belt fil-Portugall From Wikipedia, the free encyclopedia
Porto jew Oporto[1] (pronunzja bil-Portugiż: [ˈpoɾtu]) hija t-tieni l-ikbar belt fil-Portugall, il-belt kapitali tad-Distrett ta' Oporto, u waħda mill-ikbar żoni urbani tal-Peniżola Iberika. Il-belt ta' Porto proprja, li tinkludi l-muniċipalità kollha ta' Porto, hija żgħira meta mqabbla maż-żona metropolitana tagħha, b'popolazzjoni li stmata li tlaħħaq il-231,800 ruħ biss f'muniċipalità ta' 41.42 km2.[2][3] Iż-żona metropolitana ta' Porto għandha popolazzjoni ta' madwar 1.7 miljun ruħ (fl-2021) f'erja ta' 2,395 km2 (925 mil kwadru),[4] u b'hekk hija t-tieni l-ikbar żona urbana fil-Portugall.[5][6][7] Hija rikonoxxuta bħala belt globali b'klassifikazzjoni ta' Gamma + min-Network tar-Riċerka dwar il-Globalizzazzjoni u l-Bliet Dinjin.
Porto | |||
---|---|---|---|
![]() | |||
![]() | |||
| |||
Amministrazzjoni | |||
Stat sovran | Portugall | ||
District of Portugal | Porto | ||
Kap tal-Gvern |
Rui Moreira (en) ![]() | ||
Isem uffiċjali | Porto | ||
Ismijiet oriġinali | Porto | ||
Ġeografija | |||
Koordinati | 41.14947°N 8.61078°W | ||
![]() | |||
Superfiċjenti | 41.66 kilometru kwadru, 41.42±0.010000000000003 kilometru kwadru | ||
Għoli | 104 m | ||
Fruntieri ma' |
Matosinhos (en) ![]() ![]() ![]() ![]() | ||
Demografija | |||
Popolazzjoni | 237,591 abitanti (2011) | ||
Informazzjoni oħra | |||
Żona tal-Ħin | UTC±0 | ||
bliet ġemellati | Nagasaki, Akhisar, Macao, Jena, Liège, Bordeaux, Ndola, Recife, Bristol, Duruelo de la Sierra, Mindelo, Shanghai, Luanda, Crotone, Vigo, Monterreyu Rio de Janeiro | ||
cm-porto.pt |
Porto tinsab tul l-estwarju tax-xmara Douro fit-Tramuntana tal-Portugall u għandha waħda mill-eqdem ċentri storiċi tal-Ewropa. Tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996, bħala ċ-"Ċentru Storiku ta' Porto, il-Pont ta' Luiz I u l-Monasteru ta' Serra do Pilar".[8] Iċ-ċentru storiku huwa wkoll Monument Nazzjonali tal-Portugall. Il-parti tal-Punent taż-żona urbana tagħha testendi sal-kosta tal-Oċean Atlantiku. L-insedjament tal-belt tmur lura bosta sekli, meta kienet gwarniġjon tal-Imperu Ruman. L-isem Ċeltiku-Latin tagħha ġej minn Portus Cale[9] u huwa maħsub li huwa l-oriġini wkoll ta' isem il-pajjiż, Portugal, abbażi tat-trażlitterazzjoni u l-evoluzzjoni bil-fomm mil-Latin. Bil-Portugiż, isem il-belt jinkludi l-artiklu definit: o Porto ("il-port").[10]
L-inbid port, wieħed mill-iżjed esportazzjonijiet famużi tal-Portugall, huwa msemmi għal Porto, peress li ż-żona metropolitana, u b'mod partikolari l-kantini ta' Vila Nova de Gaia, kienu responsabbli għall-imballaġġ, għat-trasport u għall-esportazzjoni tal-inbid iffortifikat.[11] Fl-2014 u fl-2017, Porto ġiet eletta bħala L-Aqwa Destinazzjoni Ewropea mill-Aġenzija tal-Aqwa Destinazzjoniet Ewropej.[12] Porto tinsab ukoll tul ir-Rotta Portugiża tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu.
Il-popli Proto-Ċeltiċi u Ċeltiċi kienu fost l-ewwel abitanti magħrufa tal-inħawi. Ġew skoperti diversi fdalijiet f'għadd ta' nħawi. Is-sejbiet arkeoloġiċi żvelaw li kien hemm insedjamenti umani wkoll fil-bokka tax-xmara Douro diġà mis-seklu 8 Q.K., u dan jagħti x'tifhem li x'aktarx kien hemm insedjament kummerċjali tal-Feniċi hemmhekk.
Matul l-okkupazzjoni Rumana tal-Peniżola Iberika, il-belt żviluppat bħala port kummerċjali importanti, primarjament għall-kummerċ bejn Olissipona (illum il-ġurnata Liżbona) u Bracara Augusta (illum il-ġurnata Braga). Porto kienet importanti wkoll fi żmien is-Swebi u l-Viżigoti, u kienet ċentru għall-espansjoni tal-Kristjaneżmu matul dak il-perjodu.[13]
Porto sfat taħt il-kontroll tal-Għarab Iberiċi matul l-invażjoni tal-Peniżola Iberika fis-711.[14] Fit-868, Vímara Peres, konti tal-Asturias minn Gallaecia, u vassal tar-Re tal-Asturias, ta' Léon u ta' Galicia, Alfonso III, intbagħat biex jerġa' jaħkem u jsaħħaħ l-artijiet f'idejn il-Kristjani. Dan kien jinkludi l-inħawi minn Minho sax-xmara Douro: l-insedjament ta' Portus Cale u ż-żona magħrufa bħala Vila Nova de Gaia. Portus Cale, li iktar 'il quddiem saret magħrufa bħala Portucale, kienet l-oriġini tal-isem modern tal-Portugall. Fit-868, il-Konti Vímara Peres stabbilixxa l-Kontea tal-Portugall (bil-Portugiż: Condado de Portucale), magħrufa wkoll bħala Condado Portucalense, wara l-ħakma mill-ġdid tar-reġjun fit-Tramuntana tax-xmara Douro.[15]
Fl-1093, Teresa ta' León, bint illeġittima tar-Re Alfonso VI ta' Kastilja, iżżewġet lil Enriku ta' Bourgogne, u b'hekk ingħatat il-Kontea tal-Portugall bħala dota. Dan il-Condado Portucalense kien fil-mira tal-hekk imsejħa Reconquista, u iktar 'il quddiem sar ir-Renju indipendenti tal-Portugall, wara li eventwalment kabbar il-fruntieri attwali tiegħu lejn in-Nofsinhar, bis-saħħa tal-ħakma mill-ġdid tat-territorji abitati mill-Għarab Iberiċi għal sekli sħaħ, taħt ir-renju tar-Re Afonso I tal-Portugall fil-bidu tas-seklu 12.
Fl-1387, Porto kienet il-belt fejn sar iż-żwieġ bejn Ġwanni I tal-Portugall u Filippa ta' Lancaster, bint Ġwanni ta' Gaunt; dan iż-żwieġ kien jissimbolizza l-alleanza militari dejjiema bejn il-Portugall u l-Ingilterra.[16] L-alleanza Portugiża-Ingliża skont it-Trattat ta' Windsor hi l-eqdem alleanza militari li qatt ġiet irreġistrata fid-dinja.[17]
Fis-sekli 14 u 15, it-tarzniet ta' Porto kkontribwew għall-iżvilupp tal-bini tal-bastimenti fil-Portugall. Mill-port ta' Porto wkoll, fl-1415, il-Prinċep Enriku n-Navigatur (iben Ġwanni I tal-Portugall) salpa biex jaħkem il-port Għarbi ta' Ceuta, fit-Tramuntana tal-Marokk.[18][19] Din l-ispedizzjoni mir-re u l-flotta tiegħu, li kienet tinkludi lill-Prinċep Enriku, saret permezz tan-navigazzjoni u l-esplorazzjoni tul il-kosta tal-Punent tal-Afrika, u tat bidu għall-Era Portugiża tal-Iskoperti. Il-laqam mogħti lill-poplu ta' Porto beda f'dak iż-żmien; iċ-ċittadini ta' Porto għadhom sa issa magħrufa kollokjalment bħala tripeiros (il-poplu tal-kirxa), b'referenza għal dan il-perjodu tal-istorja, meta l-qatgħat tal-laħam ta' kwalità għolja kienu jiġu ttrasportati bil-baħar minn Porto mill-baħħara tagħhom, filwaqt li l-qatgħat l-oħra u l-prodotti sekondarji, bħall-kirxa, kienu jitħallew għaċ-ċittadini ta' Porto; il-kirxa fil-fatt għadha ikla tradizzjonali importanti għal Porto moderna.
Sas-seklu 13, l-inbid prodott fil-wied tax-xmara Douro kien diġà ttrasportat lejn Porto f'barcos rabelos (bastimenti ċatti bil-qlugħ). Fl-1703, it-Trattat ta' Methuen stabbilixxa r-relazzjonijiet kummerċjali bejn il-Portugall u l-Ingilterra. Fl-1717, l-ewwel post kummerċjali Ingliż ġie stabbilit f'Porto. Il-produzzjoni tal-inbid port imbagħad gradwalment għadda f'idejn xi ftit ditti Ingliżi. Sabiex titrażżan din id-dominanza, il-Prim Ministru u l-Markiż ta' Pombal stabbilixxa ditta Portugiża li ngħatat il-monopolju tal-inbejjed mill-wied tax-xmara Douro. Huwa stabbilixxa d-demarkazzjoni tar-reġjun għall-produzzjoni tal-inbid port, sabiex jiżgura l-kwalità tal-inbid; dan kien l-ewwel tentattiv ta' kontroll tal-kwalità tal-inbid u tal-produzzjoni tal-inbid fl-Ewropa. L-azjendi ż-żgħar tal-inbid irvellaw kontra l-politiki stretti tiegħu nhar it-Tlieta ta' Qabel l-Erbgħa tat-Tniebri, u ħarqu l-binjiet ta' din id-ditta. L-irvell issejjaħ Revolta dos Borrachos (l-irvell tax-xurbana).[20]
Bejn l-1732 u l-1763, l-arkitett Taljan Nicolau Nasoni ddisinja knisja Barokka b'torri li saret l-ikona arkitettonika u viżiva tal-belt: it-Torre dos Clérigos. Matul is-sekli 18 u 19, il-belt saret ċentru industrijali importanti u d-daqs u l-popolazzjoni tagħha kibru.
L-invażjoni tat-truppi ta' Napuljun fil-Portugall taħt il-Marexxall Soult wasslet għal gwerra fil-belt ta' Porto. Fid-29 ta' Marzu 1809, meta l-popolazzjoni kienet qed taħrab mit-truppi Franċiżi li kienu qed javvanzaw u ppruvat taqsam ix-xmara Douro minn fuq il-Ponte das Barcas (pont b'puntun), il-pont ċeda bil-piż. Dan l-avveniment għadu mfakkar bi plakka fil-Pont ta' D. Luis I. L-Armata Franċiża tkeċċiet minn Porto minn Arthur Wellesley, l-Ewwel Duka ta' Wellington, meta l-Armata Anglo-Portugiża tiegħu qasmet ix-xmara Douro mill-Mosteiro da Serra do Pilar (eks kunvent) f'attakk binhar brillanti, bl-użu tal-barklori tal-inbid għat-trasport tat-truppi, u b'hekk għelbu lill-Armata Franċiża.[21][22]
Influwenzata mir-rivoluzzjonijiet liberali li kienu qed iseħħu fl-Ewropa, fl-1820 bdiet ir-Rivoluzzjoni Liberali f'Porto.[23] Ir-rivoluzzjonarji talbu r-ritorn ta' Ġwanni VI tal-Portugall, li kien ittrasferixxa l-Qorti Portugiża lejn il-kolonja Portugiża tal-Brażil mill-invażjonijiet Franċiżi tal-Portugall, u talbu wkoll li tiġi stabbilita monarkija kostituzzjonali fil-Portugall. Fl-1822, ġiet aċċettata kostituzzjoni liberali, parzjalment bis-saħħa tal-isforzi tal-assemblea liberali ta' Porto (Junta do Porto). Meta Miguel I tal-Portugall tela' fuq it-tron Portugiż fl-1828, huwa rrifjuta din il-kostituzzjoni u rrenja bħala monarka antiliberali u assolutist.[24] Imbagħad ġiet miġġielda gwerra ċivili mill-1828 sal-1834 bejn dawk li kien jappoġġaw il-kostituzzjonaliżmu u dawk li kienu kontra din il-bidla u ħerqan bil-kważi assolutiżmu mmexxija minn D. Miguel. Porto rribellat mill-ġdid u għaddiet minn assedju ta' tmintax-il xahar bejn l-1832 u l-1833 mill-armata assolutista. Porto tissejjaħ ukoll "Cidade Invicta" (Belt Mhux Mirbuħa) peress li rnexxielha tirreżisti l-assedju Miguelist. Wara l-abdikazzjoni tar-Re Miguel, il-kostituzzjoni liberali ġiet stabbilita mill-ġdid.[25]
Magħrufa bħala l-belt tal-pontijiet, Porto bniet l-ewwel pont permanenti tagħha, il-Ponte das Barcas, fl-1806. Tliet snin wara, il-pont ċeda bil-piż ta' eluf ta' nies li kienu qed jaħarbu mill-invażjonijiet Franċiżi matul il-Gwerra Peniżolari, u mietu eluf ta' nies. Ġie sostitwit bil-Pont ta' D. Maria II, magħruf iktar bħala Ponte Pênsil (pont sospiż) li nbena bejn l-1841 u l-1843; il-pilastri riffieda biss baqgħu jeżistu. Il-Ponte D. Maria, pont ferrovjarju, ġie inawgurat fl-4 ta' Novembru 1877; kien meqjus bħala kapulavur tal-inġinerija tal-ħadid ferrobattut u ġie ddisinjat minn Gustave Eiffel, li kien magħruf l-iktar għat-Torri Eiffel f'Pariġi. Il-pont ta' wara, Ponte Dom Luís I, issostitwixxa l-Pont Sospiż. Dan il-pont tal-aħħar sar minn Teophile Seyrig, eks sieħeb ta' Eiffel. Seyrig rebaħ kompetizzjoni governattiva li seħħet fl-1879. Il-kostruzzjoni bdiet fl-1881 u l-pont infetaħ għall-pubbliku fil-31 ta' Ottubru 1886.
Fil-belt ġew stabbiliti istituzzjoni tal-edukazzjoni għolja fix-xjenza nawtika A (Aula de Náutica, 1762) u Borża (Bolsa do Porto, 1834–1910), iżda iktar 'il quddiem ma baqgħux joperaw.[26]
Ir-rewwixti mir-Repubblikani wasslu għall-ewwel irvell kontra l-monarkija f'Porto fil-31 ta' Jannar 1891. Dan wassal fl-aħħar mill-aħħar għall-waqgħa tal-monarkija u għall-proklamazzjoni tar-repubblika fir-rivoluzzjoni tal-5 ta' Ottubru 1910.[27]
Fid-19 ta' Jannar 1919, forzi favur l-istabbiliment mill-ġdid tal-monarkija nedew kontrorivoluzzjoni f'Porto magħrufa bħala l-Monarkija tat-Tramuntana. Matul dan iż-żmien, Porto kienet il-belt kapitali ta' dan ir-renju stabbilit mill-ġdid, u l-moviment inżamm fit-Tramuntana.[28][29] Il-monarkija ġiet deposta inqas minn xahar wara u qatt ma reġa' kien hemm rivoluzzjoni monarkista fil-Portugall.[30]
Iċ-Ċentru Storiku ta' Porto, il-Pont ta' Luiz I u l-Monasteru ta' Serra do Pilar ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996.[8]
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".[8]
Porto hija ġemellata ma':
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.