From Wikipedia, the free encyclopedia
Ալ-Բիրունի (Աբու Ռահման Մուհամեդ իբն Ահմեդ ալ-Բիրունի, պարս.՝ ابوریحان بیرونی, սեպտեմբերի 4, 973[1], Կաթ, Խորեզմ, Սամանիների պետություն[2] - դեկտեմբերի 9, 1048[3], Ղազնի, Ղազնևիների պետություն), պարսիկ միջնադարյան[6][7][8] գիտնական, մտածող, բազմաթիվ պատմական, աշխարհագրական, փիլիսոփայական, աստղագիտական, մաթեմատիկական, մեխանիկական, գեոդեզիայի, հանքագիտության, դեղագիտության հիմնարար աշխատությունների հեղինակ։ Բիրունին զբաղվում էր իր ժամանակների գրեթե բոլոր գիտություններով։ Գրել է արաբերենով։
Ալ-Բիրունի պարս.՝ ابوریحان محمد بن احمد البیرونی | |
---|---|
![]() | |
Ծնվել է | սեպտեմբերի 4, 973[1] Կաթ, Խորեզմ, Սամանիների պետություն[2] |
Մահացել է | դեկտեմբերի 9, 1048[3] (75 տարեկան) Ղազնի, Ղազնևիների պետություն |
Բնակության վայր(եր) | Ռեյ[3], Ղազնի[3] և Գորգան[3] |
Քաղաքացիություն | Սամանիների պետություն և Ղազնևիների պետություն |
Դավանանք | իսլամ |
Մասնագիտություն | փիլիսոփա, քիմիկոս, աշխարհագրագետ, Խորագետ, մաթեմատիկոս, քարտեզագիր, աստղագետ, թարգմանիչ, մարդաբան, ֆիզիկոս, աստղագուշակ, պատմաբան, լեզվաբան, հնդկագետ, գրող, դեղագործ, մարդասեր և բուսաբան |
Գործունեության ոլորտ | ֆիզիկա, մաթեմատիկա, աստղագիտություն, բնագիտություն, պատմություն, ժամանակագրություն, աշխատանքային, հնդկագիտություն, Երկրագիտություն, աշխարհագրություն, փիլիսոփայություն, Քարտեզագրություն, մարդաբանություն, աստղագուշակություն, քիմիա, բժշկություն, հոգեբանություն, աստվածաբանություն, դեղագիտություն, կրոնի պատմություն և Միներալոգիա |
Տիրապետում է լեզուներին | պարսկերեն, Khwarezmian?, հին հունարեն, հին եբրայերեն, սիրիերեն, սանսկրիտ և արաբերեն[4][5] |
![]() |
Ալ-Բիրունին ծնվել է 973 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Խորեզմի Կյատ քաղաքում (այժմ Բերունի քաղաքը գտնվում է Ուզբեկստանի Կարակալպակյան ինքնավար հանրապետությունում)։ Այլ տվյալներով Բիրունին ծնվել է 973 թվականի սեպտեմբերի 4-ին[9]։
Ստացել է մաթեմատիկական և փիլիսոփայական կրթություն։ Կյատում իր ուսուցիչը եղել է ականավոր մաթեմատիկոս և աստղագետ Իբն Իրաքը։ 995 թվականին Ալ-Բիրունին տեղափոխվել է Ռեյ քաղաք, որտեղ աշխատել է Աբու Մահմուդ ալ-Հոջանդիի մոտ։ 997 թվականին վերադարձել է Խորեզմ և մինչև 1009 թվականը Գուրգանջում աշխատել է Ալիի և Մամուն II-ի մոտ։
1017 թվականին սուլթան Մահմուդ Ղազնևին գրավեց Խորզեմը և Ալ-Բիրունին մյուս գիտնականների հետ տեղափոխվեց Գազնի, որտեղ աշխատեց սուլթան Մահմուդի և նրա հետնորդներ Մասուդի և Մաուդուդի համար։ Ալ-Բիրունին մասնակցեց դեպի Հնդկաստան Մահմուդի արշավանքներին, որտեղ ապրեց մի քանի տարի։
Իր առաջին «Ժամանակագրություն կամ նախորդ սերունդներրի հուշարձաններ» աշխատությունում (1000թ․) Ալ-Բիրունին հավաքել և նկարագրել է իր ժամանակի բոլոր հայտնի օրացույցային համակարգերը և կազմել է բոլոր դարաշրջանների ժամանակագրական աղյուսակները։ 1030 թվականին «Հնդկաստան» աշխատությունում Բիրունին տվել է հնդիկների ընտանիքի, խոհանոցի և գիտության մանրամասն գիտական և քննադատական նկարագիրը՝ ուրվագծելով նրանց կրոնափիլիսոփայական համակարգը։
Աստղագիտությանը նվիրված է Բիրունիի 45 աշխատություն։
Բիրունին մեծ ուշադրություն է դարձրել մաթեմատիկային, հատկապես եռանկյունաչափությանը։ 1038 թվականին Բիրունին գրել է «Հանքագիտություն, կամ գիրք թանկարժեքը գնահատելու համար», որտեղ հստակ տվել է մի շարք կոնկրետ հանքանյութերի, հանքաքարերի, մետաղների և խառնուրդների նկարագրերը։
Նրա բժշկագիտական աշխատությունները մեծ նշանակություն ունեն մեր օրերում։ Նա մանրամասն նկարագրել է մոտ 880 բույսեր՝ տալով դրանց հստակ հատկանիշները և կարգավորված տերմինաբանությունը։ Բիրունին հավաքել և տվել է մոտ 4500 բույսերի արաբական, հունական, սիրիական, պարսկական, խորեզմյան, թուրքական անվանումները, որոնք մեծ նշանակություն ունեն դեղագիտության պատմության ժամանակակից ուսումնասիրությունների համար[10]։
Իր մայրենի խորեզմյան լեզվից բացի Բիրունին տիրապետել է արաբերենին, պարսկերենին, հունարենին, լատիներենին, թուրքերենին, սիրիական լեզվին, իվրիտին, սանսկրիտին և հինդիին։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.