Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Jidyszyzm – wyraz, zwrot lub konstrukcja składniowa, jak również dowolny inny składnik językowy, zapożyczone z języka jidysz.
Maria Brzezina używa ponadto w swoich publikacjach („Język mniejszości narodowych […]. Południowokresowa polszczyzna Żydów” oraz „Polszczyzna Żydów”) w tym znaczeniu terminu jidyzm, a także szerszego określenia iudaicum (liczba mnoga: iudaica), obejmującego elementy jidyszowe i hebrajskie.
Jedynymi elementami przejętymi z jidysz, które należą do standardowego języka polskiego, są jidyszyzmy leksykalne, czyli zapożyczenia wyrazowe. Jak widać z poniższych przykładów, są to często wyrazy potoczne (np. belfer, machlojka, rejwach) bądź też określające przedmioty czy zjawiska związane z kulturą żydowską (np. czulent, szmonces, tałes).
Jidyszyzmy składniowe (zwroty, wyrażenia, konstrukcje składniowe), podobnie jak cechy fonetyczne i gramatyczne przejęte z jidysz, nie są w standardowej polszczyźnie akceptowane. Pojawiają się one albo jako błędy językowe wywołane interferencją ze strony jidysz[1], albo stanowią środek stylizacji żydowskiej, np. w tekstach literackich[2][3]. Celom stylizacyjnym służyć mogą również jidyszyzmy leksykalne, bez względu na stopień ich przyswojenia w polszczyźnie[4][5].
Elementy te pochodzą z różnych dialektów języka jidysz, co nierzadko znajduje odzwierciedlenie w ich fonetyce. Jak zauważa M. Altbauer,
[…] różnice dialektyczne żydowskie uwydatniają się niekiedy w zapożyczeniach ogólnopolskich lub w wypadkach, gdy autor polski wprowadza poszczególne wyrazy, zwroty lub nazwy żydowskie dla celów artystycznych. Tak np. Orzeszkowa posługuje się w Meirze Ezofowiczu dialektem „litewskim”, natomiast pisarze z b. Galicji i Królestwa używają gwary „polskiej” lub pd.-żydowskiej[6].
Orientacyjny zbiór zapożyczeń żydowskich w języku polskim, opracowany przez M. Brzezinę na podstawie sześciu słowników języka polskiego, obejmuje 52 wyrazy przejęte z jidysz (oraz 26 wyrazów zapożyczonych bezpośrednio z hebrajskiego lub aramejskiego)[7]. Podobna lista zebrana z materiałów gwarowych składa się z 54 słów (bez wskazania szczegółowej etymologii), przy czym są to częściowo wyrazy identyczne z tymi pochodzącymi ze słowników języka polskiego[8].
Oto przykładowa lista jidyszyzmów polskich wraz z ich źródłami w języku jidysz:
Część hebraizmów w języku polskim zapożyczona została prawdopodobnie za pośrednictwem jidysz, często jednak nie sposób wykazać tego ponad wszelką wątpliwość, np.:
Innym problemem jest odróżnienie jidyszyzmów od zapożyczeń z niemieckiego[30] (ma to miejsce nie tylko w przypadku wyrazów o etymologii germańskiej), np.:
Jidyszyzmy leksykalne obecne są ponadto w polszczyźnie niestandardowej, np. w gwarach przestępczych[22][33][34]. Stamtąd przenikają one niekiedy i do języka ogólnego, choć zachowują charakter potoczny, np.:
Cechy charakterystyczne dla polszczyzny Żydów, w standardowym języku polskim nieakceptowane, omówił w swoich pracach M. Altbauer: O błędach ortograficznych i gramatycznych w zadaniach polskich Żydów przemyskich (artykuł w „Języku Polskim” z 1929 roku)[38], Język polski w szkole żydowskiej (artykuł w czasopiśmie „Zrąb” z 1934 roku)[39], O polszczyźnie Żydów (rozprawa doktorska z 1931 roku, opublikowana po raz pierwszy pośmiertnie w 2002 roku)[40]. Cechy te były także często wykorzystywanymi środkami służącymi stylizacji artystycznej w tekstach literackich i folklorystycznych, co w dwu swoich książkach opracowała M. Brzezina: Język mniejszości narodowych w tekstach literackich i folklorystycznych. I: Południowokresowa polszczyzna Żydów (1979)[41] oraz Polszczyzna Żydów (1986)[42] .
Do najczęstszych jidyszyzmów fonetycznych, gramatycznych i składniowych, obserwowanych w polszczyźnie Żydów, zaliczyć można:
Błędy tego typu wpłynęły na potoczne stereotypy językowe, wykorzystywane później m.in. w utworach satyrycznych, np.:
W żarcie tym znajduje się kilka typów jidyszyzmów: fonetyczne (mieszanie szczeka i ścieka), gramatyczne (nieodmienność wyrazów deszcz i pies; błędny przypadek i końcówka rodzaju męskiego w formie rynnem zamiast rodzaju żeńskiego rynny) i składniowe (z pyskiem zamiast pyskiem), z których każdy wyjaśnić można interferencją języka jidysz.
Świadome repliki zwrotów i powiedzeń jidyszowych, zastosowane dla celów stylistyczno-artystycznych, nierzadkie są w utworach literackich, który akcja rozgrywa się w środowisku żydowskim. Tak np. Julian Stryjkowski w swojej powieści „Głosy w ciemności” użył m.in. następujących jidyszyzmów frazeologicznych[59]:
Z cech rozpowszechnionych w polszczyźnie warto wspomnieć o wymowie cz [t͡ʃ] zamiast trz [tʃ] oraz użyciu biernika zamiast dopełniacza po zaprzeczonym czasowniku, które to właściwości M. Altbauer przypisuje wpływowi m.in. języka jidysz[60]. M. Brzezina podkreśla jednak, że jidysz może tu być tylko jednym z kilku źródeł tych zmian (obok np. języka niemieckiego czy ukraińskiego, bądź nawet rozwoju naturalnego w obrębie polszczyzny)[61][62]. Za jidyszyzm składniowy uważają oboje autorzy użycie czasownika potrzebować w znaczeniu ‘musieć’ (np. potrzebuję sobie kupić płaszcz, nie potrzebujesz się męczyć)[63][64].
Najwcześniejszym naukowym opracowaniem, skupiającym się na zapożyczeniach z jidysz w języku polskim, jest zapewne artykuł Leo Wienera z roku 1898, zatytułowany Das jüdische Element im Polnischen („Element żydowski w języku polskim”)[65]. Wiele jidyszyzmów znaleźć można także w najstarszych publikacjach poświęconych językowi złodziejskiemu (autorstwa Karola Estreichera i Antoniego Kurki), które pod względem etymologicznym omówił A. Landau w swoim artykule z 1902 roku pt. Zur polnischen Gaunersprache („O polskiej gwarze przestępczej”)[66].
Poczynając od końca lat dwudziestych XX wieku Mosze Altbauer ogłosił szereg artykułów (zarówno poświęconych poszczególnym wyrazom, jak i syntetycznych), zebranych po jego śmierci w tomie Wzajemne wpływy polsko-żydowskie w dziedzinie językowej[67]. Przez długie lata był Altbauer „jedynym rzeczywiście naukowym badaczem polszczyzny żydowskiej”[68].
Wiele jidyszyzmów zostało zidentyfikowanych i zebranych w słownikach ogólnych języka polskiego, słownikach wyrazów obcych i słownikach etymologicznych. Najwięcej z nich notują Słownik języka polskiego pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (tzw. słownik warszawski) oraz Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego, mniej jest ich w późniejszych pracach leksykograficznych[69].
Nowy układ stosunków po okupacji hitlerowskiej doprowadza również do wycofywania się wielu iudaiców[70] z polszczyzny. Warstwę trwałą stanowią chyba tylko biblizmy, należące zresztą raczej do tzw. słownictwa biernego. Młodsze pokolenia Polaków używają na ogół niewielu iudaiców. Przypuszczalnie starsze pokolenia znają i okazjonalnie używają jeszcze więcej wyrazów żydowskich, niż utrwaliły to słowniki języka polskiego[71].
Kilkadziesiąt wyrazów z języka jidysz przeszło do różnych języków słowiańskich (oprócz polskiego przede wszystkim wschodniosłowiańskich) w wyniku bezpośrednich kontaktów Słowian i Żydów. Większość z nich została zapożyczona do miejskich gwar środowiskowych, ale część zyskała akceptację także w językach standardowych. Najstarszym opracowaniem tego tematu jest artykuł Leo Wienera z 1895 roku pt. Еврейско-Нѣмецкія слова въ русскихъ нарѣчіяхъ („Wyrazy żydowsko-niemieckie [= jidyszowe] w dialektach ruskich [= wschodniosłowiańskich]”)[66].
Ciekawym typem jidyszyzmów w językach słowiańskich są nazwiska żydowskie utworzone od imion żeńskich. W jidysz często, zwłaszcza w czasach gdy Żydzi nie mieli jeszcze nazwisk, identyfikowano osoby za pomocą ich imienia z dodatkiem imienia matki w dopełniaczu, np. Mojsze Cipores (czyli ‘Mojsze, [syn] Cypory’), Herszele Ester Jentes (tzn. ‘Herszele, [syn] Ester Jenty’); ten typ nazewnictwa zaświadczony jest zarówno w dawnych dokumentach, jak i literaturze pięknej i ludowej (najbardziej znanym przykładem jest pseudonim Isaaca Singera, mianowicie Icchok Baszewis, czyli ‘Icchak, [syn] Baszewy’). Owe imiona żeńskie w dopełniaczu stały się później źródłem takich nazwisk, jak np. Brandys, Czaczk(i)es, Dwojres, Jentys, Perles, Szoszkes i in. Innym sposobem adaptacji imion żeńskich jako nazwisk było dodanie do nich słowiańskiego przyrostka -in, np. Chankin, Dworkin, Rejzin, Soskin itp.[72]
Wiele jidyszyzmów używanych jest w języku angielskim, szczególnie w jego odmianie amerykańskiej, co wiąże się z dużą emigracją żydowską do tego kraju. Niektóre z nich są rozpoznawane jako wyrazy żydowskie, czy to ze względu na znaczenie, czy fonetykę (np. bagel ‘bajgiel’, kosher ‘koszerny’, kvetch ‘narzekać, biadolić’, shtick ‘numer, punkt programu’); inne natomiast zostały w pełni przyswojone przez system leksykalny angielszczyzny (np. glitch ‘usterka’, klutz ‘ciemięga, fujara’, maven ‘spec’, tush ‘zadek’)[73]. W języku potocznym używane są ponadto pewne wyrażenia, idiomy bądź wzorce słowotwórcze zapożyczone z jidysz, np.:
Oprócz tego wiele elementów zaczerpniętych z jidysz zaobserwować można w języku ortodoksyjnych Żydów mieszkających w Stanach Zjednoczonych[73].
W swojej książce poświęconej jidyszyzmom amerykańskim Maciej Widawski przedstawił ich niemal 1000, przy czym są to jedynie najpowszechniejsze i najbardziej reprezentatywne spośród nich. Znajdują się tam zarówno zapożyczenia leksykalne, jak i kalki oraz elementy słowotwórcze (np. bardzo produktywny przyrostek -nik), a należą one do wszystkich wariantów angielszczyzny amerykańskiej: od wzorcowego języka standardowego przez styl potoczny po slang[75] .
Niemało wyrazów pochodzących z jidysz rejestrują także słowniki języka niemieckiego. Ich opracowaniem zajął się Hans Peter Althaus, który zebrał i opisał około 1100 jidyszyzmów, zarówno powszechnie w niemczyźnie używanych, jak i tych spotykanych sporadycznie[76] .
Język jidysz wywarł wpływ również na współczesny język hebrajski, przy czym oprócz zapożyczeń leksykalnych czy składniowych[77] na uwagę zasługują m.in.:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.