Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Trzmielina (Euonymus L.) – rodzaj krzewów z rodziny dławiszowatych. Obejmuje 140 gatunków[4]. Rośliny te występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej – w Ameryce Północnej, Europie, północno-zachodniej Afryce i w Azji, schodząc do strefy międzyzwrotnikowej w Ameryce Centralnej (na południu do Kostaryki), w południowo-wschodniej Azji sięgając do Nowej Gwinei i Queensland w Australii oraz na Madagaskarze[4] (tamtejsze rośliny bywają wyodrębniane jako Astrocassine[5]). Największe zróżnicowanie osiągają w Chinach, gdzie rośnie 90 gatunków, w tym 50 to endemity[6]. W Europie występują naturalnie cztery gatunki[5]. W Polsce dziko rosną dwa gatunki – trzmielina pospolita E. europaea i trzmielina brodawkowata E. verrucosa[7]. Rośliny te występują w lasach i zaroślach[8].
![]() Owocująca trzmielina pospolita | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | |||||
Klasa | |||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj |
trzmielina | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Euonymus L. Sp. Pl. 197. 1753 | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
|
Liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne (w Polsce ok. 20, choć w większości w kolekcjach)[9]. Szczególnie popularne są: trzmielina Fortune’a E. fortunei ze względu na zimozielone liście, płożący i pnący pokrój oraz liczne odmiany pstrolistne, trzmielina japońska E. japonicus także zimozielona i z pstrolistnymi odmianami, bywa uprawiana jako roślina pokojowa, trzmielina Maacka E. maacki[5]. Często uprawiane są dla jaskrawych owoców (zwłaszcza trzmielina szerokolistna E. latifolius i wielkoskrzydła E. macropterus, dla przebarwiających się na czerwono liści, dla oryginalnych, ozdobionych korkowatymi listewkami pędów (trzmielina oskrzydlona E. alatus)[9]. Korzenie trzmieliny brodawkowatej E. verrucosa i pospolitej E. europaea są ważnym surowcem do produkcji gutaperki[10]. Owoce i nasiona wielu gatunków są trujące[9], były wykorzystywane do usuwania wszy[5]. Z nasion trzmieliny pospolitej uzyskiwano jednak też żółty barwnik, którym barwiono masło. Pozyskiwano z nich także olej, a węgiel drzewny z tego gatunku wykorzystywano do wyrobu prochu[5]. Twarde, żółte drewno trzmielin wykorzystywane jest do wyrobu wrzecion, klawiszy, ćwieków, wykałaczek, smyczków[9][5].
Rodzaj należący do podrodziny Celastroideae z rodziny dławiszowatych Celastraceae[11][2]. Rodzaj jest taksonem monofiletycznym pod warunkiem włączenia do niego gatunków z rodzaju Glyptopetalum. Tradycyjny podział rodzaju na 5 sekcji, bazujący na morfologii owoców, tylko częściowo potwierdzony został jako zgodny z filogenezą odczytaną na podstawie analiz molekularnych. Klad bazalny w obrębie rodzaju stanowią dwie grupy siostrzane odpowiadające sekcjom Melanocarya i Echinococcus (w tej drugiej zagnieżdżony jest gatunek E. bockii z sekcji Illicifolia). Pozostałe gatunki z trzech sekcji (Euonymus, Illicifolia i Kalonymus) są wymieszane w obrębie osobnej grupy. Jej klad bazalny tworzą gatunki z zagnieżdżonego tu rodzaju Glyptopetalum wraz z siostrzanym względem nich E. tingens[12].
Euonymus to starożytna nazwa grecka u Teofrasta z Eresos oznaczająca oleandra pospolitego. Powstała z przedrostka eu- oznaczającego „dobry, właściwy” oraz słowa ónoma oznaczającego „nazwę, imię”, co tłumaczone jest jako „roślina dobrego/właściwego imienia”. Nazwa ta przeniesiona została na trzmielinę przez Josepha Pittona de Tourneforta, najwyraźniej ironicznie/przewrotnie (ze względu na trujące właściwości). Nazwa utrzymana została przez Karola Linneusza[13], u którego w Species Plantarum zapisana została w postaci Evonymus[14]. W przeszłości obowiązywał taki zapis ortograficzny greckiego ευ jak w źródle nazwy lub oba warianty (eu- i ev-)[15]. Współcześnie, zgodnie z art. 60 międzynarodowego kodeksu nomenklatury botanicznej, obowiązuje zapis Euonymus[14].
Polska nazwa zwyczajowa dawniej to „montwa/mątwa”, „trzmiel/przmiel”, „trzmielina/przmielina”, „trzmielnica”[16], ujednolicona od początku XX wieku do „trzmielina”[17][9][7].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.