From Wikipedia, the free encyclopedia
Hitanoa euskarak duen adizkera alokutibo nagusia da, lagunarteko hizkeran erabilia. Beste izen batzuk ere baditu: aditz etikoa;[2] hiketa; toketa eta noketa; hika hitz egitea; toka eta noka hitz egitea; eta, mendebaldeko hainbat tokitan, ez dok eta badok (gizonezkoei egindako hitanoa) edo ez dona eta badona (emakumezkoei egindako hitanoa).[3]
Euskarak hiru izenordain ditu solaskidea aipatzeko (bigarren pertsona singularra): hi, zu (xu ere, ekialdeko behe-nafarreraz)[4] eta berori (Hego Euskal Herriko euskalkietan). Hi erabiliz gero, adizkera alokutiboa erabili ohi du hiztunak. Adizkera alokutiboetan, aditz jokatuak bigarren pertsonarekiko komunztadura du, bigarren pertsona hori aditzak adierazten duen prozesuan partaide izan gabe ere: Peru etorri duk eta jo naik. Literatura-tradizioaren arabera, hitanoa adierazpenezko perpaus nagusietan erabili behar da, ez mendeko perpausetan.[5]
Hitanoaz gainera, euskarak badu beste adizkera alokutibo bat, ekialdeko euskalkietan: zuketa eta xuketa.
Gaur egungo erabilera okerrak salatzerakoan, zenbait egilek akastzat har daitezkeen bi erabilera oker zabalduenak nabarmentzen dituzte, saihetsi beharrekoak:[6][7]
Erabilera molde hori deskribatzen du Euskaltzaindiak ere Euskara Batuaren Eskuliburuan, besteak beste hau adierazten baita «Alokutiboa» sarreran:[5]
« | e) Galderetan ere ez da ohikoa izan alokutiboa: ?Egingo al zionagu elkarrizketa bat? (> Egingo al diogu elkarrizketa bat?). | » |
Hala ere, Xabier Alberdik argi eta garbi azaltzen du lege hori literatur tradizio landuan hala den arren, galderazkoetan ere erabiltzeko joera aski zabaldua dela gaurko erabilera mintzatuan. Eta berdin baldintzazkoetan gazteen artean.[8][9]
« | Aditz alokutiboak badu sintaxizko urrezko arau bat, soilik menpekoak ez diren perpaus adierazgarrietan (enuntziatiboetan) erabiltzen da literatur tradizio landuan. Orokorrean gaurko euskara mintzatuan ere halaxe gertatzen da; salbuespen batez, hala ere. Galderazko perpausetan alokutiboa erabiltzeko joera dago euskalki gehienetan, eguzki aldekoetan izan ezik (behe-nafarreran eta zubereran). Gainerakoan, salbuespenak salbuespen, bete egiten da sintaxizko arau edo debekua, menpeko perpausetan ez baita adizkera alokutiborik sartzen. Baldintzazkoetan, hala ere, sarritan urratzen da aipatu legea, gazteen artean batik bat (45 urtez beherakoetan). | » |
Xabier Alberdi Larizgoitia, 1994. |
Hitanoa lagunarteko erregistroan erabiltzeko dela esatea ohikoa bada ere, tradizioan egoera formaletan ere erabili izan da.[10] Izan ere, konfiantza handiko kideen artean hika hitz egitea ohikoa zen egoera formaletan ere. Bakarrizketan toka edo noka egitea usadioa izan da nor bere buruari mintzatzeko.[11][12][13]
Tradizioan ez da desegokitzat hartu hika hitz egitea kide bati eta aldi berean eztabadaka hitz egitea aurrean dagoen beste kide bati. Horrela egin izan da batzar formaletan eta baita hedabideetan ere. Esaterako, batzar formal batean kide batek hitanoa erabil dezake bere konfiantza handiko kideekin eta eztabadaka hitz egin diezaieke ezagutu berri dituen beste batzarkideei. Bide beretik, hedabideetan esatariek hika egin dezakete beren artean eta eztabadaka egin diezaiekete entzuleei edo elkarrizketatzen ari diren gonbidatuari.
Badira euskal testu zaharrak non Jainkoari hika egiten zaion: esaterako, Leizarraga bere testuetan hika mintzatzen zaio Jainkoari, mendiari, hiriari, arimari, aingeruari, deabruari eta abarri.[14]
Hitanoa modu berritzailean erabili izan da literatura modernoan eta kazetaritza zenbait lanetan.[15].
Dirudienez, alokutiborik gabeko hitanoa da erabilera zaharrena, Xabier Kintana euskaltzainak oinarrizko hitanoa edo hitano murriztua deritzona. Alokutibozko forma adizki guztietara XVI. mendea baino lehentxeago hasi zitzaigun hedatzen eta, hasieran, Euskal Herriko toki zehatz batzuetan baino ez. Alokutiborik gabeko hitano haren lekukotasuna jasota dago, adibidez, Lazarragaren eskuizkribuan (erabilera alokutiboarekin batera).[16]
Euskaltzaindiak, bestalde, adizki alokutiboak arautu dituen arren, oraindik ez du arautu noiz eta nola erabili behar diren («Euskaltzaindiaren lana adizkeren formaren finkatzea izan da, eta ez da sartu erabilera arazoetan»).[17] Beraz, euskara batuko araurik ez luke urratuko oinarrizko hitanoa erabiltzeak, nahiz eta aspalditik euskaran erabili ez den molde bat den. Horregatik, eta hitanoa izaten ari den atzerakada larria ikusirik, Xabier Kintanak proposatu du haurrei eta euskara ikasleei oinarrizko sistema hori irakastea, galbidean den hitanoa indarberritzearren, eta alokutibozko sistema konplexua errazago ikasteko oinarria izan dadin.[16]
Hona hemen adibide batzuk, oinarrizko hitanoa (alokutibogabea) eta hitano osoa (alokutiboduna) euskara batuan aplikatuz:
Zukako adizkia | Hikako adizkia (solaskide gizonezkoa / emakumezkoa) | |
---|---|---|
oinarrizko hitanoa |
(adizki alokutiboduna) | |
zara | haiz | haiz |
naiz | naiz | nauk / naun |
dugu | dugu | diagu / dinagu |
zaitut | haut | haut |
dizkizut | dizkiat / dizkinat | dizkiat / dizkinat |
dizkiet | dizkiet | zizkieat / zizkienat |
nator | nator | natorrek / natorren |
zebilen | zebilen | zebilean / zebilenan |
dakigu | dakigu | zakiagu, zekiagu / zakinagu, zekinagu |
Berriz ere Lazarragaren eskuizkribura etorrita, hona hemen erabilera alokutibodunaren adibide bat (letra lodiz nabarmendu ditugu hikako lau adizkiak; erdiko biak dira alokutiboak):
« | Donostiaco San Françiscuan agoan giçon soldadua |
» |
Eta hemen, erabilera alokutibogabea (hau da, oinarrizko hitanoa; letra lodiz nabarmendu ditugu hikako adizki bakarra —lehenengoa— eta hitano osoan alokutiboak liratekeen hiru adizkiak):
« | Arçai polita, yc jaquingo doc eçe guec goaçela Dueroco riberara, çegaiti ençun dogu ezen Silvero derechan arçai batec dabela lucha andiac armatu comarcaetako arçai guztiaquin eta dagoala denporea asignadur [sic] egun seigarren eguneco. Eta ala ene lagun au eta ni goaç ara Silveroren jentilezac ecusterren çegaiti utra manera andian daçauen guztioc alabadu deuscue. [1147 r-v] | » |
Hitanoaren erabilera murriztuz joan da, hizkera batzuetan desagertu arte. Hiztun batzuei euskara zatarra, lardaskatua, prestigio eskasekoa irudituta, pixkanaka-pixkanaka, erabilera galduz joan da. Emakumezkoen hitanoa —noka— ibili zen, prestigio-galera horretan, gizonezkoen hitanoaren —tokaren— aurretik. Leku batzuetan toka egiteari eutsi zaio, hein batean; noka, ordea, zeharo baztertu da.[18] Etxeetan, belaunaldi arteko transmisioak huts egin du, beraz, hitanoari dagokionez; gainera, hitanoa ez da landu euskaltegietan eta ikastoletan. Horiek horrela, belaunaldi berriek hitanoa gero eta gutxiago erabili dute XX. mendean eta XXI. mendearen hasieran, nahiz eta XXI. mendearen hasieran hainbat ekimen egin diren hitanoa biziberritzeko.[19][20][21]
Bitxikeria aipagarritzat, gogora daiteke erronkarierako azken hiztunak, Fidela Bernatek (1898-1991), Uztarrozeko euskalkiaren eta erronkarieraren azken hiztunak, noka egiten zuela, amari eta izebei ikasia.