From Wikipedia, the free encyclopedia
Ասպիրին, նաև հայտնի որպես ացետիլսալիցիլաթթու, ցավը, տենդը կամ բորբոքումը նվազեցնելու նպատակով կիրառվող դեղորայք[1]։ Յուրահատուկ բորբոքային հիվանդությունները, որոնց բուժման մեջ կիրառվում է ասպիրին, ներառում են՝ Կավասակի հիվանդությունը, պերիկարդիտը և ռևմատիկ տենդը[1]։ Ասպիրինի կարճատև օգտագործումը սրտային գրոհից հետո նվազեցնում է մահվան ռիսկը[1]։ Ասպիրինը նաև օգտագործվում է երկարատև՝ սրտային գրոհները, իշեմիկ ինսուլտները, արյան մակարդուկների առաջացումը բարձր ռիսկով մարդկանց շրջանում կանխարգելելու նպատակով[1]։ Այն կարող է նաև նվազեցնել քաղցկեղի որոշ տեսակների՝ հատկապես կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացման ռիսկը[2]։ Ցավի կամ տենդի պարագայում ազդեցությունը զարգանում է 30 րոպեի ընթացքում[1]։ Ասպիրինը ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոց (ՈՍՀԴ) է և թողնում է այլ ՈՍՀԴ-ներին համապատասխան ազդեցություն, ինչպես նաև՝ ընկճում է թրոմբոցիտների ֆունկցիան[1]։
Տարածված կողմնակի ազդեցություններից է ստամոքսի ցավի առաջացումը[1]։ Ավելի լուրջ կողմնակի ազդեցություններից են ստամոքսի խոցի, ստամոքսաղիքային արյունահոսության առաջացումը, ասթմայի ընթացքի վատթարացումը[1]։ Արյունահոսական ռիսկը ավելի բարձր է ծերերի, ալկոհոլ օգտագործողների, այլ ՈՍՀԴ-ներ և/կամ որևէ տիպի արյան մակարդելիությունը նվազեցնող դեղորայք օգտագործողների շրջանում[1]։ Ասպիրինի օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում հղիության վերջին շրջանում[1]։ Դրա կիրառումը սովորաբար հակացուցված է երեխաների շրջանում՝ Ռեյի համախտանիշի զարգացման ռիսկի պատճառով[1]։ Բարձր դեղաչափերը կարող են բերել ականջներում զնգոցի առաջացմանը[1]։
Ասպիրինի նախանյութը հայտնաբերվել է ուռենու տերևներում, որոնք իրենց ազդեցության համար օգտագործվել են ավելի քան 2,400 տարի[3][4]։ 1853թ․-ին քիմիկ Չարլզ Ֆրեդերիկ Գերհարդը դեղամիջոց նատրիումի սալիցիլատը մշակեց ացետիլ քլորիդով և առաջին անգամ անջատեց ացետիլսալիցիլաթթուն [5]։ Հաջորդող հիսուն տարիների ընթացքում այլ քիմիկներ ճանաչեցին քիմիական կառուցվածքը և մշակեցին ստացման ավելի արդյունավետ մեթոդներ[5] ։ 1897թ․-ին Բայեր ընկերության գիտնականները սկսեցին հետազոտել ացելտիլսալիցիլաթթուն՝ որպես ավելի քիչ գրգռող ազդեցություն ունեցող փոխարինող միջոց տարածված սալիցիլատային դեղամիջոցների համար[5][6]։ Արդեն 1899թ․-ին Բայեր ընկերությունը այն անվանել էր <<Ասպիրին>> և վաճառում էր ողջ աշխարհում[7]։ Ասպիրինի հայտնիությունն աճեց քսաներորդ դարի առաջին կեսին հանգեցնելով տարբեր բրենդների միջև մրցակցության[8]։ Ասպիրինը Բայերի բրենդային անվանումն էր, սակայն նրանց իրավունքը ապրանքային նշանի նկատմամբ կորցվեց կամ վաճառվեց շատ երկրներում[8]։
Ասպիրինը ամենալայնորեն կիրառվող դեղորայքներից մեկն է ողջ աշխարհում՝ մոտավորապես 40,000 տոննա (50-ից 120 բիլիոն հաբ) տարեկան սպառումով[3][9]։ Այն Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպության անփոխարինելի դեղամիջոցների ցանկում է, որում ընդգրկված են առողջապահական համակարգում անհրաժեշտ առավել անվտանգ և արդյունավետ դեղամիջոցները[10]։ Այն հասանելի է, որպես ջեներիկ դեղամիջոց[1]։ 2017թ․-ին ԱՄՆ-ում այն առավել հաճախակի նշանակվող դեղամիջոցների շարքում գրավել է 42-րդ տեղը՝ ավելի քան 17 միլիոն նշանակմամբ[11][12]։
Ասպիրինը կիրառվում է մի շարք խնդիրների բուժման համար, օրինակ՝ տենդ, ցավ, ռևմատիկ տենդ, այլ բորբոքային հիվանդություններ, ինչպիսիք են՝ ռևմատոիդ արթրիտը, պերիկարդիտը և Կավասակի հիվանդությունը[13]։ Ինչպես նաև ասպիրինը ցածր դոզաներով օգտագործելու դեպքում դիտվում է սրտային գրոհից մահվան ռիսկի նվազեցում, ինչպես նաև գլխուղեղի ինսուլտի ռիսկի նվազեցում բարձր ռիսկով կամ սիրտանոթային հիվանդություններով մարդկանց մոտ, բայց ոչ առողջ տարեց մարդկանց շրջանում[14][15][16][17][18]։ Կան որոշ ապացույցներ, որ ասպիրինն արդյունավետ է կոլոռեկտալ քաղցկեղի կանխարգելման հարցում, թեև այս ազդեցության մեխանիզմները պարզված չեն[19]։ ԱՄՆ-ում՝ ցածր դոզաներով ասպիրինի կիրառումը ընդհանուր առմամբ առողջ, 50-ից 70 տարեկան մարդկանց շրջանում հիմնավոր է համարվում, եթե նրանք ունեն ավելի քան 10% սիրտանոթային հիվանդությունների զարգացման ռիսկ և չունեն արյունահոսության զարգացման ավելի բարձր ռիսկ[20]:
Ասպիրինն արդյունավետ ցավազրկող է սուր ցավի ժամանակ, այնուամենայնիվ այն որպես կանոն համարվում է երկրորդային ի համեմատ իբուպրոֆենի, քանի որ ասպիրինից ստամոքսաղիքային արյունահոսություն առաջանելու հավանականությունն ավելի բարձր է[21]։ Ասպիրինը սովորաբար անարդյունավետ է մկանային ձգման, աղիների, ստամոքսի փքման կամ մաշկի սուր գրգռման հետևանքով առաջացած ցավի պարագայում[22]։ Ինչպես այլ ՈՍՀԴ-ների դեպքում՝ ասպիրինի և կոֆեինի համդրությունը թողնում է մի փոքր ավելի մեծ ցավազրկող ազդեցություն քան ասպիրինի միայնակ կիրառումը[23]։ Ասպիրինի լուծվող դեղաձևերի ցավազրկող ազդեցությունն ավելի արագ է զարգանում՝ ի համեմատ ասպիրինի դեղահատերի[24], ինչը դրանց դարձնում է արդյունավետ միգրենի ցավի բուժման համար[25]։ Ասպիրինի տեղային դեղաձևերի կիրառումը կարող է արդյունավետ լինել նեյրոպաթիկ ցավի որոշ տեսակների ժամանակ[26]։
Ասպիրինը, թե՛ միայնակ, թե՛ համակցված ձևերի կազմում, արդյունավետ կերպով բուժում է գլխացավի որոշակի ձևեր, մինչդեռ դրա արդյունավետ լինելը կասկածելի է մնացած ձևերի դեպքում։ Բոլոր երկրորդային գլխացավերը, որոնք կարող են առաջանալ այլ հիվանդությունների կամ տրավմայի հետևանքով, պետք է ստանան պատշաճ բժշկական հսկողություն և բուժում։
Առաջնային գլխացավերի կազմում, ըստ գլխացավի միջազգային դասակարգման, տարբերակում են՝ լարվածության գլխացավը (ամենատարածված), միգրենը և կլաստերային գլխացավը։ Ասպիրինը, ինչպես նաև այլ ազատ վաճառքի ցավազրկողները լայնորեն ճանաչված են որպես արդյունավետ միջոց լարվածության գլխացավի բուժման համար[27]։
Ասպիրինը, հատկապես ասպիրին/պարացետամոլ/կոֆեին համակցության կազմում, համարվում է առաջին գծի դեղամիջոց միգրենի բուժման մեջ և համեմատելի է սումատրիպտանի ցածր դոզաների հետ։ Այն հատկապես արդյունավետ կերպով է դադարեցնում գլխացավը, երբ միգրենի նոպան նոր է սկսվում[28]։
Իր ինչպես ցավազրկող, այնպես էլ ջերմիջեցնող ազդեցությունն իրակագործվում է պրոստագլանդինային համակարգի վրա ազդեցությամբ՝ անդարձելի կերպով պաշարելով ՑՕԳ-ը[29]։ Չնայած նրան, որ ասպիրինի օգտագործումը մեծահասակների շրջանում որպես ջերմիջեցնող միջոց լայնորեն ընդունված է՝ բժշկական շատ կազմակերպություններ և կարգավորող ընկերություններ, ինչպիսիք են՝ Ամերիկայի ընտանեկան բժիշկների ակադեմիան, Ամերիկայի մանկաբուժության ակադեմիան և ԱՄՆ սննդի ու դեղերի վերահսկման կազմակերպությունը, խիստ կերպով հանդես են գալիս ընդդեմ երեխաների շրջանում որպես ջերմիջեցնող միջոց ասպիրինի օգտագործմանը, քանի որ հնարավոր է Ռեյի համախտանիշի զարգացում, որը հազվադեպ, բայց հաճախ մահացու բարդություն է՝ ասոցացված ասպիրինի կամ այլ սալիցիլատների երեխաների շրջանում օգտագործմամբ՝ վիրուսային կամ բակտերալ ինֆեկցիայի էպիզոդների ընթացքում[30][31][32]։ 1986թ․-ին՝ երեխաների շրջանում Ռեյի համախտանիշի զարգացման ռիսկի պատճառով, ԱՄՆ սննդի ու դեղերի վերահսկման կազմակերպությունը պահանջեց բոլոր ասպիրին պարունակող դեղամիջոցների պիտակավորում՝ խորհուրդ տալով չօգտագործել դրանք երեխաների և դեռահասների շրջանում[33]։
Ասպիրինն օգագործվում է որպես հակաբորբոքային միջոց և՛ սուր, և՛ երկարատև բորբոքման դեպքում[34], բորբոքային հիվանդությունների բուժման մեջ, ինչպիսին ռևմատորդ արթրիտն է[13]։
Ասպիրինը կարևոր մաս է կազմում սրտային գրոհ ունեցած մարդկանց բուժման մեջ[35]։ Դրա ռուտին կերպով օգտագործումը խորհուրդ չի տրվում առողջական խնդիրներ չունեցող՝ այդ թվում 70 տարեկանից բարձր տարիք ունեցող մարդկանց կողմից[36]։
Ասպիրինի օրական օգտագործումը նրանց շրջանում, ովքեր ունեցել են սրտային գրոհ կամ գլխուղեղի կաթված, երկու տարիների ընթացքում 50 մարդուց 1-ի մոտ կանխարգելում է սիրտանոթային պատահարի (սրտային գրոհ, գլխուղեղի կաթվածի կամ մահ) առաջացումը և 400 մարդուց 1-ի մոտ առաջացնում է ոչ մահացու արյունահոսություն[37][38][39]։ Ցածր դեղաչափով ասպիրինը արդյունավետ է 70 կգ-ից ցածր քաշ ունեցողների համար, իսկ մի փոքր ավելի բարձր դեղաչափ է անհրաժեշտ լինում 70 կգ-ից բարձր քաշ ունեցողների համար[40]։
ԱՄՆ կանխարգելիչ ծառայության օպերատիվ խումբը, 2016թ․-ի դրությամբ, խորհուրդ է տալիս սիրտանոթային հիվանդության և հաստ աղու քաղցկեցի առաջնային կանխարգելման նպատակով սկսել ցածր դեղաչափով ասպիրինի օգտագործում 50-ից 59 տարեկան այն մարդկանց շրջանում, ովքեր ունեն 10% և ավելի բարձր սիրտանոթային հիվանդացության ռիսկ հետագա 10 տարիների համար, չունեն արյունահոսության աճող ռիսկ, կյանքի ակնկալվող տևողությունը նվազագույնը 10 տարի է, պատրաստ են օրական ընդունել ցածր դեղաչափով ասպիրինը նվազագույնը 10 տարի[41][20]։
Առանց նախորդող սիրտանոթային հիվանդության անամնեզի մարդկանց շրջանում ասպիրինը նվազեցնում է ոչ մահացու սրտամկանի ինֆարկտի զարգացման ռիսկը, սակայն բարձրացնում է արյունահոսության ռիսկը և չի ազդում ընդհանուր մահացության ռիսկի վրա[42][43][44]։ Ավելի կոնկրետ, այն 5 տարվա ընթացքում նվազեցնում է սիրտանոթային պատահարի ռիսկը 265 մարդուց 1-ի մոտ և բարձրացնում արյունահոսության դիսկը 210 մարդուց 1-ի մոտ[44]։
Ասպիրինը ցուցաբերում է փոքր դրական արդյունք նրանց շրջանում, ովքեր ունեն սրտային գրոհի և գլխուղեղի կաթվածի ավելի ցածր ռիսկ, օրինակ՝ այն մարդիք, ովքեր նախկինում չեն ունեցել նշված պատահարները կամ նախորդող հիվանդություն[45]։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ պետք է ասպիրին նշանակել կոնկրետ դեպքի համար որոշում կայացնելու հիմքով[45][41], այլ հետազոտություններ էլ ենթադրել են որ բարդությունների՝ օրինակ ստամոքսաղիքային արյունահոսության ռիսկը բավականաչափ գերակշռում է ցանկացած պոտենցիալ դրական արդյունքի և հանդես են գալիս ընդդեմ ասպիրինի, որպես առաջնային կանխարգելում օգտագործելու դեմ՝ ընդհանրապես[46]։
Ասպիրինը նաև առաջարկվում է պոլիպիլի կազմում՝ սիրտանոթային հիվանդության կանխարգելման համար օգտագործվելու նպատակով[47][48]։
Ասպիրինի կանխարգելման նպատակով օգտագործումը բարդացնող հանգամանք է ասպիրինի նկատմամբ կայունության առաջացման ֆենոմենը[49][50]։ Կայունություն ձեռք բերած մարդկանց մոտ ասպիրինի արդյունավետությունը նվազած է[51]։ Որոշ հեղինակներ առաջարկում են թեստավորման սխեմաներ ասպիրինի նկատմամբ ձեռք բերած կայունությունը բացահայտելու համար[52]։
Համարվում է, որ ասպիրինը նվազեցնում է թե քաղցկեղ առաջանալու, թե քաղցկեղից մահանալու ընդհանուր ռիսկը[53]։ Այս ազդեցությունը հատկապես արդյունավետ է կոլոռեկտալ քաղցկեղի դեպքում[19][54][55][56], բայց պետք է կիրառվի նվազագույնը 10-20 տարի այս ազդեցությունը տեսնելու համար[57]։ Այն կարող է նաև թույլ կերպով նվազեցնել էնդոմետրիալ քաղցկեղի[58], կրծքագեղձի քաղցկեղի և շագանակագեղձի քաղցկեղի ռիսկը[59]։
Ըստ որոշ ենթադրությունների արդյունավետությունն ավելի ծանրակշիռ է քան արյունահոսության ռիսկը՝ միջին ռիսկով մարդկանց մոտ[53]։ Իսկ ըստ այլ կարծիքների էլ՝ համարվում է, որ հստակ չէ, թե արդյունավետությունը գերազանցում է ռիսկերին[60][61]։ Այս ոչ հստակության պատճառով 2007թ․-ին ԱՄՆ կանխարգելիչ ծառայության օպերատիվ խմբի ուղեցույցներով խորհուրդ տրվեց չօգտագոործել ասպիրինը, որպես կոլոռեկտալ քաղցկեղի առաջնային կանխարգելման միջոց՝ դրա զարգացման միջին ռիսկով մարդկանց շրջանում[62]։ Ինը տարի անց ԱՄՆ կանխարգելիչ ծառայության օպերատիվ խումբը ուղեցույցում տալիս է B կարգի ցուցում ցածր դեղաչափով (75-ից 100 մգ/օրը) ասպիրինի օգտագործման համար՝ սիրտանոթային հիվանդության և հաստ աղու քաղցկեցի առաջնային կանխարգելման նպատակով՝ 50-ից 59 տարեկան այն մարդկանց շրջանում, ովքեր ունեն 10% և ավելի բարձր սիրտանոթային հիվանդացության ռիսկ հետագա 10 տարիների համար, չունեն արյունահոսության աճող ռիսկ, կյանքի ակնկալվող տևողությունը նվազագույնը 10 տարի է, պատրաստ են օրական ընդունել ցածր դեղաչափով ասպիրինը նվազագույնը 10 տարի[20]։
Ըստ 2019թ․-ի ընթացքում կատարված մի մետա-անալիզի էլ հայտնաբերվեց, որ ասպիրինը նվազեցնում է կոլոռեկտումի, կերակրափողի և ստամոքսի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը[63]։
Ասպիրինը առաջին գծի դեղամիջոց է սուր ռևմատիկ տենդի ժամանակ դիտվող բարձր ջերմության և հոդացավերի սիմպտոմատիկ բուժման համար։ Բուժումը հաճախ տևում է մեկից երկու շաբաթ և հազվադեպ է նշանակվում ավելի երկարատև ժամանակահատվածի համար։ Տենդի և հոդացավերի նվազեցումից հետո ասպիրինի հետագա օգտագործման կարիք չկա, այն չի նվազեցնում սրտային բարդությունների և սրտի ռևմատիկ հիվանդության զարգացման հաճախականությունը[64][65]։ Նապրոքսենն ունի ասպիրինին համարժեք արդյունավետություն և ավելի քիչ տոքսիկ է, սակայն կլինիկական փորձարկումների սահմանապակ լինելու պատճառով՝ նապրոքսենը ցուցվում է միայն որպես երկրորդ գծի բուժում[64][66]։
Որոշ մարդկանց մոր ասպիրինի թրոմբոցիտների վրա ազդեցությունը այնքան ուժեղ չէ, որքան մնացած մարդկանց մոտ, այս ազդեցությունը հայտնի է, որպես ասպիրինի նկատմամբ կայունություն կամ ապազգայունացում։ Ըստ մեկ հետազոտության կանայք ավելի հակված են կայունության քան տղամարդիկ[67], և մեկ այլ 2930 մարդու մասնակցությամբ հետազոտությամբ ցույց է տրվել, որ 28%-ը եղել են կայուն[68]։
Մեծահասակների համար նախատեսված ասպիրինի դեղահատերըարտադրվում են ստանդարտ չափերով, որոնք մի փոքր տարբերվում են տարբեր երկրներում․ օրինակ՝ 300 մգ՝ Բրիտանիայում, 325 մգ՝ Միացիալ Նահանգներում։ Ցածր դոզաները հիմնվում են հետևյալ ստանդարտի վրա՝ 75մգ և 81մգ հեղահատեր։ 81 մգ դեղահատերը տարածված է անվանել <<մանկական ասպիրին>> կամ <<մանկական դեղաչափ>>, քանի որ այն ի սկզբանե, բայց ոչ երկար ժամանակով, նախատեսված էր նորածինների և երեխաների համար[69]։
Ասպիրինի օգտագործումը բարձրացնում է ստամոքսաղիքային արյունահոսության ռիսկը[70]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.