քիմիական միացություն From Wikipedia, the free encyclopedia
Նեյրոտրանսմիտերներ կամ մեդիատորներ, քիմիական նյութեր, որոնք սինապսային խոռոչով մի նյարդաբջջից մյուսը ազդանշաններ են տեղափոխում[1]։ Առաջանում են նյարդային դրդման ազդեցությամբ և մասնակցում դրանց հաղորդմանը նյարդային վերջույթից աշխատող օրգանին և նյարդային մեկ բջջից մյուսին։ Մեդիատորները հայտնաբերել է Օ․ Լյովին, սրտի կենտրոնախույս նյարդային վերջույթներում (1921)։ Մեդիատորներից են՝ ացետիլխոլինը, նորադրենալինը, դոֆամինը, սերոտոնինը, 7-ամինակարագաթթուն և այլն։ Էլեկտրոնային մանրադիտակով կատարված հետազոտություններով պարզվել է, որ ինչպես կենտրոնական նյարդային վերջույթներում, այնպես էլ ծայրամասային նյարդային սինապսներում կան մինչև 300 A տրամագծով, ացետիլխոլին պարունակող մեծ թվով բշտիկներ։ Նյարդային դրդման պրոցեսում բշտիկների մի մասը պայթում է, պարունակությունը լցվում է ետսինապսային ճեղքը և փոխազդում ետսինապսային թաղանթի ացետիլխոլինի նկատմամբ զգայուն մասերի՝ խոլինոռեցեպտորների հետ։ Դրանից խիստ բարձրանում է թաղանթի թափանցելիությունը․ K+ իոնները բջջից դուրս են գալիս և տեղադրվում մակերեսին, իսկ Na+ թափանցում է ներս։ Բջջի ներսում փոքրանում է բացասական էլեկտրական լիցքը, բջջաթաղանթն ապաբևեռանում է, որը հանգեցնում է դրդող ետսինապսային պոտենցիալի առաջացմանը։ Երբ նրա մեծությունը հասնում է շեմքայինի, առաջանում է դրդման էլեկտրական ազդակ (տես Կենսաէլեկտրական պոտենցիալներ)։ Առավել ուսումնասիրված և լայնորեն կիրառվող մեդիատորներ են ացետիլխոլինը և ադրենալինը։ Դրան համապատասխան օրգաններին դրդում հաղորդող նյարդային վերջույթները բաժանվում են խոլինէրգիկ և ադրենէրգիկ թելիկների։ Մեդիատորների ազդեցությունը չի սահմանափակվում տեղական ռեակցիաների առաջացմամբ, դրանք մասնակցում են նաև նյարդահումորալ կարգավորման պրոցեսներին։ Մեդիատորների մասին ուսմունքը կարևոր դեր է խաղացել ֆիզիոլոգիայի, նյարդախտաբանության, հոգեբանության և այլ գիտությունների զարգացման համար։
Վերջիններս կուտակված են սինապսային բշտիկներում, որոնք իրենց հերթին դասավորվասծ են աքսոնի վերջավորություններում։ Նեյրոտրանսմիտերները արտազատվում և տարածվում են սինապսային խոռոչ, ապա ամրանում հետսինապսային թաղանթի յուրահատուկ ռեցեպտորներին[2]։ Սովորաբար նեյրոտրանսմիտերները արտազատվում են գործողության պոտենցիալի սինապս հասնելու հետևանքով։ Փոքր ծավալներով, բազային արտազատում տեղի է ունենում նաև էլեկտրական խթանման բացակայության դեպքում։
Նեյրոտրանսմիտերները դասակարգելու տարբեր միջոցներ կան։ Ըստ մոլեկուլային կառուցվածքի, նեյրոտրանսմիտերները կարելի է բաժանել երեք խմբի. ամինաթթուներ, պեպտիդներ, և մոնոամիններ։
Հիմնական նեյրոտրանսմիտերներն են
Հիսունից ավել նոր նեյրոակտիվ պեպտիդներ են հայտնաբերվել և նորերը շարունակվում են հայտնաբերվել։ Այս պեպտիդներից շատերը արտազատվում են փոքր նեյրոտրանսմիտերների հետ կամ առանձին։ Բետտա-էնդորֆինը համեմատաբար խորը հետազոտված պեպտիդային նեյրոտրանսմիտերից մեկն է։ Վերջինս կենտրոնական նյարդային համակարգում յուրահատուկ փոխազդեցության մեջ է մտնում Օպիոիդային ընկլաիչների հետ։
Որոշ իոններ և գազեր ևս համարվում են նեյրոտրանսմիտերներ. օրինակ ցինկը, ազոտի միաօքսիդը, ծծմբաջրածինը, ածխածնի մոնոքսիդը։
Ամենից հաճախ հանդիպող նեյրոտրանսմիերը գլուտամատն է, որը գլխուղեղի սինապսների ավելի քան 90 տոկոսում հանդիսանում է որպես խթանիչ։ Մյուս մեծ զանգված կազմող նեյրոտրանսմիտերը գամմա-ամինոկարագաթթուն է՝ թերևս քանակով շատ ավելի քիչ քան քլուտամատը։ Գլխուղեղային բջիջների ավելի քան 90 տոկոսում, որոնք չեն օգտագործում գլուտամատ, ԳԱԿԹ-ն հանդիսանում է արգելակիչ։ Մնացած նեյրոտրանսմիտերները թեև օգտագործվում են շատ քիչ սինապսներում, այնուամենայնիվ կատարում են շատ կարևոր դեր։
Նեյրոտրանսմիտերի միակ ուղղակի ազդեցություննը ռեցեպտորի ակտիվացիան է։ Ուստի՝ նեյրոտրանսմիտերների համակարգի ազդեցության արդյունքը կախված է նեյրոնների միացումներից և ռեցեպտորների կենսաքիմիական հատկություններից։
Ահա մի քանի հիմնական նեյրոտրանսմիտերների օրինակներ.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.