگان)۔ ایہ عام لوک نيں جو سرف احکام عشرہ اُتے عمل کردے نيں تے تجرد، غربت تے نفس کشی اُتے عمل نئيں کردے نيں۔ دوسرا صدیقاں (برگزیدگان) ایہ امارت اُتے غربت نوں ترجیع دیندے نيں، عضیب تے شہوت اُتے قابو رکھدے نيں، تجرد دی زندگی بسر کردے نيں، مسلسل روزے رکھدے نيں تے جو کچھ مل جاندا اے، راہ خدا وچ خرچ کردیندے نيں۔ مانویت نوں ساسانی حکمراناں نے ابھرنے نئيں دتا، فیر وی اس دی توسیع جاری رہی، خود ایران وچ عباسیاں دے عہد تک انہاں دا تذکرہ ملدا اے۔ خود مہدی و ہارون الرشید دے زمانے وچ انہاں نوں سزا دینے دے لئی باضبطہ عدالت تفتش قائم کيتی گئی سی۔[5]
لہندی رہتل وچ محاورہ
مانی دھرم نوں انگریزی وچ'مینیکیئزم' (Manichaeism) بلایا جاندا ہے، جو ہن لہندی رہتل وچّ اک محاورہ دی طرحاں استعمال ہندا ہے ۔ اجیہے بندے نوں مینیکیئسٹ ( Manichaeist ) بلایا جاندا ہے جو کسے الجھے سوال دے بارے وچّ غلط طریقے نال ٹھیک - غلط کیتی رائے رکھدا ہوئے ۔ اجیہے لوک ہور لوکاں اتے چیزاں نوں صرف اچھا جاں صرف بھیڑا دیاں دو کیٹیگری وچّ پا دندے ہن ۔ اکثر اسدا مطلبّ ایہہ نکلدا ہے کہ اجیہے بندے ہر موضوع وچّ اپنے نال مکمل اتفاق کردے لوکاں نوں اچھا اتے ذرا سی گلّ اتے وی اسہمت لوکاں نوں بھیڑا اتے ختم کرن لایق ویری سمجھدے ہن ۔[6]
ہور ویکھو
حوالے
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.