Wizerunek powstały po 1584 roku (na szyi medal ze znakiem Zakonu Bożego Grobu-tzw. krzyż Godfryda z Bouillon lub jerozolimski)Zbroja Mikołaja Krzysztofa RadziwiłłaZamek w Ćmielowie – miejsce urodzenia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła
Według legendy król Zygmunt August, podczas przechadzki, zauważył płaczące niemowlę – Mikołaja Krzysztofa – i nazwał je „Sierotką”[2].
Zbudował zamek w Nieświeżu i ufortyfikował (zaopatrzył w słynne armaty) oraz zbudował dla jezuitówkościół Bożego Ciała w Nieświeżu (pierwszy barokowy kościół w Rzeczypospolitej), zakładał klasztory, budował drogi i szpitale, rozwijał szeroką działalność filantropijną, opiekował się ubogimi studentami. Był fundatorem kolegium jezuitów w Nieświeżu[8]. Wykształcony, studiował zwłaszcza geografię i medycynę. Napisał dzieje swojej podróży, wydane w 1601, w przeróbce łacińskiej, a potem w tłumaczeniu polskim jako Peregrynacja abo pielgrzymowanie do Ziemi Świętej (1607).
Pamiętniki z pielgrzymki do Ziemi Św., powst. około 1595, oryginał polski wyd. na podstawie 4 odpisów: J. Czubek pt. „Peregrynacja do Ziemi Świętej (1582–1584)”, Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 15 (1925); fragmenty przedr. W. Tomkiewicz „Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce”, Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4; całość oprac. L. Kukulski, Warszawa 1962; przeróbkę łac. polskiego oryginału wykonał Tomasz Treter pt. Hierosolymitana peregrinatio, Braniewo 1601, drukarnia J. Schöfels; wyd. następne: Antwerpia 1614; Taurini 1753; Cassoviae 1756; tekst łac. T. Tretera przeł. na jęz. polski: Andrzej Wargocki pt. Peregrynacja abo pielgrzymowanie do Ziemie Świętej Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, Kraków 1607, drukarnia S. Kempini; wyd. następne: Kraków 1611; Kraków 1617; Kraków 1628; Kraków 1683; Kraków 1745 (2 edycje); Wrocław 1847; fragm. według edycji 1628 przedr. Przyjaciel Ludu 1836 nr 12–16, 18–20; przekł. niemiecki pt. Juengst geschehene Hierosolimitanische Reise, Moguncja 1603; w zbiorze Reisbuch in das H. Land, Frankfurt 1609; przekł. rosyjski pt. Putieszestwije ko swiatym miestam i w Jegipiet, Petersburg 1787; pt. Pochożdienije w Ziemlu Swiatuju, wyd. P. A. Hiltebrandt, Petersburg 1879; rękopisy wymienia J. Czubek: Wstęp do wyd.: „Peregrynacja do Ziemi Świętej (1582–1584)”, s. XIII–XIV.
Listy z lat 1568–1614 do księcia Mantui, rękopisy w Archivio di Stato w Mantui (wiadomość podał E. Czapski, „Documents polonais dans les archives des Gonzagues à Mantoue”, Antemurale (Rzym), t. 3 (1956)).
Listy do papieża i Sekretariatu Stanu z lat 1574–1609, rękopisy w Archiwum Watykańskim (wiadomość podał P. Savio, „De actis Nuntiaturae Poloniae quae partem Archivi Secretarius Status constituunt”, Watykan 1947, Studia Teologiczne XIII, s. 135–136.
42 listy z lat 1571–1615, przeważnie do Radziwiłłów, wyd. A. Sokołowski, Scriptores Rerum Polonicarum, t. 8 (1885).
Listy do J. Zamoyskiego oraz do K. Radziwiłła z lat 1574–1587, wyd. J. Siemieński, w: Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 2, Warszawa 1909; t. 3, Warszawa 1913; wyd. K. Lepszy, w: Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 4, Kraków 1948.
Fragmenty listów: do Krzysztofa Radziwiłła Pioruna, dat. z Klecka 17 września 1574; 1575; z Niechniewicz 9 listopada 1578; z Miru 18 listopada 1579; z Nieświeża 21 marca 1586; do Janusza Radziwiłła; ogł. H. M. (Merczyng:) Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, „Przegląd Historyczny” 1911, t. 12.
Do Jana Chodkiewicza, dat. z Kojdanowa 15 września 1578; do Krystyny ze Zborowskich Chodkiewiczowej, dat. z Płocka 14 września 1579; wyd. I. Polkowski, Sprawy wojenne króla Stefana Batorego. Dyjaryjusze, relacyje, listy i akta z lat 1576–1586, Kraków 1887, Acta Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia, t. 11.
Pojedyncze listy z lat 1582 i 1584 do A. Bolognettiego i papieża Grzegorza XIII, wyd. E. Kuntze i C. Nanke Monumenta Poloniae Vaticana, t. 5 (1923/1933); E. Kuntze Monumenta Poloniae Vaticana, t. 6 (1938) – t. 7 (1939/1948–1950).
Do J. Zamoyskiego, dat. z Kowna 27 lipca 1584, ogł. W. Nehring, Listy Jana Zamoyskiego do Radziwiłłów od roku 1574 do 1602, „Kwartalnik Historyczny” 1890.
Do Janusza Radziwiłła, dat. 10 lipca 1610, rękopis przed 1939 znajdował się w Bibliotece Narodowej, sygn. Pol. F. IV nr 185.
Od królowej Anny Jagiellonki, dat. z Warszawy 24 września 1570, 7 października 1571; wyd. J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, t. 2, Lipsk 1839.
Listy od J. Zamoyskiego oraz S. Zamoyskiego z lat 1572–1584, wyd. J. Siemieński, w: Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 2, Warszawa 1909; t. 3, Warszawa 1913.
Listy od J. Zamoyskiego z lat 1574–1602, ogł. W. Nehring Listy Jana Zamoyskiego do Radziwiłłów od roku 1574 do 1602, „Kwartalnik Historyczny” 1890.
Od Stefana Batorego, dat. z Zakroczymia 1 maja 1577, wyd. I. Polkowski „Sprawy wojenne króla Stefana Batorego. Dyjaryjusze, relacyje, listy i akta z lat 1576–1586”, Kraków 1887, Acta Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia, t. 11.
Od Ł. Górnickiego, dat. w Lipnikach: 28(?) lutego 1579, 21 października i 30 grudnia 1594, 27 stycznia 1595 (część); w Żuchowicach 9 października 1594; wyd. A. M. Kurpiel, Pięć listów..., Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 10 (1904) i odb.
Od kardynała Ptolemeusza Galiusza, dat. z Rzymu 23 maja 1579, wyd. T. Wierzbowski Uchańsciana, t. 2, Warszawa 1885.
Pojedyncze listy od A. Bolognettiego, Grzegorza XIII z lat 1583–1584, wyd. E. Kuntze Monumenta Poloniae Vaticana, t. 6 (1938) – t. 7 (1939/1948–1950).
32 listy od Lwa, Mikołaja i Pawła Sapiehów oraz Jana Wieliczki z lat 1586–1606, wyd. A. Prochaska Archiwum Domu Sapiechów, t. 1, Lwów 1892.
Od Ł. Górnickiego, dat. w Lipnikach: 2 marca i 17 października 1594, 27 stycznia 1595 (inna część listu wyd. przez A. M. Kurpiela), 28 października 1601; w Tykocinie 30 maja 1594; wyd. W.A. Maciejowski Piśmiennictwo polskie, t. 3 dod., Warszawa 1852, s. 159–169.
List od kardynała Santoriego, dat. 12 grudnia 1595, ogł. A. Staerk, Kwartalnik Literacki, t. 1 (1910); z fotografii autografu).
Admonitorium (instrukcja pedagogiczna dla synów) dat. z Nieświeża 14 lipca 1603, wyd. A. Sokołowski Scriptores Rerum Polonicarum, t. 8 (1885); także wyd. w: Z dokumentów księcia M.K. Radziwiłła zwanego Sierotką, Warszawa 1905 (tu dodatkowo 2 portrety Sierotki); także wyd. 2 Warszawa 1936.
Testament, dat. z Nieświeża 21 marca 1612, wyd. A. Sokołowski Scriptores Rerum Polonicarum, t. 8 (1885); także wyd. w: Z dokumentów księcia M.K. Radziwiłła zwanego Sierotką, Warszawa 1905.
2 pisma senatorów do Andrzeja Wiśniowieckiego, wojewody bracławskiego, po ucieczce Henryka Walezego, dat. z Krakowa: 20 i 29 czerwca 1574, z podpisem M.K. Radziwiłła, ogł. L. Rzyszczewski Athenaeum 1846, t. 6, s. 71–78.
Paszport turecki, udzielony M.K. Radziwiłłowi w 1583 przez sułtana Murada III na drogę powrotną z Jerozolimy do Polski przez Konstantynopol, oryginał: Archiwum Główne Akt Dawnych, Oddział Wilanów, Archiwum Radziwiłłowskie.
Wiadomości o listach w zbiorach szwedzkich, zob.: E. Barwiński, L. Birkenmajer, J. Łoś, Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecji, Kraków 1914.
Skarbiec diplomatów papiezkich, cesarskich, krolewskich, książęcych; uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi Litewskiéj i ościennych im krajów.T. II. Wilno, 1862, s. 330.
Jan AlfredJ.A.SzczepańskiJan AlfredJ.A., Polskie wyprawy egzotyczne, [w:] KazimierzK.Saysse-Tobiczyk (red.), W skałach i lodach świata. Polskie wyprawy górskie i polarne, wyd. 1, t. 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1961, s. 15.
Bibliografia Literatury Polskiej „Nowy Korbut”. T. 3: Piśmiennictwo Staropolskie: hasła osobowe N-Ż. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965, s. 153–155.