From Wikipedia, the free encyclopedia
سورجی نظام سورج تے ایہدے دے 8 سیارےآں، اوہناں دے چنداں تے نکے پاندھیاں نال رݪ کے بݨدا اے۔ ایہ 4.6 ارب ورے پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بدل دے دے کٹھے ہون تے بنیا۔ ایس پربندھ دا چوکھا ماس سورج کول اے تے فیر مشتری کول۔ چار نکے اندرلے پاندھی مریخ، زمین، وینس تے مریخ نیں جنہاں نوں پڑی پاندھی وی کیندے نیں۔ ایہ پڑیاں تے دھاتاں نال بنے نیں۔ چار باہرلے پاندھی مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون نیں جنہاں نوں گیسی جن وی کیندے نیں۔ ایہناں وچوں زحل تے مشتری دا چوکھا ماس ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ سب توں باہرلے دو نیپچون تے یورینس پانی امونیا تے میتھین نال بنے نیں تے ایہناں نوں برفانی جن وی کیندے نیں۔ سارے پاندھیاں دے نیڑے تریڑے گول چکری راہ نیں۔
سورجی نظام | |
![]() | |
عمر: | 4.568 ارب سال |
تھاں: | شکاری بانہ - چٹا راہ |
نیڑے تارا: | کنتوری نال |
تارے: | 1 : سورج |
پاندھی: | 8: عطارد، وینس، زمین، مریخ مشتری، زحل، یورینس، نیپچون |
نکے پاندھی: | 5 : سیرس، ایرس، پلوٹو، میکمیک |
چند: | 406 |
سورجی پربندھ، چکری تارہ سمندر چٹا راہ دی شکاری بانہ وچ اے جیدے وچ 200 ارب دے نیڑے تارے نیں۔
سورجی نظام سورج تے اجرام فلکی دے سارے مجموعے نوں کہندے نيں جو براہ راست یا بلواسطہ طور تے سورج دی ثقلی گرفت وچ نيں۔ اس وچ 8 سیارے، انہاں دے 162 معلوم چاند، 3 شناخت شدہ بونے سیارے(بشمول پلوٹو)، انہاں دے 4 معلوم چاند تے کروڑاں دوسرے چھوٹے اجرام فلکی شامل نيں۔ اس آخری زمرے وچ سیارچے، کوئپر پٹی دے اجسام، دم دار سیارے، شہاب ثاقب تے بین السیاروی گرد شامل نيں۔
عام مفہوم وچ نظام شمسی دا اچھی طرح معلوم ( مرسوم / charted) حصہ سورج، چار اندرونی سیارےآں، سیارچےآں، چار بیرونی سیارےآں تے کوئپر پٹی اُتے مشتمل اے۔ کوئپر پٹی توں پرے دے کافی اجسام وی نظام شمسی دا ہی حصہ تسلیم کیتے جاندے نيں۔
سورج توں فاصلے دے اعتبار توں سیارےآں دی ترتیب ایہ اے: عطارد، زہرہ، زمین، مریخ، مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون۔ انہاں وچوں چھ سیارےآں دے گرد انہاں دے اپنے چھوٹے سیارے گردش کردے نيں جنہاں نوں زمین دے چاند دی مناسبت توں چاند ہی کہیا جاندا اے۔ چار بیرونی سیارےآں دے گرد چھوٹے چٹانی اجسام، ذرات تے گردوغبار حلفےآں دی شکل وچ گردش کردے نيں۔ تن بونے سیارےآں وچ پلوٹو، کوئپر پٹی دا سب توں وڈا معلوم جسم؛ سیرس، سیارچےآں دے پٹی دا سب توں وڈا جسم؛ تے ارس، جو کوئپر پٹی توں پرے واقع اے ؛ شامل نيں۔ پلوٹو نوں 2006 وچ سیارے دے درجہ توں معزول کر دتا گیا۔ دیکھو۔ پلوٹو دا نظام شمسی توں اخراج
سورج دے گرد چکر لگانے والے اجسام نوں تن گروہاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: سیارے، بونے سیارے (Dwarf planets) تے چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies)۔
سیارہ سورج دے گرد مدار وچ گردش کرنے والے کسی ایداں دے جسم نوں کہندے نيں جو درج ذیل خصوصیات دا حامل اے
تسلیم شدہ اٹھ سیارے ایہ نيں: عطارد، زہرہ، زمین، مریخ، مشتری، زحل، یورینس، نیپچون
24 اگست 2006 نوں بین الاقوامی فلکیاتی اتحاد (International Astronomical Union) نے پہلی بار سیارے دی تعریف کيتی تے پلوٹو نوں سیارےآں دی لسٹ توں خارج کر دتا۔ پلوٹو نوں ہن ارس تے سرس دے نال بونے سیارےآں دے زمرے وچ رکھیا گیا اے۔[1]
بونے سیارےآں دے مدار دے آس پاس عموما دوسرے چھوٹے اجسام پاے جاندے نيں کیونجے انہاں دی کشش ثقل اِنّی مضبوط نئيں ہُندی دے اوہ اپنے پڑوس وچ صفائی (Clearing the neighbourhood) کر سکن۔ کچھ دوسرے اجسام جو مستقبل وچ بونے سیارے قرار دتے جا سکدے نيں انہاں وچ Orcus، Sedna تے Quaoar شامل نيں۔
پلوٹو 1930ء وچ اپنی دریافت توں 2006ء تک نظام شمسی دا نواں سیارہ تسلیم کيتا جاندا سی۔ لیکن ویہويں صدی دے آخر تے اکیہويں صدی دے اوائل وچ پلوٹو توں ملدے جلدے بوہت سارے دوسرے اجسام بیرونی نظام شمسی وچ دریافت کیتے گئے، خصوصاً ارس، جو جسامت وچ پلوٹو توں وڈا اے۔
سورج دے گرد مدار وچ باقی تمام اجسام چھوٹے شمسی اجسام (Small Solar System bodies) دے زمرے وچ آندے نيں۔[2]
قدرتی سیارچے یا چاند اوہ اجسام نيں جو سورج دی بجائے دوسرے سیارےآں، بونے سیارےآں یا SSSBs دے گرد گردش کر رہے ہون۔
کسی وی سیارے دا سورج توں فاصلہ ہمیشہ یکساں نئيں رہندا کیونجے سیارےآں دے مدار عموماً بیضوی ہُندے نيں۔ کسی سیارے دے سورج توں کم توں کم فاصلے نوں اس دا حضیض (perihelion) کہندے نيں تے اس دے زیادہ توں زیادہ فاصلے نوں اس دا اوج (aphelion) کہندے نيں۔
ماہرین فلکیات عام طور اُتے اجرام فلکی دے باہمی فاصلےآں دی پیمائش دے لئی فلکیاتی اکائیاں (Astronomical Unit یا AU) استعمال کردے نيں۔ اک فلکیاتی اکائی( AU ) تقریباًً سورج توں زمین تک دے فاصلے دے برابر ہُندی اے۔ سورج توں زمین دا فاصلہ تقریباًً 149598000 کلومیٹر یا 93000000 میل اے۔ پلوٹو سورج توں 38 فلکیاتی اکائیاں (AU) جدوں کہ مشتری تقریباًً 5.2 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے۔ اک نوری سال، جو ستارےآں دے وچکار فاصلےآں دی معروف ترین اکائی اے، تقریباًً 63,240 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے برابر ہُندی اے۔
غیر رسمی طور اُتے نظام شمسی نوں وکھ وکھ مَناطِق (zones) وچ تقسیم کيتا گیا اے۔ اندرونی نظام شمسی وچ پہلے چار سیارے تے سیارچےآں دی پٹی شامل اے۔ بعض فلکیات دان بیرونی نظام شمسی وچ سیارچےآں توں پرے تمام سیارےآں تے دوسرے اجسام نوں شامل کردے نيں،[3] جدوں کہ بعض دے نزدیک بیرونی نظام شمسی نیپچون دے بعد شروع ہُندا اے تے مشتری، زحل، یورینس تے نیپچون اک علاحدہ درمیانی مِنطقہ (zone) دا حصہ نيں۔[4]
سانچہ:سورج توں سیارےآں دا فاصلہ
ناں [5] | نصف قطر (رداس) | کمیت | کثافت | زمین توں موازنہ بلحاظ کمیت |
(کلومیٹر) | (کلوگرام) | |||
سورج | 695000 | 1.99E+30 | 1.41 | 333000 |
عطارد | 2440 | 3.30E+23 | 5.43 | 0.055 |
زہرہ | 6052 | 4.87E+24 | 5.24 | 0.816 |
زمین | 6378 | 5.97E+24 | 5.52 | 1.000 |
مریخ | 3397 | 6.42E+23 | 3.93 | 0.108 |
مشتری | 71492 | 1.90E+27 | 1.33 | 318.258 |
زحل | 60268 | 5.68E+26 | 0.69 | 95.142 |
یورینس | 25559 | 8.68E+25 | 1.32 | 14.539 |
نیپچون | 24766 | 1.02E+26 | 1.64 | 17.085 |
پلوٹو | 1150 | 1.27E+22 | 2.06 | 0.002 |
ساڈی زمین دا چاند | 1738 | 7.35E+22 | 3.34 | 0.012 |
Io (مشتری دا چاند) | 1821 | 8.93E+22 | 3.53 | 0.015 |
یورپا (مشتری دا چاند) | 1565 | 4.80E+22 | 2.99 | 0.008 |
Ganymede (مشتری دا چاند) | 2634 | 1.48E+23 | 1.94 | 0.025 |
Callisto (مشتری دا چاند) | 2403 | 1.08E+23 | 1.85 | 0.018 |
اس جدول توں پتہ چلدا اے کہ جے اک بہت ہی وڈے تصوارتی سمندر وچ چاند، سورج تے سب سیارےآں نوں پھینکا جائے تاں صرف زحل تیردا رہے گا باقی سب ڈُب جاواں گے۔
سورج، جو اک main sequence G2 ستارہ اے، نظام شمسی دا مرکزی جز اے۔ سورج نظام شمسی دی معلوم کمیت وچوں 99.86 فیصد دا حامل اے تے ثقلی طور اُتے دوسرے تمام اجسام اُتے حاوی اے۔[6] مشتری تے زحل، جو سورج دے گرد گردش کرنے والے سب توں وڈے سیارے نيں، باقی ماندہ کمیت دے 90 فیصد دے حامل نيں۔ اورت بادل وچ وی، جو فی الحال اک غیر ثابت شدہ نظریہ اے، مادے دی کافی مقدار موجود ہوئے سکدی اے۔
سورج دے گرد گردش کرنے والے سبھی سیارےآں دے مدار (پلوٹو سیارہ نئيں اے ) زمین دے مدار دے تقریباًً متوازی نيں یا اس توں بوہت گھٹ زاویہ بناتے نيں۔ اس دے مقابلے وچ دم دار سیارےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار زمین دے مدار توں کافی زاویے اُتے نيں۔
سورج دے گرد گردش دے نال نال تمام سیارے اپنے محور اُتے وی گردش کردے نيں۔ جے سورج دے قطب شمالی دے عین اُتے توں معائنہ کيتا جائے تاں ماسوائے چند اجسام کے، جداں ہیلی دا دمدار سیارہ، تمام سیارے اپنے محور دے گرد مخالف گھڑی وار سمت وچ گردش کردے نيں۔
تمام اجسام سورج دے گرد کیپلر دے قانون دے مطابق حرکت کردے نيں۔ ہر جسم دا مدار بیضوی اے تے اس بیضے دے اک مرکز (focus) اُتے سورج واقع اے۔
سورج دے نیڑے والے اجسام دور والے اجسام دے مقابلے وچ زیادہ تیزی توں گردش کردے نيں۔ سیارےآں دے مدار بوہت گھٹ بیضوی، بلکہ تقریباًً دائروی نيں لیکن بوہت سارے دمدار سیارےآں، سیارچےآں تے کوئپر پٹی دے اجسام دے مدار انتہائی بیضوی نيں۔
سیارےآں دے مدار اک دوسرے توں بہت زیادہ فاصلے اُتے واقع نيں تے دو مداراں دے درمیانی فاصلے وچ تغیر وی بہت زیادہ پایا جاندا اے۔ ایہ فاصلے نقشاں وچ دکھانا کافی مشکل اے اس لئی عموماً نظام شمسی دے نقشاں وچ سیارےآں نوں اک دوسرے توں یکساں فاصلے اُتے دکھایا جاندا اے۔ لیکن حقیقت وچ ، کچھ مثالاں دے سوا، کوئی سیارہ سورج توں جِنّا دور اے، اس دے مدار دا اپنے توں پہلے والے سیارے دے مدار توں فاصلہ اِنّا ہی زیادہ اے۔ مثال دے طور اُتے زہرہ دا مدار عطارد دے مدار توں 0.33 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے، جدوں کہ زحل مشتری توں 4.3 فلکیاتی اکائی (AU) دور اے تے نیپچون یورینس توں 10.5 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے اے۔ سائنسداناں نے انہاں فاصلےآں دا باہمی تعلق معلوم کرنے دی کچھ کوششاں تاں کيتیاں نيں لیکن ہن تک کوئی نظریہ متفقہ طور اُتے قبول نئيں کيتا جا سکیا اے۔
نظام شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ نیبولائی نظریے دے مطابق وجود وچ آیا۔ ایہ نظریہ عمانویل کینٹ نے 1755ء وچ پیش کيتا سی۔ اس نظریے دے مطابق 4 ارب 60 کروڑ سال پہلے اک بہت وڈے مالیکیولی بادل دے ثقلی انہدام (gravitational collapse) دی وجہ توں نظام شمسی دی تشکیل ہوئی۔ ایہ بادل شروع وچ اپنی وسعت وچ کئی نوری سال اُتے محیط سی تے خیال اے کہ اس دے انہدام توں کئی ستارےآں نے جنم لیا ہوئے گا۔ قدیم شہابیاں وچ ایداں دے عناصر دی معمولی مقدار/ذرات(traces) پائے گئے نيں جو صرف بہت وڈے پھٹنے والے ستارےآں (نجومِ منفجر (exploding stars)) وچ تشکیل پاندے نيں۔ اس توں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ سورج دی تشکیل ستارےآں دے کسی ایداں دے جھرمٹ (خوشۂ انجم (star cluster)) وچ ہوئی جو اپنے نیڑے دے کئی سپر نووا دھماکےآں دی زد وچ سی۔ انہاں دھماکےآں توں پیدا ہونے والی لہراں (shock waves) نے اپنے آس پڑوس دے نیبیولا دے گیسی مادے اُتے دباؤ ڈال کر زیادہ گیسی کثافت دے خطے پیدا کر دتے جس توں سورج دی تشکیل دی ابتدا ہوئی۔ انہاں کثیف خطےآں وچ قوت ثقلی نوں بہتر طور اُتے اندرونی گیسی دباؤ اُتے قابو پانے دا موقع ملیا تے فیر ایہ کشش ثقل پورے بادل دے انہدام (collapse) دا باعث بنی۔
اس گیسی بادل دا اوہ حصہ جو بعد وچ نظام شمسی بنا، اپنے قطر وچ نیڑےاً 7,000 توں 20,000 فلکیاتی اکائیاں (AU) اُتے محیط سی تے اس دی کمیت سورج دی موجودہ کمیت توں کچھ زیادہ سی۔ اسنوں ماہرین فلکیات پہلے الشمس نیبیولا وی کہندے نيں۔ جداں جداں نیبیولا سکڑدا گیا، محافظۂ زاویائی معیار حرکت یعنی conservation of زاویائی معیار حرکت دے باعث اس دی گردش دی رفتار ودھدتی گئی۔ جداں جداں مادہ اس بادل دے مرکز وچ اکٹھا ہُندا گیا، ایٹماں دے آپس وچ ٹکرانے دی تکرار (تعدد (frequency)) وی ودھدتی گئی تے اس وجہ توں مرکز وچ درجہ حرارت ودھنے لگا۔ مرکز، جتھے اُتے ہن زیادہ تر مادہ اکٹھا ہوئے چکيا سی، گرم توں گرم تر ہُندا چلا گیا تے اس دا درجہ حرارت باقی ماندہ بادل دے مقابلے وچ کافی زیادہ ہوئے گیا۔ گردش، کشش ثقل، گیسی دباؤ تے مقناطیسی قوتاں دے زیر اثر سکڑدا ہويا نیبیولا آہستہ آہستہ اک گردش کردی ہوئی پہلے السیاروی طشتری وچ تبدیل ہونا شروع ہوئے گیا جس دا قطر تقریباًً 200 فلکیاتی اکائیاں (AU) سی تے جس دے مرکز وچ اک گرم تے کثیف (dense) جنم لیندا ہويا ستارہ سی۔
تقریباًً 10 کروڑ سال بعد اس سکڑدے ہوئے نیبیولا دے مرکز وچ ہائڈروجنہاں دی کثافت تے اس دا دباؤ اِنّا ہوئے گیا کہ ایتھے اُتے مرکزی ائتلاف دا عمل شروع ہوئے گیا۔ مرکزی ائتلاف دی رفتار اس وقت تک ودھدی رہی جدوں تک آبسکونی توازن (hydrostatic equilibrium) حاصل نئيں ہوئے گیا۔ اس موقع اُتے مرکزی ائتلاف توں پیدا ہونے والی توانائی/دباؤ دی قوت کشش ثقل دے برابر ہوئے گئی تے ہور سکڑاؤ دا عمل رک گیا۔ ہن سورج اک مکمل ستارہ بن چکيا سی۔
بادل دے باقی ماندہ گردوغبار تے گیساں توں سیارےآں دی تشکیل ہوئی۔
ہزاراں وریاں توں کج لوکاں نوں چھڈ کے کسے نوں سورجی پربندھ دا نئیں سی پتہ تے زمین نوں ای کائنات دا گڑھ منیا جاندا سی۔ زمین اک تھاں تے کھڑی منی جاندی سی جیدے دوالے اسمانی چیزاں کمدیاں سن۔ یونانی ارسٹارخس نے ایہ سوچ دتی جے سورج گڑھ اے جیدے دوالے زمین کمدی اے۔ نکولس کوپرنیکس پہلا بندا سی جینے میتھمیٹکس نال سورج دے گڑھ ہون دی گل کیتی۔ اوس دے مگروں 17صدی وچ ہونوالے گلیلیو، یوہانس کپلر تے نیوٹن نے فزکس وچ اینے تے ایہوجے وادے کیتے جس نے ہولی ہولی لوکاں نو منا لیا جے زمین سورج دے دوالے کمدی اے۔
سورجی پربندھ دا سب توں وڈا انگ سورج اے جتھے پورے پربندھ دا 99.86٪ ماس اے تے جینے پورے پربندھ نوں اپنی کھچ وچ لیا ہویا اے۔ سورج دے دوالے کمن والے چار وڈے پاندھی جنہاں نوں گیسی جن وی کیندے نیں سورج توں باہر پربندھ دے 99٪ ماس دے مالک نیں تے مشتری تے زحل رل کے 90٪ ماس رکھدے نیں۔ چوکھے وڈے کمن والے پاندھی زمین دے کمن والے راہ دی سیدھ وچ ای کمدے نیں پر کائپر پٹی دا کمن ناپ وکھرا اے۔ سارے پاندھیتے ہور کمن والے اک ای پاسے ول کمدے نیں۔ ہیلے تارہ الٹے پاسے ول کمدا اے۔
سورجی پربندھ دے منے گۓ تھاں وچ سورج، اوہدے دوالے چار اندرلے پاندھی، فیر اوارہ کمدیاں پڑیاں، اوہناں توں پرے وڈے گیسی جن نیں تے جنہاں توں پرے کائپر پٹی وچ برفانی ٹوٹے پھردے نیں۔ تارہ گرو ایس پربندھ نوں دو انگاں وچ ونڈدے نیں: اندرلا پربندھ جیدے سورج دے نیڑے کمن والے چار پاندھی تے کمدیاں پڑیاں آندیاں نیں، ایہناں توں باہر ول باہری سورجی پربندھ آندا اے جیدے وچ چار گیسی جن آندے نیں۔ ایہناں توں اگے کائپر پٹی اے۔
سورجی پربندھ دے کئی پاندھیاں دے اپنے پربندھ نیں جنہاں وچ اوہناں دے دوالے اوہناں دے چن کمدے نیں (دو چن پاندھی عطارد توں وی وڈے نیں)، گیسی جناں دے دوالے نکے نکے زریاں دے چکر نیں جیہڑے کٹھے رل کے چکرے کٹدے نیں۔ کئی چن اینج چکر کٹدے نیں جے اوہناں دے منہ پکے ای اپنے پاندھیاں ول ریندے نیں۔
سورج دے نیڑے کمن والے پاندھی تیز (سورجی کھچ باجوں) تے دور والے ہولی کمدے نیں۔ پاندھی سورج دے دوالے اک نیڑے تریڑے گول جکر وچ کمدے نیں پر ہور کمن والے جیویں کائپر پٹی والے انڈیورگا راہ چندے نیں۔ سورجی پربندھ دے کسے وی انگ دی تھاں کہ کے اگلے ویلے اوہ کتھے ہویگا اسانی نال تے تالکل ٹھیک ناپی جاسکدی اے۔
سورج پربندھ دے مومنٹم وچ سورج دا حصہ 2٪ (پاویں ایہدا ماس چوکھا اے) تے دوجے انگاں دا ریندا بندا اے۔ جناں کوئی پاندھی سورج توں دور ہوندا اے اوہناں ای اوہدا سورج دے دوالے چکر وڈا ہوندا اے۔ سورجی پربندھ دا نیڑے تریڑے سارا سورج کول ماس اے تے ایہدا 98٪ ہائیڈروجن تے ہیلیم اے ریندے کھوندے ماس دا نیڑے تریڑے مشتری تے زحل کول اے جیدا 99% ایہناں دو گیساں نال ای بنیا اے۔
سورج دے نیڑے دے چار پاندھی پڑیاں ناں بنے نیں جیہڑیاں سلیکا، لوۓ تے نکل دیاں نیں جنہاں دا پگھلن ناپ جوکھا ہوندا اے۔ زحل تے مشتری گیساں نال بنے.
سورجی پربندھ 4.568 ارب ورے پہلے بہت وڈے مالیکیولی بدل دے والے تھاں دے کھچ نال کٹھا ہون تے بنیا۔ ہوسکدا اے ایہ تھاں کئی چانن وریاں تے پھیلیا ہویا ہوویگا۔ دوجے مالیکیولی بدلاں وانگوں ایہ وی ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا سی جیدے وچ تھوڑیاں جیاں بھاریاں دھاتاں وی رلیاں سن جیہڑیاں پچھلے تاریاں دیاں نشانیاں سن۔ اوہ تھان جتھے ایہ سورجی پربندھ بننا سی اوہ دب وچ آندی اے تے اوتھے تیز دوڑ نال چکھڑ جلدے نیں جنہاں باجوں وشکارلی تھاں جتھے چوکھا ماس کٹھا سی تیز گرم ہوندی اے تے ہور تیزی نال کمدی اے تے پلیٹ ونگوں پدھری ہوندی جاندی اے جیدا قطر 200 اسمانی میل دے برابر ہوندا اے تے جیدے وشکار اک گرم تارہ بنن دا مڈھ بجھدا اے۔ ایس پلیٹ دے مادیاں دے کٹھے ہون نال پاندھی تے نکے پاندھی تے ہور رلدیاں چیزاں بندیاں نیں۔
اپنے اچے پگھلن ناپ باجوں بھاریاں دھاتاں، پڑیاں تے سلیکا نال بنے زمین، عطارد تے وینس، سورج دے نیڑے دی گرم تھاں دے وچ کمدے نیں۔ سورجی بدل دا بہت چھوٹا انگ دھاتی عنصراں دا ہوندا اے ایس لئی ایہ پڑیاں والے پاندھی ایڈے وڈے نہیں بن سکدے تے دوجے پاسے گیسی جن پاندھی مشتری, زحل یورینس تے نیپچون سورج توں ایناں دور ہوندے نیں جتھے ٹھنڈ اوہناں دی گیس نوں پکے وکھالے وچ رکھدی اے۔ برف بنن والے مادے چوکھے سن تے اوہ فیر اپنے دوالے چوکھی ہائیڈروجن تے ہیلیم کھچ کے جن پاندھی بن جاندے نیں۔
ریا گیا ملبہ جیہڑا کسے پاندھی بنن دے کم ناں آسکیا اوہ نکے پاندھی پیٹی، کائپر پٹی تے اوورٹ بدل وچ پلٹ گیا۔ 5 کروڑ وریاں وچ ہائیڈروجن دی دب اینی بن گئی تے اوہ اینی گھنی ہوکئی جیدے نال اوہ آو تارہ اپنے وشکار ایٹمی فیوین دا کم ٹوردا اے تے اوہ بالکل نارمل تارہ بن جاندا اے۔ گرمی دب تے گریوٹی برابر ہوکے تارے نوں اوہدے ہندے حال وچ لے آندے نیں۔ سورج دے سورجی چکھڑ سورجی ولگن بناندے نیں تے فالتو تؤڑ نوں سورجی پربندھ توں باہر تاریاں دے وشکار تھاں وچ لجا کے سٹدے نیں تے اینج پاندھی بنن دا کم وی پورا ہوجاندا اے۔
ایہ سورجی پربندھ، جدوں تک سورج دی گری دے اندر ہائیڈروجن سڑ کے ہیلیم نہیں بندی اینج ای چلدا رویگا تے سوچ اے جے ایہ کم نیڑے تریڑے 5.4 ارب ورے وج پورا ہوویگا۔ اوس ویلے سورج دی ایہ تارہ حالت مک جاویگی ایھدی اندرلی گری ٹٹے گی تے چانن تے گرمی ہور زور نال ایہدے چوں نکل کے ایہدے دوالے پھیلے گی۔ سورج دی باہرلی پدھر باہر نوں پھیلے گی تے ایہدا قطر 260 گنا دے نیڑے تریڑے ودیگی۔ سورج اک لال جن بن جائیگا۔ سورجی دی باہرلی پدھر دے چوکھا سارا ودھن نال ایدھی گرمی وی گھٹے گی۔ ایہ پھیلیا ہویا سورج وینس تے عطارد نوں گیس وج پلٹ دیگا تے زمین رہن دے قابل نہیں رہیگی۔ سورج دی گری اینی گرم ہوویگی جے ایہدے اندر ہیلیم سڑ پویگی۔ ایہدے باہرے چھلڑ ایہدے توں وکھ ہوکے اسے پاسے ول اڈ جان گے تے اندر دی گری اک چٹا نکا جیا گولا بن جائیگی جیدے وچ بھاری عنصر ہونگے۔ ایہ بہت گھنا ہویگا۔ ایہدا ماس سورج دے اصل ماس دا ادھ دے برابر ہویگا پر ایہ زمین جڈا ہویگا۔
سورج سورجی پربندھ دا کلا تارہ اے تے ایہدا سب توں وڈا انگ اے۔ ایدا ماس (332,900 زمیناں برابر) ایدی گری وچ ایہناں گرمی ناپ بندا اے جیدے نال ایدے وچ ایٹم دے پھٹن دا کم ہوندا اے جس باجوں ایدے چوں چانن تے انرجی نکل کے چار چفیرے پھیلدی نیں۔ نشانیاں دسدیاں نیں جے سورج اپنے جوبن توں لنگ ریا جے۔ ایہنوں پیلا تارہ وی سدیا جاندا اے ۔ اگر اسیں اپنے تارہ سمندر چٹا راہ دے ہور تاریاں ول ویکھیے تے ایہ وڈا تے چوکھا چانن والا لگدا اے۔ ایہنوں ہرٹسپرنگ-رسل ڈائیاگرام تے G2 تارہ منیا گیا اے۔ ایہ ڈائیاگرام دسدی اے جے جنا کسے تارے دی پدھر تے گرمی ناپ زیادھ ہوندا اے اوہناں ای اوہدا چانن زیادھ ہوندا اے۔ گرم تاریاں دا چانن وی زیادھ ہوندا اے۔ ایہدے چانن وچ وادا ہوریا اے تے پہلے ہن دی چاننے توں 70٪ چانن سی۔ سورج ایس کآئنات دے بنن دے چوکھے ویلے مگروں بنیا ایس لئی ایہدے وچ بھارے عنصر نیں جنہاں بارے ایہ کیہا جاندا اے جے ایہناں باجوں ای سورج دا پاندھی پربندھ بنیا۔ ایہ بھارے عنصر کائنات دے بنن ویلے دے تاریاں وج نہیں سن۔ ہائیڈروجن تے ہیلیم توں بھارے عنصر پہلے تے پرانے تاریاں دیاں گریاں وچوں پھٹن نال آۓ نیں۔ پرانے تاریاں وچ کج ای عنصر نیں جد کے نویاں وچ کئی۔
چانن نال سورج توں سورجی چکھڑ وی چلدے نیں۔ ایہ چکھڑ سورج توں 1.5 ملین کلومیٹر/کینٹہ دی دوڑ نال چلدے نیں نے تے پوری سورجی پربندھ نوں اپنی لپیٹ وچ لیندے نیں۔ سورجی پدھر تے ہون والے کم وی اوہدے آلے دوالے نوں پلٹدے نیں۔ سورجی چکھڑ نال بنن والا محول سورجی پربندھ توں باہر توں انوالیاں چھلاں نوں روکدا اے۔
سورج نظام شمسی دا مرکزی ستارہ تے اس دا سب توں اہم حصہ اے۔ ایہ کمیت وچ زمین دی نسبت 332,946 گنیاوڈا اے۔ اس دی بھاری کمیت اسنوں اِنّی اندرونی کثافت فراہم کردی اے جس توں اس دے مرکز وچ مرکزی ائتلاف(nuclear fusion) دا عمل ہوئے سکے۔ مرکزی ائتلاف دے نتیجے وچ بہت وڈی مقدار وچ توانائی پیدا ہُندی اے جس دا زیادہ تر حصہ برقناطیسی لہراں (electromagnetic radiations) تے روشنی دی شکل وچ خلا وچ بکھر جاندا اے
اوداں تاں ماہرین فلکیات سورج نوں اک درمیانی جسامت دا زرد بونا ستارہ شمار کردے نيں، لیکن ایہ درجہ بندی کچھ گمراہ کن اے، کیونجے ساڈی کہکشاں دے دوسرے ستارےآں دے مقابلے وچ سورج نسبتاً وڈا تے چمکدار اے۔ ستارےآں دی درجہ بندی ہرٹزپرنگ-رسل نقشے(Hertzsprung-Russell diagram) دے مطابق کيتی جاندی اے۔ اس گراف وچ ستارےآں دی چمک نوں انہاں دے سطحی درجہ حرارت دے مقابل درج (plot) کيتا جاندا اے۔ عمومی طور اُتے زیادہ گرم ستارے زیادہ چمکدار ہُندے نيں۔ اس عمومی خصوصیت دے حامل ستارےآں نوں رئیسی متوالیہ (main sequance) ستارے کہندے نيں تے سورج وی ايسے زمرے وچ آندا اے۔ لیکن سورج توں زیادہ گرم تے چمکدار ستارے بہت کمیاب نيں جدوں کہ سورج توں مدھم تے ٹھنڈے ستارے عام نيں۔
سائنسداناں دا خیال اے دے اس وقت سورج اپنی زندگی دے عروج اُتے اے تے حالے اس وچ جلانے دے لئی بہت ایندھن باقی اے۔ وقت گزرنے دے نال سورج دی چمک وچ اضافہ ہوئے رہیا اے ؛ ابتدا وچ سورج دی چمک اس دی موجودہ چمک دا صرف 75 فیصد سی۔
سورج وچ ہائڈروجن تے ہیلیم دے تناسب توں اندازہ ہُندا اے کہ ایہ حالے اپنی عمر دے درمیانی حصے وچ اے۔ وقت دے نال سورج دی جسامت تے چمک وچ اضافہ ہُندا جائے گا، اس دا درجہ حرارت کم ہُندا جائے گا تے رنگت سرخی مائل ہُندی جائے گی۔ تقریباً 5 ارب سال وچ سورج اک سرخ جنہاں (giant) بن جائے گا۔ اس وقت سورج دی چمک اس دی موجودہ چمک توں کئی ہزار گنیازیادہ ہوئے گی
سورج اول آبادی (population I) دا ستارہ اے ؛ ایہ کائناتی ارتقاء دے بہت بعد دے مراحل وچ پیدا ہويا سی۔ اس دی ساخت وچ دوم آبادی (population II) دے ستارےآں دی نسبت بھاری عناصر دی مقدار زیادہ اے۔ انہاں بھاری عناصر نوں فلکیات دی بولی وچ دھاتاں کہندے نيں گو کہ علم کیمیا وچ دھات دی تعریف اس توں مختلف اے۔ ہائڈروجن تے ہیلیم توں بھاری عناصر قدیم پھٹنے والے ستارےآں دے مرکز وچ بنے سن ؛ اس لئی کائنات وچ انہاں عناصر دی موجودگی دے لئی ستارےآں دی پہلی نسل (generation) دا مرنا ضروری سی۔ قدیم ترین ستارےآں وچ دھاتاں دی بوہت گھٹ مقدار پائی جاندی اے جدوں کہ نويں ستارےآں وچ انہاں دی مقدار زیادہ اے۔ ماہرین فلکیات دے خیال وچ سورج دی اُچی دھاتیت اس دے گرد سیارےآں دی تشکیل دے لئی انتہائی اہم سی کیونجے سیارے دھاتاں دے ارتکم (accretion) توں ہی بنے نيں۔
اندرلے سورجی پربندھ وچ عطارد، وینس، زمین تے مریخ اندے نیں۔ اندرلے سورجی پربندھ دے پاندھی سورج دے نیڑے نیں تے سلیکا تے دھاتاں نال بنے نیں۔ ایہناں دے کج ای چند نیں تے ایہناں دے پاندھی چھلا نہیں ہوندے۔ ایہناں دے اندر گری وچ لویا تے نکل ہوندا اے۔ مریخ، وینس تے زمین دے موسم ہوندے نیں۔
اندرونی نظام شمسی اس خطے دا روايتی ناں اے جس وچ سورج، پہلے چار سیارے تے سیارچے آندے نيں۔ ایہ سیارے تے سیارچے سلیکیٹ تے دھاتاں توں ملکر بنے نيں تے سورج توں نسبتاً نیڑے نیڑے نيں؛ اس پورے خطے دا رداس مشتری تے زحل دے وچکار فاصلے توں وی کم اے۔
عطارد سورجی پربندھ دا سب توں نکا پاندھی (0.055 زمینی ماس برابر) اے تے سورج دے سب توں نیڑے اے ایھدا اپنا کوئی چند نئیں تے ایدھے تے گول کھڈے نیں۔ عطارد دا محول سورجی چکھڑ نال بنیا اے۔
وینس زمین دے ناپ دے کج برابر (0.815 زمینی ماس) اے تے ایدی گری لوۓ دی تے چھلڑ سلیکا دا اے۔ ایدے دوالے کوئی چند نہیں کمدا۔ ایہ سب توں گرم پاندھی اے تے ایھدا گرمی ناپ 400 ڈگری سینٹی گریڈ اے۔
زمین اندرلے پاندھیاں وچوں سب توں وڈا تے سب توں گھنا اے۔ ایہ سورجی پربندھ دا کلا پاندھی اے جیدے تے جیون اے تے جیدی پدھر تے تے اندر تبدیلیاں ہوندیاں نیں۔ پاندھیاں وچ ایھدا پانی سار محول نویکلا اے تے ایہ اکو پاندھی اے جتھے ٹیکٹونک پلیٹاں دسدیاں نیں۔ زمین دا محول دوجے پاندھیاں نالوں جیون باجوں وکھرا اے تے ایھدے تے 21% آکسیجن اے۔
مریخ، زمین تے وینس توں نکا (0.107 زمین ماس برابر) اے۔ ایہدے محول وچ کاربن ڈائی آکسائیڈ اے۔ ایدے تے اگپہاڑ تے تریڑاں دے نشان نیں جیہڑے دسدے نیں جے ایتھے 20 لکھ ورے پہلے تک تبدیلیاں ہوندیاں رہیاں نیں۔ ایہدا لال رنگ ایدھی پدھر تے آئرن آکسائیڈ باجوں اے۔ ڈائیموس تے فوبوس ایہدے دو چند وی نیں۔
نکے پاندھی پیٹی مریخ تے مشتری دے وشکار اک تھاں تے اک سورج دوالے گول چکر اے جتھے کئی نکے پاندھی تے ہور روڑے کمدے نیں۔ ایہ پڑیاں، دھاتاں تے برف دے بنے نیں۔ ایہناں بارے سوج اے جے سورجی پربندھ دے بنن ویلے مشتری دی کھچ باجوں ایہ رل کے کوئی پاندھی نال بن سکے۔ ایتھے لکھاں دی گنتی وچ روڑے پھردے نیں جنہاں دا قطر ہک کلومیٹر تک ہوسکدا اے۔ ایتھوندا سب توں وڈا انگ سیرس اے۔
مکمل مضمون دے لئی ویکھو سیارچوی پٹی
سیارچے عام طور اُتے چھوٹے اجرام فلکی ہُندے نيں جو چٹاناں، دھاتاں تے اس طرح دی دوسرے ناقابل تبخیر و تصعید (non-volatile) ماداں توں بنے ہُندے نيں۔ سیارچوی پٹی مریخ تے مشتری دے درمیان، سورج توں 2.3 توں 3.3 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے واقع اے۔ ماہرین دا خیال اے کہ ایہ اجسام نظام شمسی دی تخلیق دے وقت مشتری دی ثقلی مداخلت دے باعث اکٹھے ہوئے کے اک سیارہ بننے توں رہ گئے سن ۔
سیارچے اپنی جسامت وچ خوردبینی ذرات توں لےکے کئی سو کلومیٹر چوڑی دیوہیکل چٹاناں تک ہوئے سکدے نيں۔ انتہائی وڈے سیارچےآں، جداں کہ سیرس، دے علاوہ تمام سیارچےآں نوں چھوٹے اجرام فلدی ميں شمار کيتا جاندا اے۔ مستقبل وچ ہور تحقیق دے بعد کچھ تے وڈے سیارچےآں، مثلاً Vesta تے Hygieia، نوں وی بونے سیارے قرار دتا جا سکدا اے۔
سیارچوی پٹی وچ ایداں دے ہزاراں تے ممکنہ طور اُتے لکھاں، اجسام پائے جاندے نيں جنہاں دا قطر اک کلومیٹر توں زیادہ اے۔ اس دے باوجود اس گل دا امکان کم ہی اے کہ سیارچےآں دی پٹی دی کل کمیت زمین دی کمیت دے ہزارواں حصے توں زیادہ ہوئے۔ پٹی وچ سیارچے اک دوسرے توں کافی دور دور نيں تے خلائی جہاز عموماً اس خطے توں کسی تصادم دے بغیر آسانی توں گزر جاندے نيں۔ چھوٹے سیارچے، جنہاں دا قطر 10 میٹر توں لےکے 1 ملی میٹر تک ہو، شہاب ثاقب کہلاندے نيں۔
نظام شمسی دے وسطی حصے وچ دیو ہیکل گیسی سیارے، انہاں دے وڈے وڈے چاند تے کم مدت دے دمدار سیارے پائے جاندے نيں۔ اس حصے دا کوئی روايتی ناں نئيں اے ؛ بعض اوقات اسنوں "بیرونی نظام شمسی" کہیا جاندا اے لیکن عصر حاضر وچ ایہ ناں زیادہ تر نیپچون توں پرے دے حصے دے لئی استعمال ہُندا اے۔
سورج دے گرد گردش کرنے والے تمام مادے وچوں 99 فیصد چار بیرونی سیارےآں یا گیسی جنات، وچ موجود اے۔ مشتری دی فضاء زیادہ تر ہائیڈروجن تے ہیلیم اُتے مشتمل اے۔ یورینس تے نیپچون دی فضاء وچ مختلف برفانی ماداں، جداں کہ پانی، امونیا تے میتھین، دی زیادہ مقدار پائی جاندی اے۔ انہاں برفانی ماداں دے باعث کچھ ماہرین فلکیات انہاں دو سیارےآں نوں اک وکھ ہی زمرے وچ رکھدے نيں جسنوں اوہ "یورانی سیارے" یا "برفانی جنات" کہندے نيں۔ انہاں چاراں سیارےآں دے گرد حلقے نيں لیکن صرف زحل دے حلقے زمین توں صاف طور اُتے دکھادی دیندے نيں۔
بارلا سورجی پربندھ گیس نال بنے وڈے پاندھیاں تے اوہناں دے چنداں دی تھاں اے۔ ایہناں تے پانی، امونیا تے میتھین چوکھے نیں۔ ایس دے پاندھی رل کے سورج توں باہر دے 99٪ ماس دے مالک نیں۔ مشتری تے زحل زمین توں کئی کنا وڈے نیں تے ایہناں تے ہائڈروجن تے ہیلیم نیں۔ یورینس تے نیپچون چھوٹس نیں تے ایہناں تے برف اے۔
مشتری 318 زمیناں برابر تے سارے پاندھیاں نوں رلایا جاوے تاویں اوہناں توں ڈھائی گنا وڈھا اے۔ ایدا چوکھا سارا انگ ہائیڈروجن تے ہیلیم نال بنیا اے۔ ایدے 67 چند نیں۔ گانیمید سب توں وڈا اے۔ ایہ عطارد توں وی وڈا اے۔
زحل اپنے دوالے دے چکراں توں پچھانیا جاندا اے۔ ای کئی گلاں وچ مشتری نال رلدا اے۔ ایہ 95 زمیناں برابر اے۔ ایھدے چکر برف تے پڑیاں نال بنے نیں۔ زحل دے 62 چند نیں۔
یورینس 14 زمیناں دے برابر ہون باجوں باہرے پاندھیاں وچوں سب توں ہلکا اے۔ دوجی گیسی جناں نالوں ایھیدی گری زیادھ ٹھنڈی اے۔ ایہدے 27 چند نیں۔
نیپچون 17 زمیناں دے برابر، یورینس نالوں نکا پر چوکھا بھارا اے۔ ایہدے 13 چند نیں
مکمل مضمون دے لئی ویکھو دم دار سیارے
دم دار سیارے چھوٹے اجرام فلکی ہُندے نيں جنہاں دا قطر عموماً چند کلومیٹر توں زیادہ نئيں ہُندا۔ ایہ مختلف قسم دے منجمد ماداں توں بنے ہُندے نيں۔ انہاں دے مدار انتہائی بیضوی ہُندے نيں؛ عموماً انہاں دا حضیض (perihelion) اندرونی سیارےآں دے مداراں دے اندر ہُندا اے تے انہاں کا
edabہُندا اے۔ جدوں کوئی دم دار سیارہ اندرونی نظام شمسی دی حدود وچ داخل ہُندا اے تاں سورج دی حدت دے باعث اس دی سطح اُتے تصعید تے آئن سازی دا عمل شروع ہوئے جاندا اے۔ اس دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے بخارات تے ذرات دم دار سیارے توں پِچھے رہ جاندے نيں تے گرد تے بخارات اُتے مشتمل اک لمبی سی دم بناتے نيں جو برہنہ اکھ توں وی دکھادی دیندی اے۔
کم دورانیہ/عرصہ مدت والے دم دار سیارے ہر دو سو سال یا اس توں وی کم عرصے وچ نمودار ہُندے نيں جدوں کہ لمبے دورانیے والے سیارے ہزاراں سال وچ اک بار دکھادی دیندے نيں۔ ماہرین دا خیال اے کہ کم دورانیے والے سیارے، جداں ہیلی دا دم دار سیارہ، کوئپر بیلٹ توں آندے نيں، جدوں کہ لمبے دورانیے والے سیارے، جداں ہیل-باپ، اورٹ بادل توں آندے نيں۔ دم دار سیاررں دے گروہ، جداں کہ Kreutz Sungrazers، اک سیارے دے ٹوٹنے توں بندے نيں۔ کچھ انتہائی لمبے دورانیے دے سیارےآں دے بارے وچ ایہ وی خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ نظام شمسی دے باہر توں آندے نيں، لیکن انہاں دے مداراں دا درست تعین مشکل اے اس لئی ایہ گل وثوق توں نئيں کہی جا سکدی۔ بعض پرانے دم دار سیارے بارہیا سورج دے نیڑے توں گزرنے دے باعث اپنے منجمد مادے کھو چکے نيں تے صرف انہاں دا چٹانی مرکز باقی بچا اے۔ انہاں نوں اکثر سیارچےآں دے زمرے وچ شمار کيتا جاندا اے ۔
نیپچون توں پرے دے تھاں دی ہجے کھوج نہیں ہوئی. ایہ نکے نکے پاندھیاں نال رل کے بنیا اے تے جیدے وچوں سب توں وڈے دا قطر زمین ددے قطر دا پنجواں تے ماس چن توں وی تھوڑا اے۔
نیپچون توں پرے دا خطہ، جسنوں اکثر بیرونی نظام شمسی یا خطہ ماورا النیپچون وی کہیا جاندا اے، زیادہ تر unexplored اے۔ بظاہر ایہ خطہ صرف برف تے چٹانی ماداں توں بنے چھوٹے اجسام اُتے مشتمل دکھادی دیندا اے۔ اس خطے وچ ہن تک دریافت شدہ اجسام وچ سب توں وڈا جسم قطر وچ زمین توں پنج گنیاچھوٹا تے کمیت وچ ساڈے چاند توں وی بوہت گھٹ اے۔
کائپر پٹی نیپچون توں پرے ملبے دا اک چکر اے جیدے وچ برف دیاں شیواں نیں۔ ایدھے وچ کئی گڈے پاندھی وی نیں۔ پلوٹو (نکا سیارہ) کائپر پٹی دا سب توں وڈا نگ اے۔ 1930 وچ جدوں ایہ پہلی واری دسیا تے ایہنوں سورجی پربندھ دا نوواں پاندھی منیا گیا پر 2006 وچ بننن والی پاندھی پشان وچ ایہ پاندھی ناں ریا۔ چیرون پلوٹو دا سب توں وڈھا چند اے۔ میکمیک تے ہاؤمیا وی پٹی دے نکے پاندھی نیں۔ ایرس 2006 وچ لبیا گیا نکا پاندھی اے جیہڑا پلوٹو توں وی 25٪ بھاری اے۔
اوہ تھاں جتھے سورجی پربندھ دی حد مکدی اے پکی پینڈی نہیں پتہ پر ایہ سورجی چکھڑ تے سورجی کھچ دے نال ایہدا ضرور جوڑ اے۔
کوئپر پٹی، جو اس خطے دے شروع وچ واقع اے، سیارچوی پٹی دی طرح گردوغبار تے ملبے دا اک بہت وڈا حلقہ اے، لیکن سیارچوی پٹی دے برعکس ایہ زیادہ تر برف اُتے مشتمل اے۔ ایہ حلقہ سورج توں 30 توں 50 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا اے۔ ایہ خطہ کم مدت دے دمدار سیارےآں، جداں ہیلی دا دمدار سیارہ، دا منبع خیال کيتا جاندا اے۔ اس پٹی دے بیشتر اجسام نظام شمسی دے چھوٹے اجسام دے زمرے وچ آندے نيں لیکن انہاں وچوں بعض وڈے اجسام، جداں Varuna ،Quaoar تے Orcus، نوں مستقبل وچ بونے سیارے وی قرار دتا جا سکدا اے۔ ماہرین دے اندازےآں دے مطابق کوئپر پٹی وچ 50 کلومیٹر توں زیادہ قطر والے اک لکھ توں زیادہ اجسام موجود نيں، لیکن انہاں دے خیال وچ اس پٹی دی مجموعی کمیت زمین دی کمیت دے دسويں یا اک سواں حصے دے برابر اے۔ اس پٹی دے اکثر اجسام دے اک توں زیادہ چاند نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار توں کافی زاویے اُتے نيں
کوئپر پٹی نوں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے ؛ روايتی پٹی تے گمگی پٹی (resonant belt)۔ گمگی پٹی دے اجسام نیپچون توں اک گمگی رشتہ (resonance relationship) وچ جڑے ہوئے نيں؛ یعنی سورج دے گرد انہاں دی گردش دا وقت دوران نپچون دی کشش ثقل دے زیر اثر اے۔ نیپچون دے اپنے مدار وچ ہر تن چکر پورا کرنے اُتے ایہ اجسام سورج دے گرد اپنے دو چکر پورے کردے نيں یا فیر اس دے ہر دو چکراں دے مقابلے وچ اک۔ گمگی پٹی نیپچون دے مدار دے اندر ہی توں شروع ہُندی اے۔ روايتی پٹی دے اجسام دا نیپچون دی گردش دوران توں کوئی تعلق نئيں اے تے ایہ پٹی تقریباًً 39.4 توں 47.7 فلکیاتی اکائیاں (AU) تک پھیلی ہوئی اے۔ روايتی پٹی دے اجسام نوں کیوبیوانوز (cubewanos) وی کہیا جاندا اے۔ ایہ عجیب سا ناں دراصل اس پٹی دے سب توں پہلے دریافت ہونے والے جسم کیو بی ون (QB1) دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو 1992ء وچ دریافت ہويا سی۔
منتشر طشتری کوئپر پٹی توں overlap کردی اے لیکن اس توں کدرے زیادہ دور تک پھیلی ہوئی اے۔ منتشر طشتری دے اجسام دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے دے ایہ دراصل کوئپر پٹی توں ہی آئے نيں تے نیپچون دی مڈھلا جیون وچ جدوں اس دا مدار سورج توں دور جا رہیا سی تاں اس دی کشش ثقل دے زیر اثر ایہ اجسام بے ترتیب مداراں وچ چلے گئے۔ زیادہ تر منتشر طشتری دے اجسام دا حضیض (perihelion) کوئپر پٹی دے اندر واقع اے، جدوں کہ انہاں دے اوج (aphelion) دا سورج توں فاصلہ 150 فلکیاتی اکائیاں (AU) تک اے۔ انہاں دے مدار زمین دے مدار توں کافی زاویہ بناتے نيں تے اکثر دے مدار زمین دے مدار دے عموداً (90 درجے دے زاویہ پر) واقع نيں۔ بعض فلکیات دان منتشر طشتری نوں کوئپر پٹی دا ہی حصہ سمجھدے نيں تے اسنوں "کوئپر پٹی دے منتشر اجسام" دا ناں دیندے نيں۔
وہ نقطہ جتھے اُتے نظام شمسی ختم ہُندا اے تے بین النجمی خلا (interstellar space) شروع ہُندی اے کچھ ٹھیک طرح توں متعین نئيں کيتا جاسکدا، کیونجے ایہ حد دو مختلف قوتاں طے کردیاں نيں: باد شمسی تے سورج دی کشش ثقل۔ باد شمسی دے بارے وچ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ پلوٹو دے مدار دے چار گنیافاصلے اُتے ختم ہوئے جاندی اے لیکن سورج دی کشش ثقل اس توں ہزار گنیافاصلے اُتے وی اثر رکھدی اے۔
کرہ شمسی (heliosphere) نوں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا اے۔ باد شمسی اپنی پوری رفتار توں تقریباً 95 فلکیاتی اکائیاں (AU) یا پلوٹو دے مدار توں تن گنیافاصلے تک، جاندی اے۔ ایتھے اس دا تصادم مخالف سمت توں آنے والی بین النجمی واسطے دی ہواواں توں ہُندا اے۔ اس تصادم دے نتیجے وچ بادشمسی دی رفتار وچ کمی آندی اے، اس دے کثافت ودھ جاندی اے تے ایہ ہور بے سکون (turbulent) ہوئے جاندی اے۔ اس مقام تک کرہ شمسی اک درست کرے دی شکل دا اے لیکن اس توں اگے ایہ اک بیضے دی شکل دا ہوئے جاندا اے جسنوں شمسی نیام (heliosheath) کہندے نيں۔ شمسی نیام دی شکل تے طرز عمل دونے اک دمدار سیارے دی دم دی طرح نيں؛ ایہ اس مقام توں کہکشاں وچ سورج دی حرکت دی سمت وچ تقریباً 40 فلکیاتی اکائیاں (AU) تک جاندی اے لیکن اس توں مخالف سمت وچ اس توں کئی گنیازیادہ فاصلے تک پھیلی ہوئی اے۔ سکون شمسی، جو کرہ شمسی دی بیرونی حد اے، اوہ نقطہ اے جتھے باد شمسی مکمل طور اُتے رک جاندی اے تے بین النجمی خلا دا آغاز ہُندا اے۔[7]
اج تک کوئی خلائی جہاز سکون شمسی توں اگے نئيں گیا اس لئی ایہ جاننا ناممکن اے کہ اس توں اگے خلا وچ کیہ حالات نيں۔ ایہ وی بخوبی معلوم نئيں کہ کرہ شمسی نظام شمسی نوں نقصان دہ کائناتی ریڈی ایشن (cosmic rays) توں کس حد تک بچاندا اے۔ کرہ شمسی توں باہر دے حالات معلوم کرنے دے لئی اک خصوصی مہم زیر غور اے۔[8]
نظریاتی (hypothetical) اورت بادل کھرباں برفانی اجسام دا اک بہت وڈا مجموعہ اے جو نظام شمسی نوں چاراں طرف توں گھیرے ہوئے اے۔ ایہ سورج توں 50,000 توں 100,000 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے فاصلے اُتے پھیلا ہويا اے تے خیال کيتا جاندا اے لمبے وقت دوران دے دمدار سیارے ایتھے توں آندے نيں۔ ماہرین دا خیال اے کہ اس دے زیادہ تر اجسام دمدار سیارے نيں جو اندرونی نظام شمسی توں بیرونی سیارےآں دی کشش ثقل دے باعث خارج ہوئے گئے سن ۔ اورت بادل دے اجسام بہت آہستہ رفتار توں حرکت کردے نيں تے انہاں دی حرکت وچ کدی کدائيں ہونے والے واقعات جداں کہ دوسرے اجسام توں تصادم، کسی گزردے ہوئے ستارے دی کشش ثقل یا کہکشاں دے مدوجذر، آسانی توں خلل پیدا کر سکدے نيں۔[9][10]
نظام شمسی دا اک وڈا حصہ حالے وی نا معلوم اے۔ سورج دی کشش ثقل دے بارے وچ اندازہ اے کہ ایہ 2 نوری سال یا 125,000 فلکیاتی اکائیاں (AU)، دے فاصلے تک دوسرے ستارےآں دی کشش ثقل اُتے حاوی اے۔ اس دے مقابلے وچ اورت بادل ممکنہ طور اُتے صرف 50,000 فلکیاتی اکائیاں (AU) دے فاصلے تک پھیلا ہويا ہوئے سکدا اے۔[12] سیڈنا جداں اجسام دی دریافت دے باوجود کوئپر پٹی تے اورت بادل دے درمیان دا خطہ، جس دا رداس ہزاراں فلکیاتی اکائیاں اُتے محیط اے، زیادہ تر غیر مرسوم (uncharted) اے۔ سورج تے عطارد دے درمیانی خطے اُتے وی حالے تحقیقات جاری نيں۔[13]
نظام شمسی دے غیر مرسوم حصےآں وچ نويں اجسام دی دریافت دے امکان نوں مسترد نئيں کيتا جا سکدا۔
نظام شمسی جس کہکشاں وچ واقع اے اس دا ناں جادہ شیر (Milky Way) اے۔ ایہ اک barred spiral کہکشاں اے۔ اس دا قطر اک لکھ نوری سالاں اُتے محیط اے تے اس وچ 2 کھرب ستارے موجود نيں۔[14] ہماریا سورج اس کہکشاں دے بیرونی بازواں وچوں اک اورائن بازو یا مقامی spur وچ موجود اے۔[15] سورج توں ساڈی کہکشاں دا مرکز تقریباً 25,000 توں 28,000 نوری سال دی دوری اُتے اے تے ایہ کہکشاں دے مرکز دے گرد تقریباً 220 کلومیٹر فی سیکنڈ دے رفتار توں گردش کر رہیا اے۔ اس رفتار توں اسنوں اک چکر پورا کرنے وچ اندازہً 22.5 توں 25 کروڑ سال لگدے نيں۔ اس چکر نوں نظام شمسی دا [[|کہکشانی سال|کہکشانی سال (galactic year)]] وی کہندے نيں۔[16]
ماہرین دے خیال وچ سورج دے اس محل وقوع دا زمین اُتے زندگی دے ارتقا وچ بہت اہم کردار اے۔ سورج دا مدار تقریباً دائروی اے تے ایہ ايسے رفتار توں کہکشاں دے مرکز دے گرد گردش کر رہیا اے جس رفتار توں کہکشاں دے بازو گردش کردے نيں۔ رفتار دی اس یکسانی دے باعث سورج انہاں بازواں وچوں کدی کدائيں ہی گزردا اے۔ چونکہ انہاں بازواں وچ خطرناک سپر نووا دی کافی کثرت پائی جاندی اے، سورج دا انہاں وچوں نہ گزرنا زمین نوں انہاں خطرناک اثرات توں نسبتاً محفوظ رکھدا اے تے زندگی نوں ارتقا دا موقع فراہم کردا اے۔[17] سورج ستارےآں دی گنجان آبادی والے مرکزی خطے توں وی کافی فاصلے اُتے اے۔ جے سورج مرکز دے نیڑے واقع ہُندا تاں دوسرے ستارےآں دے نیڑے ہونے دے باعث انہاں دی کشش ثقل اورت بادل دے اجسام نوں مسلسل انہاں دے مداراں توں ہٹا کر اندرونی نظام شمسی دی جانب بھیجتی رہندی۔ انہاں وچوں بوہت سارے اجسام زمین توں ٹکرا کے زندگی دے لئی تباہ کن ثابت ہوئے سکدے سن ۔ کہکشاں دے مرکز توں آنے والی برقناطیسی لہراں پیچیدہ جانداراں دے ارتقا وچ خلل انداز وی ہوئے سکدیاں سن۔[17]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.