Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Monety Zygmunta II Augusta (1545–1571) – monety bite lub kontrasygnowane za panowania Zygmunta II Augusta jako Wielkiego Księcia Litewskiego i króla Polski[1][2].
W latach 1545–1548 był bite zarówno monety Zygmunta II jak i jego ojca – Zygmunta I[3].
Zygmunt August został wyniesiony na Wielkie Księstwo Litewskie w 1529 roku, a koronowany w Polsce rok później, w wieku lat dziesięciu, Realną władzę na Litwie objął jednak dopiero 6 października 1544 r. Chociaż skarb litewski pozostawał pod kontrolą ojca (a w rzeczywistości matki), już w 1545 r. urządzono w Wilnie nową mennicę, która przystąpiła do bicia monet Zygmunta Augusta, rozpoczynając pierwszą fazę mennictwa tego władcy[4].
W pierwszych latach działalności menniczej bito wszystkie trzy tradycyjne nominały[4]:
Na groszach zamiast orła, umieszczano portret młodego Zygmunta Augusta[4].
Energiczny początek mennictwa Zygmunta Augusta wiązany jest z akcją wykupu półgroszy świdnickich, które, wycofane w Koronie, wywieziono na Litwę, ale można przypuszczać, że istotne źródło kruszcu stanowiły również wypadające w tym czasie masowo z obiegu bardzo zużyte grosze praskie z początku XV w. Najprawdopodobniej wykupowi półgroszy miały służyć obole, gdyż pojedynczy półgrosz świdnicki wyceniony był na 3½ denara, czyli 3 denary i 1 obol[5].
W następnych latach wybito również nowe nominały monet litewskich[6]:
Trojakom i szóstakom przypisuje się również stopę polską. Prawdopodobnym jest również wybicie talara w 1547 r[5].
Nietypowym zjawiskiem były grosze, wprawdzie emitowane jako monety litewskie i opatrzone wyłącznie litewskimi znakami, ale wybite na polską stopę. Wyróżnia się je na podstawie zakończenia tytulatury królewskiej położonego poziomo w dwóch wierszach pod portretem królewskim. Cel tej emisji – którą wznawiano w następnych latach – nie jest jasny. W XXI w. w literaturze przedmiotu pojawiają się jednak ostrzeżenia, że rozróżnienia monet na stopę polską i litewską dokonano arbitralnie, bez badań metrologicznych[5].
Sejm polski w 1548 roku uchwalił zamknięcie mennic koronnych i pruskich, co miało skierować znacznie większy strumień srebra menniczego do Wielkiego Księstwa Litewskiego, zgodnie z zasadą koncentracji produkcji monetarnej w jednym miejscu. Podobnie jak po 1529 roku mennictwo srebrne przeniesiono do Prus, Zygmunt August przeniósł je na Litwę. Obawiał się tego w 1550 r. sejm w Piotrkowie, który wymógł przyrzeczenie, że król nie wniesie bez zezwolenia sejmu monety z Litwy do Korony. To z kolei, wraz z odrębnością litewskiego systemu monetarnego, szeroko otworzyło Koronę dla monety pruskiej, wraz ze specyficznym dla niej szelągiem[5].
W drugiej fazie mennictwa Zygmunta Augusta, tzn. po objęciu przez niego władzy królewskiej w Polsce po śmierci Zygmunta I, asortyment litewskiej produkcji menniczej uległ zawężeniu do nominałów tradycyjnych (denar, półgrosz) oraz dukatów (służących potrzebom dworu). W 1555 roku powróciły też do emisji grosze. Stosowane dotąd w groszach i półgroszach srebro próby 375 oraz 219 w denarach, pogorszono w 1558 roku o pół łuta[7].
Wojna o opanowanie terytorium rozpadającej się Konfederacji Inflanckiej (I wojna północna) wybuchła w 1557 roku. Po zakończeniu rozejmu w 1562 roku odparcie agresji moskiewskiej na Litwę pochłaniało znaczne zasoby finansowe – chodziło o utrzymanie inflanckich portów, przez które przewożono srebro z Zachodu na Ruś Moskiewską i do Azji. Wówczas rozpoczęła się trzecia, najintensywniejsza faza litewskiego mennictwa Zygmunta Augusta, z którą w XXI w. związanych jest wiele niejasności. Mennica wileńska dzierżawiona przez żydowską spółkę, powróciła w tym okresie w ręce Wielkiego Księcia. Zorganizowano również drugi zakład, pomocniczą mennicę przy skarbcu wielkoksiążęcym w Tykocinie[8].
Małe pieniądze bito tylko do 1563 r., ale znacznie rozwinięto system nominałów średnich i dużych, łącznie z dziesięciodukatowym portugałem, być może wybitym z okazji ślubu siostry królewskiej, Katarzyny, z Janem, księciem Finlandii (4 października 1562 r. w Wilnie)[8].
W 1562 roku wybito „szerokie” szóstaki i trojaki ze srebra próby 344, stosowanego do półgroszy. Dłużej trwała zaczęta wtedy emisja małych trojaków z monogramem (1562–1564)[9].
W 1564 r. przeprowadzono kontrasygnowaną emisję opierając się na spłatacie hiszpańskiej wierzytelności królowej Bony. Srebrne półdukaty, czyli pataki Karola V i jego syna, Filipa II, oraz srebrne dukaty, czyli patakony drugiego z władców zostały kontrasygnowane małym, okrągłym stempelkiem z datą i cyfrą królewską[10]. Kontrasygnatura nadała im wartość podwyższoną o 61%. Opatrzony nią patakon otrzymał 16 maja 1564 r. kurs przymusowy 60 polskich groszy (kwota ta w pełnowartościowej monecie odpowiadała 46,32 g srebra), a król zobowiązał się do ich wykupu po zwycięskiej wojnie za pełnowartościowe monety. Skarb wielkoksiążęcy spłacił zobowiązania i w XXI wieku kontrasygnowane w Wilnie pataki i patakony, czyli „małe i wielkie filipki”, są rzadkimi numizmatami. Po wycofaniu zostały przebite na nowe monety litewskie[11].
W tym samym roku (1564) pojawiły się znacznie gorzej udokumentowane grube monety, bite oryginalnymi stemplami, praktycznie beznapisowe, o masie 28,8 grama i o oznaczeniu nominału „XXX”, zwane półkopkami oraz towarzyszące im jeszcze rzadsze monety piętnastogroszowe (ćwierćkopki). Obydwa te gatunki niewątpliwie przeznaczono do płatności wojennych i najprawdopodobniej nie były pełnowartościowe[11].
Z trzecią fazą mennictwa litewskiego Zygmunta Augusta związane są również trojaki nazywane w literaturze „satyrycznymi”, na których została umieszczona łacińska sentencja z Psalmu 2:4, brzmiąca w polskim tłumaczeniu[12]:
Który mieszka w niebiesiech, naśmieje się z nich
Pojawiły się jeszcze inne gatunki monet. Ściągane z obiegu pataki i patakony przebijano od końca 1565 roku na oryginalną serię nowych nominałów dwójkowych[12]:
Czworaki i dwojaki otrzymały nową, charakterystyczną szatę graficzną, z portretem króla z długą brodą i dwiema tarczami na rewersie, z Pogonią i Kolumnami. W 1568 roku pojawiła się nieco odmieniona wersja czworaka. W XXI w. uważa się, że ta grupa monet miała ułatwić rozliczenia z Polakami w wojsku walczącym z Moskwą i wymianę między Litwą a Polską, bo odpowiadały one kolejno 5, 2½ i ¼ polskiego grosza. Litewskie półgrosze, grosze i trojaki bito tylko do roku 1566, a najliczniejszy z nowych „łączących” nominałów, czworak, dotrwał w emisji do roku 1569. W istocie były to monety niepełnowartościowe, zawierające ilość srebra stosowną do grosza polskiego, nie litewskiego i w 1569 roku zostały przez lubelski Sejm obojga narodów zdewaluowane z groszy litewskich do polskich. W litewskich znaleziskach archeologicznych monety te występują nielicznie[12].
W 1565 roku pojawiła się także, przypuszczalnie próbna, nowa moneta o nominale „30”, również beznapisowa, na której herb zastąpiono okazałym popiersiem królewskim, nieco lżejsza od poprzedniej (27,9 grama)[12].
Po zawarciu rozejmu z Moskwą (lipiec 1566) mennictwo stopniowo wygasło w latach 1568–1570 i czwartą fazę mennictwa litewskiego Zygmunta Augusta można uznać za schyłkową. W akcie unii lubelskiej, przyjętym 1 czerwca 1569 roku, zadeklarowano zjednoczenie stopy menniczej i typów monet Polski i Litwy, szczegóły jednak pozostawiając przepisom wykonawczym. Pracę w mennicach wstrzymano. Dopiero 10 kwietnia 1570 roku król zezwolił Johannowi Bolemanowi na realizację starego kontraktu na dwudenary. Zakontraktowanych w poprzednim roku litewskich talarów po 33 grosze polskie nie wybito. Przed śmiercią Zygmunt August zdążył jeszcze 27 marca 1572 odwołać dewaluację litewskich monet wojennych z lat 1558–1565 do ceny waluty polskiej, przywracając im kurs o 25% wyższy, z wyjątkiem tylko[13]
groszy w Tykocinie na kształt groszy polskich wykowanych
Wszystko to sprawia wrażenie chaosu[13].
Wyjątek w zamknięciu produkcji menniczej w Koronie stanowiły denary miasta Wschowy, wybijane na podstawie przywileju nadanego jeszcze przez Władysława Jagiełłę. Miasto prawdopodobnie również wcześniej uruchamiało co jakiś czas mennicę i wybijało niewielką serię denarów, ale dopiero dzięki datom 1551, 1555 i 1562 wiadomo, że miało to miejsce również za panowania Zygmunta Augusta[5].
Wśród miast pruskich Elbląg pełnił w mennictwie już tylko drugoplanową rolę. W roku 1554 ze względu na brak drobnej monety Rada Miejska zwróciła się z sukcesem do króla o zezwolenie na otwarcie mennicy. Mennica biła w latach 1554–1557 denary na stopę polsko-pruską, z herbem miasta i orłem Prus Królewskich. Nie ma ostatecznej pewności, czy miasto zmieściło się w wyznaczonym przez króla limicie 6000 złotych polskich[7].
Mennictwo miejskie Gdańska (1549–1558) okresu panowania Zygmunta Augusta było bardziej urozmaicone, ale równie jak elbląskie zamknięte we wcześniejszym okresie panowania króla. W całym okresie emitowano licznie denary i dukaty. Znacznie krócej, bo do 1552 r., masowo bito szelągi. Jak wynika ze znalezisk, monety te przeznaczone były głównie na rynek Korony, choć miasto usprawiedliwiało łamanie sejmowego zakazu potrzebami wewnętrznego handlu. W latach 1556–1557 dokonano krótkich emisji groszy, a w 1557 i 1558 również trojaków, przerwanych wobec braku królewskiej zgody na uchylenie zakazu sejmowego. Od 1558 roku aż do śmierci króla mennica gdańska pozostawała zamknięta[7].
Książę pruski Albrecht otworzył mennicę w 1550 roku, i choć wybił wtedy – nawiązując do lat poprzednich – szelągi, grosze i trojaki, to w następnych latach ograniczył się tylko do szelągów, by rozbudować emisję w roku 1558 – wtedy, co i Gdańsk. W następnym roku powróciły do emisji także denary, wybijane do roku 1563. Również i Albrecht nie zmieniał typów monet – drobne i średnie monety obu części Prus cieszyły się znaczną popularnością w Koronie[7].
Po podpisaniu unii lubelskiej, nie czekając jednak na nowe regulacje mennicze, kierownicy skarbu Albrechta Fryderyka, korzystając z wynalazku pruskiego mincerza, Hansa Stippelta – prasy walcowej – przeprowadzili w mennicy królewieckiej emisję denarów (na stopę polsko-pruską), różniących się od poprzednich znakomitą jakością wytłoczenia i monogramem AF nowego władcy. Na piersi pruskiego Orła pozostawał wciąż inicjał „S” króla Zygmunta I Starego – twórcy księstwa. Emisja trwała tylko dwa lata (1571–1572), po czym mennicę zamknięto, ale szczególnie staranne wykonanie na prasie walcowej wyróżniało te monety Księstwa Pruskiego przez kilkadziesiąt lat[13].
Na mocy układu wileńskiego z 28 listopada 1561 roku zwierzchność litewską przyjęły Inflanty – przyczyna niezwykłej aktywności w trzeciej fazie mennictwa litewskiego. Podzielono je na[13]:
Inaczej niż w Prusach czy na Litwie, w Inflantach panował system monetarny niezależny od polskiego, uformowany pod wpływem dolnosaskim i skandynawskim – grosz litewski stanowił równowartość 41/5 szeląga inflanckiego (wedle mocno preferencyjnego kursu urzędowego w Rydze)[13].
Mennica lenna w Mitawie została uruchomiona w 1570 r. W okresie panowania Zygmunta Augusta bito w niej jedynie szelągi[14].
W latach 1565–1570 król Zygmunt August nie był w stanie opłacać garnizonu w Parnawie. Dług spłacił sekretarz królewski, Walenty Iberfeld (Uberfeld, Oberfeld, Auerfeld). W celu spłacenia długu król zezwolił na otworzenie mennicy i bicie niepełnowartościowych monety wedle systemu liwońskiego. Początkowo miały to być klipy jednozłotowe równe czterem markom ryskim, bite w Kirchholmie. Król zmarł 7 lipca, a dopiero w sierpniu 1572 roku ruszyło mennictwo inflanckie, nie w Kirchholmie jednak, a na sąsiednim zamku Dalen (niem, Dahlen lub Dahiholm, łot. Dole). Mimo podjęcia decyzji przez Zygmunta Augusta monety te zaliczane są do mennictwa bezkrólewia. Nie ma na nich królewskich znaków – jedynie nowy herb Księstwa Inflanckiego[15].
Lp | Gatunek pieniądza |
Wartość w kopach |
Równowartość w groszach litewskich |
Kruszec | Masa (gramy) |
Próba |
---|---|---|---|---|---|---|
1 | portugał | 9 | 540 | złoto | 35,73 | 967 |
2 | dukat | 9/10 | 54 | złoto | 3,57 | 967 |
3 | półkopek | ½ | 30 | srebro | 27,83? | 734? |
4 | ćwierćkopek | ¼ | 15 | srebro | 13,92? | 734? |
5 | szóstak (1547) na stopę polską | 1/10 | 6 | srebro | 5,34 | 875 |
6 | czworak | 1/15 | 4 | srebro | 4,29 | 875 |
7 | trojak (1546 na stopę polską, 1562) | 1/20 | 3 | srebro | 3,06 | 875 |
8 | dwojak | 1/30 | 2 | srebro | 1,82 | 875 |
9 | grosz (1545) na stopę polską | 1/60 | 1 | srebro | 2,5 | 375 |
10 | półgrosz (1545) na stopę polską | 1/120 | ½ | srebro | 1,25 | 375 |
11 | szóstak (1562) | 1/10 | 6 | srebro | 14,95 | 344 |
12 | trojak (1562) | 1/20 | 3 | srebro | 7,21 | 344 |
13 | grosz (1559) | 1/60 | 1 | srebro | 2,52 | 344 |
14 | półgrosz (1558) | 1/120 | ½ | srebro | 1,26 | 344 |
15 | dwudenar na stopę polską | 1/300 | 1/5 | srebro | 0,63 | 219 |
16 | denar na stopę polską | 1/600 | 1/10 | srebro | 0,32 | 219 |
17 | obol na stopę polską | 1/1200 | 1/20 | srebro | 0,32 | 109 |
W okresie tym działały mennice:
Okresy działalności mennic i produkowane gatunki pieniądza zebrano w tabeli:
Lp | Lokalizacja | Status | Lata działalności |
Gatunki pieniądza |
---|---|---|---|---|
1 | Wilno | państwowa | 1545–1571 | portugały, dukaty, półkopki, ćwierćkopki, szóstaki, czworaki, trojaki, dwojaki, grosze litewskie, grosze koronne, półgrosze, dwudenary, denary, obole |
2 | Tykocin | państwowa | 1566 | grosze litewskie, grosze koronne, półgrosze |
3 | Dahlholm | państwowa | 1572–1573 | marki inflanckie, półmarki inflanckie, wiardunki inflanckie, szelągi inflanckie |
4 | Gdańsk | miejska | 1549–1558 | dukaty, trojaki, grosze, szelągi, denary |
5 | Elbląg | miejska | 1552, 1554–1557 | denary |
6 | Wschowa | miejska | 1550–1551, 1555, 1562 | denary |
7 | Królewiec | lenna | 1550–1553 | trojaki, grosze, szelągi, denary pruskie |
8 | Mitawa | lenna | od 1570 | szelągi |
W ikonografii monet litewskich dwóch pierwszych faz malało znaczenie Orła – widoczny był tylko na tradycyjnych w formie denarach i półgroszach oraz na wielopolowej tarczy dukatów i półkopków. Sporą rolę odgrywał za to monogram królewski ze splecionych liter SA pod zamkniętą koroną. Rosło też znaczenie przywróconego na monety przez poprzedniego władcę herbu Kolumny, który w drugorzędnej roli pojawiał się na większości monet. Na obolach Kolumny były głównym motywem, tym razem w pełni zheraldyzowanym, w ozdobnej tarczy[8].
Tarcza herbowa na dukatach miała sześć pól, a to nie powtórzyło się już w innych panowaniach. Mimo że na pierwszym miejscu – zgodnie z heraldyczną precedencją – był królewski Orzeł Biały, a na drugim dopiero Pogoń (dalej Archanioł kijowski, Niedźwiedź smoleński, Krzyż wołyński i w sercowym polu, w heraldyce jagiellońskiej zarezerwowanym dla królewskiej matki, Wąż), nad całą tą kompozycją aż do końca emisji w 1571 r. umieszczano nie koronę lecz litewską czapkę wielkoksiążęcą[8].
W przypadku portretów Zygmunta Augusta na monetach złotych, począwszy od lat 60. XVI w., występowała „widłowata” broda. Takim zarostem nie mógł pochwalić się żaden inny polski monarcha, co więcej – nie występował na podobiznach żadnego z ówczesnych europejskich władców. Na monetach wybijanych w pierwszej połowie rządów król przedstawiany był jeszcze z delikatnym, młodzieńczym zarostem. Długa, rozwidlona broda pojawiła się w 1562 r. na trojakach i szóstakach litewskich. Jak się wydaje, na taki sposób wymodelowania brody zdecydował się Zygmunt II zbliżając się do wieku 40 lat. Pierwszy znany portret władcy „z brodą widlastą” wykonany został w latach 1553–1556 w warsztacie Lucasa Cranacha Młodszego, na którym wzorowali się następnie malarze polscy. W medalierstwie pojawił się w 1561 r. (medal autorstwa Stevena Comelisza van Herwijcka), co więcej – z taką właśnie brodą Zygmunt II August został przedstawiony na swoim nagrobku w Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, wykonanym po 1572 r. przez pochodzącego z Florencji Santi Gucciego[18].
Na dukacie z 1563 r. król wyobrażony został z takim „widłowym” zarostem. Występuje tutaj, tak samo jak i ojciec, w renesansowej zbroi, z koroną zamkniętą ale bez czepca. Stemple opracowano stosunkowo dobrze i reprezentowały przyzwoity poziom artystyczny: widoczne były próby odejścia od zbytniej linearności, dbałość o opracowanie szczegółów twarzy i zachowanie prawidłowych proporcji poszczególnych części głowy względem siebie. Zarówno ten, jak i większość dukatów ostatniego Jagiellona na polskim tronie można więc uznać za interesujące przykłady renesansowej sztuki drobnej[18].
Nie wszystkie jednak stemple wykorzystywane do bicia monet Zygmunta II Augusta utrzymywały odpowiednio wysoki poziom. Niektóre z nich nie wychodziły poza warsztatową poprawność, a dotyczyło to zarówno portretu na stronie głównej, jak i kompozycji heraldycznej na rewersie[18].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.