From Wikipedia, the free encyclopedia
Միլևա Մարիչ (Սերբական կիրիլիցա՝ Милева Марић, դեկտեմբերի 19, 1875[1][2], Տիտել, Սերբիա[3] - օգոստոսի 4, 1948[1][4][5][…], Ցյուրիխ, Շվեյցարիա[6]), սերբ ֆիզիկոս։ Նա Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոցում Ալբերտ Այնշտայնի միակ կին համակուրսեցին էր։ Նրանք սկսեցին հանդիպել և դուստր ունեցան մինչև ամուսնությունը, ով կամ շուտ մահացել է, կամ որդեգրվել։ 1903 թվականին ամուսնությունից հետո նրանք ունեցան երկու որդի՝ Հանս Ալբերտ և Էդուարդ Այնշտայններ։
Միլևա Մարիչ սերբ.՝ Милева Марић | |
---|---|
![]() | |
Ծնվել է | դեկտեմբերի 19, 1875[1][2] |
Ծննդավայր | Տիտել, Սերբիա[3] |
Մահացել է | օգոստոսի 4, 1948[1][4][5][…] (72 տարեկան) |
Մահվան վայր | Ցյուրիխ, Շվեյցարիա[6] |
Գերեզման | Նորդհայմ գերեզմանատուն |
Քաղաքացիություն | ![]() ![]() |
Մայրենի լեզու | սերբերեն |
Կրոն | ուղղափառություն[7] |
Կրթություն | Ցյուրիխի համալսարան, Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոց[8] և Հայդելբերգի համալսարան |
Մասնագիտություն | ուսուցչուհի, ֆիզիկոս և մաթեմատիկոս |
Ամուսին | Ալբերտ Այնշտայն[6] |
Ծնողներ | հայր՝ Miloš Marić?[9], մայր՝ Marija Ružić? |
Երեխաներ | Լիզերլ Այնշտայն[8], Էդուարդ Այնշտայն[6] և Հանս Ալբերտ Այնշտայն[6] |
![]() |
Զույգը բաժանվեց 1914 թվականին, և Մարիչը, վերցնելով երկու որդիներին, Բեռլինից վերադարձավ Ցյուրիխ։ 1919 թվականին նրանք վերջնականապես ամուսնալուծվեցին, և նույն տարում Այնշտայնը կրկին ամուսնացավ։ Երբ 1921 թվականին նա Նոբելյան մրցանակ ստացավ, գումարը փոխանցեց Մարիչին՝ որդիներին ապահովելու համար։ 1930 թվականին ընդամենը 20 տարեկան հասակում նրանց երկրորդ որդու՝ Էդուարդի մոտ հայտնաբերվեց շիզոֆրենիա։ Վերջինիս խնամքի ծախսերը հոգալու համար 1930-ական թվականների վերջին Մարիչը վաճառեց իր և Այնշտայնի երեք տներից երկուսը։ Այնշտայնը երեխաների խնամքի համար մշտապես աջակցում էր Մարիչին, ինչը շարունակվեց նաև այն ժամանակ, երբ Այնշտայնը երկրորդ կնոջ հետ մեկնեց ԱՄՆ։
Միլևա Մարիչը ծնվել է 1875 թվականի դեկտեմբերի 19-ին Ավստրո-Հունգարական կայսրության (ներկայիս Սերբիա) Տիտել քաղաքում, Միլոշ Մարիչի (1846–1922) և Մարիա Ռուզիչ-Մարիչի (1847–1935) ունևոր ընտանիքում[10]։ Նա ընտանիքի երեք երեխաներից ավագն էր։ Աղջկա ծնունդից կարճ ժամանակ անց հայրը ավարտեց իր զինվորական ծառայությունը և աշխատանքի անցավ Ռումայի, իսկ հետագայում՝ Զագրեբի դատարանում։
Միլևան սկսեց իր միջնակարգ կրթությունը 1886 թվականին Նովի-Սադի աղջիկների համար նախատեսված ավագ դպրոցում, սակայն նույն տարում տեղափոխվեց Սրեմսկա Միտրովիցայի ավագ դպրոց[11]։ 1890 թվականին նա ընդունվեց Շաբացի սերբիական թագավորական ճեմարան[11]։ 1891 թվականին Մալևայի հայրը հատուկ թույլտվություն ստացավ աղջկան գրանցելու որպես Զագրեբի դասական թագավորական ավագ դպրոցի միակ աղջիկ ուսանող[12]։ Նա հաղթահարեց ընդունելության քննությունը և 1892 թվականին դարձավ 10-րդ դասարանի աշակերտուհի։ Միլևան արժանացավ 1894 թվականի փետրվարին ֆիզիկայի լեկցիաներին մասնակցելու հատուկ թույլտվության և նույն թվականի սեպտեմբերին հաղթահարեց վերջնական քննությունը։ Նրա գնահատականները մաթեմատիկայից և ֆիզիկայից ամենաբարձրն էին[12]։ Այդ տարի նա լուրջ հիվանդացավ և որոշեց տեղափոխվել Շվեյցարիա, որտեղ էլ նոյեմբերի 14-ին սկսեց սովորել Ցյուրիխի «Աղջիկների ավագ դպրոցում»[13]։ 1896 թվականին Մարիչը հանձնեց ավարտական քննությունները և մեկ կիսամյակ բժշկություն ուսումնասիրեց Ցյուրիխի համալսարանում[13]։
1896 թվականի աշնանը Մարիչը, հանձնելով ընդունելության քննություն մաթեմատիկայից և ստանալով 4,25 (1-6 գնահատման համակարգից)[14], ընդունվեց Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոց[15]։ Ալբերտ Այնշտայնի հետ միասին նա գրանցվեց ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի ուսուցման դիպլոմային կուրսի (VIA բաժին)։ Նա խմբի միակ աղջիկն էր և բաժնի ընդամենը 5 անդամներից մեկը[16]։ Կարճ ժամանակ անց Միլևան և Ալբերտը ընկերացան։
1897 թվականի հոկտեմբերին Մարիչը մեկնեց ուսման Հայդելբերգի համալսարանում, որպեսզի որպես ունկնդիր հաճախի ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի դասերի[17]։ 1898 թվականի ապրիլին Մալևան վերադարձավ Ցյուրիխ, որտեղ նրա կրթական ծրագիրը ներառում էր դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշիվներ, նկարագրական և պրոյեկտիվ երկրաչափություն, մեխանիկա, տեսական ֆիզիկա, կիրառական ֆիզիկա, փորձարարական ֆիզիկա և աստղագիտություն[18]։ Նա միջանկյալ քննությունները հաձնեց մյուս ուսանողներից 1 տարի ուշ՝ 1899 թվականին։ Նրա միջին գնահատակը 5,05 էր (1-6 գնահատման համակարգից), ինչի արդյունքում նա այդ տարում քննությանը մասնակցած 6 ուսանողների շարքում 5-րդն էր[19] ։ Նախորդ տարում Այնշտայնը 5,7 գնահատականով 1-ինն էր[20]), ընդ որում՝ ֆիզիկայից նրա գնահատականը նույնն էր, ինչ Մարիչինը՝ 5,5։ 1900 թվականին Մարիչը ձախողեց ավարտական քննությունները՝ ապահովելով 4 միջին գնահատական, ընդ որում՝ մաթեմատիկական քննություններից մեկից (ֆունկցիաների տեսություն) նա ստացել էր 2,5։ Այնշտայնը 4,91 արդյունքով 4-րդն էր[21]։
Մարիչի գիտական կարիերան ընդհատվեց 1901 թվականին, երբ նա հղիացավ Այնշտայնից։ Հղիության երրորդ ամսում նա վերահանձնեց ավարտական քննությունները, սակայն կրկին ձախողվեց[22]։ Նա դադարեցրեց դիպլոմային աշխատանքի պատրաստման ընթացքը, որը պլանավորում էր զարգացնել մինչև դոկտորական աշխատանք՝ ֆիզիկայի պրոֆեսոր Հենրիխ Վեբերի ղեկավարությամբ[23]։ Մարիչը մեկնեց Նովի-Սադ, որտեղ ամենայն հավանականությամբ 1902 թվականի հունվարին աղջիկ ունեցավ, որին Այնշտայնի հետ փոխհամաձայնության արդյունքում Լիզերլ անվանեց։ Փոքրիկի ճակատագիրն անհայտ է. հնարավոր է նա 1903 թվականի աշնանը կամ ամռանը մահացել է տենդից կամ որդեգրվել[24][25]։
Այնշտայնը և Մարիչը ամուսնացան 1903 թվականին շվեյցարական Բեռն քաղաքում։ Այնշտայնն աշխատանքի անցավ տեղի Մտավոր սեփականության դաշնային գրասենյակում։ 1904 թվականին ծնվեց նրանց որդին՝ Հանս Ալբերտը։ Մինչև 1909 թվականը Այնշտայններն ապրում էին Բեռնում, այնուհետև երբ Ալբերտն աշխանտանքի անցավ Ցյուրիխի համալսարանում, նրանք տեղափոխվեցին։ 1910 թվականին ծնվեց նրանց երկրորդ որդին՝ Էդուարդը[26]։ 1911 թվականին նրանք տեղափոխվեցին Պրահա, որտեղ Այնշտայնը դասավանդում էր Կարլովի համալսարանում։ Մեկ տարի անց ընտանիքը վերադարձավ Ցյուրիխ։ Այնտեղ Այնշտայնը համաձայնվեց վարել պորֆեսորի պաշտոն։
1913 թվականի հուլիսին Մաքս Պլանկը և Վալտեր Նեռնստը Այնշտայնին խնդրեցին գալ Բեռլին, և վերջինիս համաձայնությունը խիստ վշտացրեց կնոջը[27]։ Օգոստոսին ընտանիքը ծրագրում էր որդիների և Մարիա Կյուրիի ու նրա դստրերի հետ արշավ գնալ, սակայն Մարիչը Էդուրարդի հիվանդության պատճառով փոքր-ինչ հետաձգեց մեկնումը[28]։ Սեպտեմբերին նրանք մեկնեցին Մարիչի հայրական տուն, որը գտնվում էր Նովի-Սադի մոտակայքում, և Վիեննա մեկնելու օրը Մարիչը ուղղափառ եկեղեցում երեխաներին կնքեց[29]։ Վիեննայից հետո Այնշտայնը այցելեց Գերմանիայի իր հարազատներին, իսկ Մարիչը Ցյուրիխ վերադարձավ։ Սուրբ Ծնունդից հետո նա երեխաների հետ գնաց Բեռլին, որտեղ հաստատվեց 1914 թվականի ապրիլի կեսերին[30]։
Ամուսնական հարաբերությունները լարվեցին 1912 թվականին, երբ գարնանը Այնշտայնը սկսեց գաղտնի նամակագրական կապ պաշտպանել իր զարմուհու՝ Էլզա Լեվենտալի (ի ծնե ազգանուն՝ Այնշտայն) հետ։ Մարիչն ի սկզբանե չէր ցանկանում մեկնել Բեռլին, և իրավիճակը ավելի էր լարվում։ Բեռլին տեղափոխվելուց որոշ ժամանակ անց Այնշտայնը հայտարարեց, որ իր կողքին մնալու համար Միլևան պետք է հարմարվի խստորեն առաջադրված պայմաններին։ Նրանց միջև ընդհարում եղավ, և 1914 թվականի ամռանը Մարիչը երեխաներին տարավ Ցյուրիխ։ Այնշտայնը կնոջը և երեխաներին ապահովելու նոտարական պարտավորության հանձնառություն առավ, որի համաձայն եռամսյակը մեկ պետք է 5600 ռեյխսմարկ վճարեր, ինչը կազմում էր նրա աշխատավարձի գրեթե կեսը[31][32]։ Հնգամյա բաժանումից հետո զույգն ամուսնալուծվեց 1919 թվականի փետրվարի 14-ին[33]։
Մարիչը և Այնշտայնը համաձայնության եկան[34], ըստ որի՝ Այնշտայնի սպասած Նոբելյան մրցանակի գումարը պետք է փոխանցվեր երեխաներին, իսկ Մարիչը կարող էր ստանալ միայն տոկոսներ[35][36]։ 1919 թվականի հունիսին Այնշտայնը երկրորդ անգամ ամուսնացավ և մեկնեց Ցյուրիխ՝ երեխաների ապագան պլանավորելու համար։ Այցելության ընթացքում նա Հանս Ալբերտին տարավ Բոդենի լիճ զբոսանքի, իսկ Էդուարդի՝ առողջարան։
Մարիչն ու երեխաներն ապրում էին շատ նեղ պայմաններում։ 1922 թվականին, երբ Այնշտայնն արժանացավ Նոբելյան մրցանակի, Մարիչը ստացավ խոստացված գումարը։ Դրանով Ցյուրիխում գնվեց երեք տուն[37], որոնցից մեկում Մարիչը պետք է ապրեր երեխաների հետ, իսկ մյուս երկուսը գնվել էին որպես ներդրում[38]։
1930-ական թվականներին Էդուարդի մոտ նյարդային պոռթկում տեղի ունեցավ, որից հետո բժշկական հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ նրա մոտ առկա է շիզոֆրենիա։ Երկու տները վաճառվեցին՝ Ցյուրիխի համալսարանին կից գործող հոգեբուժական կլինիկայում բուժման ծախսերը հոգալու նպատակով[39]։ Երրորդ տան կորստից խուսափելու համար դրա նկատմամբ բոլոր իրավունքները փոխանցվեցին Այնշտայնին, ով կանոնավոր կերպով գումար էր փոխանցում Էդուարդի և նախկին կնոջ համար։
Մարիչը մահացավ Ցյուրիխում 1948 թվականի օգոստոսի 4–ին 72 տարեկան հասակում։ Նա թաղված է Նորդհեյմի գերեզմանատանը[40]։
Ալբերտ Այնշտայնի վաղ շրջանի աշխատանքներում (հատկապես՝ «Հրաշքների տարիներ» աշխատության մեջ) Մարիչի ներդրումներ ունենալու հարցը որոշ չափով ենթակա է քննարկման։ Ֆիզիկա գիտության մասնագիտացված պատմաբանների շրջանում տարածված է այն կարծիքը, որ Մարիչի չի ունեցել էական գիտական ներդրում[41][42][43][44]։ Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ Մարիչն օգնում էր Այնշտայնին գիտական հետազոտություններ կատարելիս և ինքն էր հավաքում նյութերը[45][46][47]։
Այնշտայնի վաղ շրջանի աշխատանքներում Մարիչի համահեղինակության ենթադրությունները հիմնվում են հիմնականում հետևյալ տվյալների վրա․
Չկա որևէ համոզիչ ապացույց, որ Մարիչն օգնել է Այնշտայնին իր տեսությունները զարգացնելու հարցում[42][56]։ Նրանց առաջին որդին՝ Հանս Ալբերտը, ասել է, որ երբ մայրն ամուսնացել է Այնշտայնի հետ, հրաժարվել է իր բոլոր գիտական ձգտումներից[57]։ Նա այդպես էլ ոչինչ չհարատարակեց[52]։ Այնշտայնի ընկերներից և ոչ մեկը չի հիշատակել, որ Մարիչը որևէ կերպ կապված է եղել նրա աշխատանքին։ Ավելին, Մարիչը ևս երբեք չի ակնարկել, որ որևէ նշանակալի դեր է խաղացել Այնշտայնի գիտական աշխատանքներում, անգամ իր լավագույն ընկերուհուն ուղղված նամակներում[58]։
2005 թվականին Ցյուրիխում՝ Շվյցարական բարձրագույն տեխնիկական դպրոցում և Ֆրաումյուստերի միությունում հարգեցին Միլևա Մարիչի հիշատակը։ Ցյուրիխում գտնվող նրա նախկին տան պատին հուշատախտակ տեղադրվեց[59][60]։ Նույն տարում Մարիչի կիսանդրին տեղադրվեց Սրեմսկա-Միտրովիցայի միջնակարգ դպրոցում, որտեղ նա սովորել է։ Մեկ այլ կիսանդրի տեղադրված է Նովի-Սադ քաղաքի համալսարանի ուսանողական ավանում։ Տիտել քաղաքի միջնակարգ դպրոցը[61] և Նովի-Սադ քաղաքի տեխնիկական վարժարանն[62] անվանվել են նրա անունով։ Մարիչի մահվանից 60 տարի անց հուշատախտակ տեղադրվեց նախկին կլինիկայի պատին, որտեղ նա մահացել է։ 2009 թվականին հիշատակի շիրմաքար տեղադրվեց այն վայրում, որտեղ թաղված է Մարիչը՝ Նորդհեյմի գերեզմանատուն[63][64]։
1995 թվականին Narodna knjiga հրատարակչությունը Բելգրադում հրատարակեց Դրագանա Բուկումիրովիչի «Միլևա Մարիչ-Այնշտայն» գիրքը սերբերենով[65]։ Երեք տարի անց Վիդա Օգնենովիչը ներկայացնում է «Միլևա Այնշտայն» պիեսը, որը 1999 թվականին թարգմանվում է անգլերեն[66]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.