Gipuzkoako udalerria From Wikipedia, the free encyclopedia
Mendaro Gipuzkoako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Debabarrena eskualdekoa. 24.44 km² ditu, eta 2.039 biztanle zituen 2016. urtean.
Mendaro | |||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() | |||||||||||
![]() Mendaroko ikuspegia. | |||||||||||
| |||||||||||
Administrazioa | |||||||||||
Estatua | Espainia | ||||||||||
Erkidegoa | Euskal Autonomia Erkidegoa | ||||||||||
Lurraldea | Gipuzkoa | ||||||||||
Eskualdea | Debabarrena | ||||||||||
Izen ofiziala | Mendaro | ||||||||||
Alkatea | Sonia Garcia Raposo | ||||||||||
Posta kodea | 20850 | ||||||||||
INE kodea | 20901 | ||||||||||
Herritarra | mendaroar | ||||||||||
Kokapena | |||||||||||
Koordenatuak | 43°15′00″N 2°23′00″W | ||||||||||
![]() | |||||||||||
Azalera | 25,39 km² | ||||||||||
Garaiera | 28-661 (30 udaletxean) | ||||||||||
Distantzia | 48 km Donostiara | ||||||||||
Demografia | |||||||||||
Biztanleria | 2.010 (2023)![]() | ||||||||||
| |||||||||||
Dentsitatea | 0,79 bizt/km² | ||||||||||
Hazkundea (2003-2013)[1] | ![]() | ||||||||||
Zahartze tasa[1] | % 17,25 | ||||||||||
Ugalkortasun tasa[1] | ‰ 76,58 | ||||||||||
Ekonomia | |||||||||||
Jarduera tasa[1] | % 83,33 (2011) | ||||||||||
Genero desoreka[1] | % 15,37 (2011) | ||||||||||
Langabezia erregistratua[1] | % 9,63 (2013) | ||||||||||
Euskara | |||||||||||
Euskaldunak[1] | % 67,78 (2010) | ||||||||||
Etxeko erabilera[2] | % 54.24 (2016) | ||||||||||
Datu gehigarriak | |||||||||||
Sorrera | 1983 (juliotar egutegia) | ||||||||||
Webgunea | https://www.mendaro.eus |
Mendaro Gipuzkoako ipar-mendebaldean dago, Bizkaiko mugatik gertu. Debabarreneko herria da. Herria bi haranez osatua dago. Hegoaldetik iparraldera, Deba ibaiak zeharkatzen du "V" itxura duen harana eginez. Haranaren barrenean, leku lauak daude, herriko auzoak dauden lekuak, alegia.
Mendaro mendiz inguraturik dago. Debako mugan, Otaerre (Otarre, 662m.), Gaintxipia (621m) eta Garaluz (Garallutz, 572m). Mutrikurekin mugan Arno dago (628m). Beste mendi garrantzitsu bat Urnobitza (643m.) da, Elgoibarko mugatik gertu.
Mendaro herria hiru auzo nagusik osatzen dute: Mendarozabal, Azpilgoeta eta Garagartza. Hiru auzoak azken urteotan baturik daude herriaren hazkundearen ondorioz.
Azpilgoeta auzoa Deba ibaiaren ezkerraldean dago. 1983baino lehen Mutrikuko udalerriariaren barruan zegoen. Azpilgoetan Plaza auzoa izeneko landa auzoa dago, Goikola errekak Deba ibaiarekin bat egiten duen lekuan. Plaza auzoa hainbat baserrik osatzen dute. Landa auzo horretan dauden baserriak Goikola, Emezabal, Olia, Agerre-txiki, Agerre-haundi, Idiazabal, Potzueta eta Aizti-haundi dira.
Ibaiaren beste aldean, Azpilgoeta parean, Mendarok Debarekin bat egiten duen lekuan, Garagartza auzoa dago. 1983. urtea baino lehenago Elgoibarko udalerriaren barnean zegoen auzo hori. Elgoibarkoa izan baino lehen Debakoa izan zen. Jatorriz, Garagartza auzoa Kilimon errekaren eskuinaldean zegoen, eta XX. mendean ezkerraldera ere zabaldu zen.
Mendarozabal ere Deba ibaiaren eskuinaldean dago. Aspaldian, auzo hori Kilimon errekaren ezkerraldean zegoen kokatuta. Garagartza ez bezala, Mendarozabal beti izan zen Elgoibarkoa. 1889. urtean, berriz, Garagatza eta Mendarozabal auzoek bat egin zuten Elgoibarko juridikziokoak izatera pasatuz. Bi auzoak batu egin ziren hazkunde urbanistikoaren ondorioz.
Hiru auzo nagusiez gain, Mendaron baserriz osaturiko hainbat landa auzo txiki daude, udalerritik sakabanatuta, hala nola Aranerreka, Alkorta, Etxabemendi eta Saratzu.
Mendarok iparraldean Mutriku eta Debarekin egiten du muga, hegoaldean Elgoibarrekin, ekialdean Azkoitiarekin eta mendebaldean Markinarekin (Bizkaia).
Historia ekonomikoa
Erdi Aroan eta Aro berrian Mendaro nekazari eremua bazen ere, industriak ere presentzia zuen. 5 burdinola zeuden herrian, hiru Intxusainen (Plaza, Aurteniola, Goiko-ola) eta bi Kilimonen (Gabiola eta Lasalde).
Mendaro garraio ontzien portua izan zen Altzola eta Deba arteko ibai tartean. Burdinolekin lotutako gaiez gain (lehen aipu dokumentala 1442koa da[3]), Gaztela aldetik ekartzen zen artilea ere igarotzen zen bertatik, ala edo gallupa izeneko azpi zapaleko txalupetan.[4] Mendaroko geralekuak Errebarren eta Plaza izaten ziren. Horregatik, ibaian ez zegoen presarik Altzolaraino, txalupak pasatzeko. XVIII. mendean, Durangoko plateruek Mendaroko txalupariak aipatu zituzten:
Amabigarren versuan
Esango dizut nic
Mendaroco alerubac
Ez dabe ardiric
Beti dabiltzalaco
Tiraca bultzaca
Uretan biarrian
Guztiz arraztaca.
Durangoko plateruak, "Ardiaren kanta".
XIX. mende amaieran Gabiolako burdinola irin-fabrika bihurtu zen. 1924an fabrika berri batera aldatu zen. Eta 60. hamarkadaraino iraun zuen enpresa horrek.
XIX. mendeko azken herenean trenbidea eraiki zen Bilbotik Elgoibarrera, eta horrek garraioa hobetu zuen, eta inguruko harrobien ustiapena ere handitu zuen.
1911an lehen zentral hidroelektrikoa eraiki zen, eta gero beste batzuk ere eraiki ziren.
XX. mendean lehen galdategiak agertu ziren, Larrañaga & Cia (1915) eta Endeiza & Cia (1918). 1929an El Fenix enpresa eraiki zuten, bizarra kentzeko orriak egiten zituena, eta bere garaian estatuko garrantzitsuena izan zena. 1934an Gurelan fabrika eraiki zen, eta hurrengo hamarkadetan metalgintzarekin lotutako industria handitzen joan zen herrian: 1941ean Construcciones Mecánicas Jose Maria Iriondo. 1947an Talleres Azpiazu. 1955ean Batu. 1960an Zudam. 1964an Sueder eta Urain...[5]
Mendaro Gipuzkoako herri gazteenetariko bat da, 1983. urtean sortua.
Mendaroren lehen aipamena 1335 agertzen da, Deba ibaiak Kilimon errekarekin bat egiten zuen lekua zela adieraziz. Hala ere, Mendaro ez zen Gipuzkoako udalerria, hiru herri hauen artean banatuta egon baitzen: Mutriku (1209. urtean sortua ), Deba (1343) eta Elgoibar (1346). Mendaro hiru herrien arteko muga zen.
Mendaroko hiru auzo historikoak, Azpilgoeta, Garagartza eta Mendarozabal, Mutriku, Deba eta Elgoibarkoak ziren, hurrenez hurren. Herri izateko lehenengo saioa, XIX. mende bukaeran izan zen: 1889. urtean, Debak Garagartza auzoa Elgoibar herriari eman zion, herri bilakatzeko asmotan. Baina saio horrek, Mutrikuk Azpilgoeta emateari uko eginda, ez zuen aurrera egin. Gertakizun hori izan zela eta, berriz, Garagartza eta Mendarozabal administrazio beraren menpean geratu ziren eta orduantxe bateratu ziren bi auzoak.
Mendaro herria behin behinekoz 1983. urtean sortu zen, Mutrikuk Azpilgoeta eta Elgoibarrek Garagartza-Mendarozabal eman zituztenean.
Azken 20 urteetan Mendarok biztanle asko irabazi ditu, inguruko gazte asko bertara joan direlako bizitzera, etxe berrietara.
2019an 2.139 biztanle zituen, horietatik %17,34k 65 urte edo gehiago zuen, eta atzerrian jaiotakoak %9,77 ziren.[6]
Mendaroko biztanleria |
---|
![]() |
2007ko udal hauteskundeetan Irune Berasaluze Lazkano (EAJ) hautatua izan zen, eta aurretik MTI Mendaroko Talde Independienteak gobernatu zuen.
Alderdi politikoa | 2007 | |
---|---|---|
Botoak (%) | Zinegotziak | |
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) | 53,79% | 5 |
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE) | 12,02% | 1 |
Eusko Alkartasuna (EA) | 27,47% | 3 |
Alderdi Popularra (PP) | 2,86% | 0 |
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Sonia Garcia hautatu zuten alkate. 2015eko udal hauteskundeen ondoren berak jarraitu zuen alkate.
Mendaroko udalbatza | |||||
Alderdia |
2015eko maiatzaren 24a |
2011ko maiatzaren 22a | |||
Zinegotziak | Boto kopurua | Zinegotziak | Boto kopurua | ||
Euskal Herria Bildu* | 5 / 9 |
5 / 9 |
|||
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) | 4 / 9 |
3 / 9 |
|||
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE)) | 0 / 9 |
1 / 9 |
|||
* 2011n Bildu koalizioa aurkeztu zen. | |||||
Datuen iturria: Udal hauteskundeen emaitzak euskadi.eus webgunean |
2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 451 boto (5 zinegotzi), EAJk 412 boto (5 zinegotzi) eta PSE-EEk 92 boto (zinegotzi bat).[7] Iñaki Arregi Uria (EAJ) izendatu zuten alkate.[8]
2017. urtean honela banatzen ziren sektoreak: Lehen sektorea, %0,7; bigarren sektorea %43,7; hirugarren sektorea %54. Eraikuntza %1,7.[6]
Mendaro[12] herri euskalduna da, eta erdialdeko eta mendebaldeko euskararen lotura eremuan kokatzen da herria. Luis Luziano Bonapartek, 1864an taxututako sailkapenean, mendebaleko euskalkikotzat[13] du Elgoibar, eta erdialdekokotzat, berriz, Deba, Mutriku eta Mendaro. Koldo Zuazoren 2008ko mapan, aldiz, Deba, Mutriku, Mendaro eta Elgoibar bi azpieuskalkion arteko lotura eremutzat ageri dira, sortaldeko mendebalderaren[14] parte den Debabarreneko euskaran[15]. Biztanleen %76,2 euskalduna da.
Mendaro Euskal Herrian famatua da bertan egiten diren txokolateengatik. Txokolateak XVIII.mendetik egiten dira mendaron, Venezuelatik kakaoa garai hartan iristen hasi zelako Gipuzkoara. Mendaron jatorri frantziarreko Saint Girons familia finkatu zen garai hartan (1850), eta txokolate enpresa sortu zuten. Gaur egun ere era tradizionalean egiten da txokolatea Mendaron. Mendaron famatuak dira ere bertako bizkotxoak.[5]
Mendaron Santa Ana jaiak ospatzen dira uztailaren amaieran. Euskal Herriko herri askotan bezala, herri kirolak eta sokamuturrak egiten dira. Urtean zehar hainbat erromeria ospatzen dira Mendaroko auzoetan. Santa Agata jaiaren bezperan baserriz baserri eta etxez etxe ibiltzen dira hainbat Mendarotar Santa eskean, koplak kantatuz eta bertsotan.
Mendaron Kilimon Futbol Taldeaak jokatzen zuen, Ospas Gain futbol zelaian. Taldeak lau denboraldi egin zituen Gipuzkoako Preferente mailan eta 2002-2003 denboraldian desagertu zen. Mendaron frontoi estalia dago.
Mendaron Debabarreneko biztanleei osasun zerbitzuak eskaintzen dizkien ospitalea dago.